تولید، قربانی ناکارآمدی دولت‌ها

گروه صنعت- فعالیت‌های مولد اقتصادی در کشور ما با مشکلات زیادی در حوزه‌هایی مثل تحریم، سوءمدیریت، اقتصاد دستوری، مالیات، بیمه، تسهیلات بانکی، فضای کسب‌و‌کار و… مواجهند. چند سالی هم هست که در فصول گرم و سرد سال، چالش قطع برق و گاز به یک رویه تبدیل و چرخ تولید در بسیاری از واحدهای صنعتی را کند یا متوقف کرده است؛ چالشی که به اذعان فعالان اقتصادی، موجب شده ضایعات تولید افزایش یابد و واحدهای تولیدی به نوعی قربانی این شرایط شوند.
این در حالی است که در سال ۹۰ مجلس در ماده ۲۵ قانون بهبود مستمر محیط کسب‌و‌کار مصوب کرد که در زمان کمبود برق، گاز یا خدمات مخابرات، واحدهای تولیدی، صنعتی و کشاورزی نباید در اولویت قطع این خدمات قرار داشته باشند و شرکت‌های عرضه‌کننده موظفند هنگام عقد قرارداد با واحدهای تولیدی اعم از صنعتی، کشاورزی و خدماتی، وجه التزام قطع برق یا گاز یا خدمات مخابرات را در متن قرارداد پیش‌بینی کنند.
با وجود این طی سال‌های گذشته، قطع گاز و برق در فصل زمستان یا بهار و تابستان به یک رویه تبدیل شده و قانون مذکور روی زمین مانده است.
برهم خوردن زنجیره تولید با قطعی مکرر برق
سالانه با ورود به فصل گرما به منظور صرفه‌جویی در مصرف برق، برق صنایع قطع می‌شود؛ به شکلی که حتی تا دو سال پیش این قطعی‌ها بدون اعلام قبلی و برنامه بود که موجب تعطیل شدن‌های گاه و بی‌گاه به دلیل خاموش شدن ماشین‌آلات و خطوط تولید می‌شد. البته از سال پیش دولت یک گام رو به جلو برداشته و در موارد زیادی خاموشی‌ها را از قبل به صاحبان صنایع اطلاع می‌دهد اما به هر حال این موضوع حتی با اعلام قبلی، منجر به ورود خسارات زیادی به صنایع به ویژه صنایع کوچک از جمله آسیب دیدن دستگاه‌های صنعتی، استهلاک دستگاه‌های خط تولید، از دست رفتن یک روز کامل کاری و آماده نشدن سفارشات در موعد مقرر می‌شود.
در این بین دولت هر سال اعلام می‌کند که خسارات وارده را جبران می‌کند اما تاکنون گزارشی مبنی بر جبران خسارات صنایع منتشر نشده و پیگیری‌های «مهر» نیز از بابت وضعیت جبران خسارات بی‌نتیجه بوده است. البته باید اشاره شود که طبق گفته فعالان صنعتی، نمی‌توان برآورد دقیق از خسارت ناشی از قطعی برق در صنایع و واحدهای تولیدی داشت چراکه علاوه بر استهلاک دستگاه‌ها، مواد اولیه نیز در حین قطعی برق طی روند تولید خراب می‌شوند.
عبدالوهاب سهل‌آبادی رییس خانه صنعت، معدن و تجارت ایران به «جهان‌صنعت» می‌گوید: خساراتی که قطعی برق به تولید وارد می‌کند قابل جبران نیست. زیرا زنجیره تولید به هم می‌خورد، مواد اولیه از بین می‌رود، کارگر تکلیف خود را نمی‌داند و… متاسفانه هیچ‌کسی هم پاسخگو نیست که چگونه می‌توان شرایط تامین برق تولید را اصلاح کرد.
سهل‌آبادی تصریح کرد: عدم قطع برق خانگی به دلیل گرمای شدید قابل توجیه است اما ما می‌گوییم اگر چند وقت یک بار دو ساعت در طول روز برق خانگی قطع شود تا به واسطه آن برق صنعت فقط هفته‌ای یک روز قطع شود راهکار مناسبی است. رییس خانه صمت ایران با بیان اینکه سال گذشته در شرایط سخت اقتصادی‌ بخش صنعت رشد اقتصادی داشت، گفت: در تابستان امسال واحدهای تولیدی تماس‌های زیادی با ما گرفتند و اعلام کردند قطعی برق کارشان را با چالش مواجه کرده است.
سهل‌آبادی تصریح کرد: وزارت صمت نمی‌تواند کاری در ارتباط با برق انجام دهد. بنابراین پیشنهاد ما به وزارت نیرو و متولیان صنعت برق این است که در صورت امکان برق خانگی دو ساعت در روز قطع یا اینکه برق مال‌ها و فروشگاه‌های بزرگ محدود شود تا از این محل، برق‌رسانی به صنایع بهتر از قبل مدیریت شود.
رییس خانه صمت ایران تاکید کرد: وقتی محدودیت برق فقط مختص صنایع می‌شود درواقع با این کار در حال از بین بردن ارزش‌افزوده صنعت هستیم که همین مساله به تولید ناخالص ملی ضربه می‌زند. در این رابطه یکی از واحدهای ریخته‌گری در شهرک صنعتی در فیروزکوه گفت: اصل فرآیند تولید ما با برق است و اگر برق نباشد، کار ما تعطیل است.
وی اضافه کرد: هر ۱۲ ساعت قطعی برق حدود ۱۸ ساعت امکان تولید را از ما می‌گیرد چراکه باید برای جلوگیری از ورود صدمات به دستگاه‌ها از قبل از قطع برق تولید را قطع کرده و پس از وصل برق نیز مدتی زمان نیاز است‌ تا به حالت اولیه بازگردیم.
تولیدکننده دیگری که در پیشوا فعالیت می‌کند با بیان اینکه قطعی برق سبب کاهش ۱۵ درصدی تولید و افزایش هزینه تولید شده است، افزود: قطعی برق، علاوه بر کاهش تولید به ورود خسارات جبران‌ناپذیر بر تجهیزات و ماشین‌آلات صنعتی منجر می‌شود.
افزایش ضایعات تولید با محدودیت‌های گازی
ایران یکی از کشورهای بد‌مصرف در حوزه انرژی محسوب می‌شود. مصرف گاز در ایران به عبارتی سه برابر اروپای صنعتی است و بر همین اساس همان‌طور که ذکر شد علاوه بر قطعی برق در تابستان، زمستان‌ها نیز به منظور صرفه‌جویی در مصرف گاز، صنایع کشور با قطعی گاز که به عنوان خوراک صنایع نقش ایفا می‌کند‌ مواجه می‌شوند؛ موضوعی که به تبع آن مشکلاتی همچون کندی تولید، افزایش ضایعات، استهلاک ماشین‌آلات و… را به وجود می‌آورد.
از سوی دیگر صنایع در زمان قطعی گاز، در بهترین حالت به جای گاز از مازوت استفاده می‌کنند که همین مازوت به عنوان یکی از عوامل آلودگی هوا مطرح است و البته همین تامین سوخت مازوت هم به راحتی انجام نمی‌شود و برای تامین آن باید فرآیندهای پیچیده‌ای طی شود.
هشدار بخش خصوصی به دولت
حسین سلاح‌ورزی رییس اتاق بازرگانی ایران در این ارتباط ضمن هشدار به دولتمردان گفته است: در ادامه ناترازی انرژی و مشکلات ناشی از قطع برق و زیان‌های وارده بر بخش تولید به نظر می‌رسد این داستان در زمستان همراه با قطع گاز تکرار شود.
به گفته او، در تابستان عمدتا روش جبران کمبود برق، کاهش عرضه بود. عملا نتیجه این اقدام را در شامخ دیدیم که چه اثر جدی‌ای روی تولید گذاشت. بنابراین از الان و پیشاپیش به دولت نسبت به مدیریت کسری گاز در زمستان هشدار می‌دهیم تا روشی به جز قطعی گاز در صنایع و واحدهای تولیدی پیدا کند.
این وضعیت در حالی است که ایران علی‌رغم داشتن غنی‌ترین ذخایر گازی با ناترازی مواجه است! به گفته کارشناسان ایران می‌تواند با تغییر الگوی مصرف- نه مصرف نکردن- میزان قابل توجهی انرژی برای دولت ایجاد کند.
در همین راستا نیز بررسی‌ها نشان می‌دهد در سنوات گذشته ۲۱ میلیون بخاری گازی در کشور توزیع شده که این بخاری‌ها از نظر بهینه‌سازی مصرف انرژی موقعیت مناسبی ندارند. مصرف عجیب و غریب زمستانی از گاز خانگی به دلیل استفاده از همین بخاری‌های گازی را داریم. همچنین به خاطر ضعف تکنولوژیکی بخش عمده‌ای از واحدهای مسکونی کشور که در حال حاضر در حال احداث هستند دارای موتورخانه‌های مناسب و با راندمان بالا نیستند و عایق‌کاری کافی ندارند. علاوه بر این مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان بیش از ۲۰ سال است که وضع شده ولی نظارت عالی بر آن وجود ندارد و به همین دلیل هدررفت انرژی در منازل مسکونی کشور بالاست.
براساس مطالعاتی که شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت انجام داده مشخص شده که ما به ازای تعویض بخاری‌های گازی با استاندارد پایین می‌توانیم ۶۰۰ مترمکعب در فصل زمستان برای هر خانوار صرفه‌جویی در مصرف گاز داشته باشیم.
از سوی دیگر در ایران بالای ۶۰ میلیون مترمکعب گاز فلر می‌شود و این در حالی است که شرکت‌های داخلی و خارجی تمایل دارند که روی آن کار کنند که اگر این گاز به جای فلر شدن به صنعت داده شود شرایط تولید فولاد دگرگون و دیگر شاهد خواب تولید نخواهیم بود.
بنابراین مصرف زیاد گاز در بخش غیرمولد به خصوص بخش خانگی و تجاری، لزوما بدین معنا نیست که صرفا مردم کشور در مصرف بی‌رویه گاز اهتمام دارند بلکه مجموعه‌ای از ناکارآمدی‌ها از جانب دولت‌ها به عنوان عامل موثرتر در بروز وضعیت فعلی تراز گازی کشور نقش داشته است.
گفتنی است‌ به اذعان برخی کارشناسان، اگر این قطعی موقتی باشد تاثیر آن نیز موقت خواهد بود اما اگر این محدودیت‌ها هر سال و در بلندمدت اجرایی ‌شود می‌تواند روی وضعیت سرمایه‌گذاری روی صنایع تاثیرگذار باشد. اگرچه هر ساله شرکت‌های بزرگ و صنایع مادر در کشور با قطعی گاز و برق روبه‌رو هستند اما به نظر می‌رسد حل این مشکل در اولویت هیچ‌کدام از دولت‌ها نبوده است. دولت سیزدهم هم مانند دولت‌های پیش از خود اهمیت این مساله را درک نکرده است. از این رو، صنایع در تابستان امسال با قطعی برق و اورهال اجباری روبه‌رو شدند. حالا به احتمال زیاد با زمستانی سخت به دلیل قطعی گاز مواجه خواهند بود.