جدال بر سر حق‌آبه

«‌جهان‌صنعت»- دریاچه و تالاب بین‌المللی هامون با نام‌های قدیمی دریاچه سیستان و دریاچه زَرَنگ، سومین دریاچه بزرگ ایران پس از دریای مازندران و دریاچه ارومیه، هفتمین تالاب بین‌المللی جهان و یکی از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره است. این دریاچه از سه دریاچه کوچک به نام‌های هامون پوزک، هامون صابری و هامون هلمند (هیرمند) تشکیل شده و هامون گود زره هم کمی دورتر از این سه قرار گرفته‌ است. این دریاچه‌ها در زمان فراوانی آب به هم می‌پیوندند و دریاچه مشترک هامون، میان افغانستان و ایران را تشکیل می‌دهند. رودخانه هیرمند شریان اصلی ورود به هامون است و رودخانه‌های خاش‌رود، فراه، هاروت‌رود، شوررود، حسین‌آباد و نهبندان نیز به هامون می‌ریزند. تالاب هامون نقش مهمی در ارتزاق جامعه بزرگی از صیادان و دامداران محلی ایفا می‌کرد و آبگیری فصلی این تالاب در طول سال‌های گذشته موجب اشتغال جوامع محلی سیستان شده بود. اما حالا و با نرسیدن حق‌آبه به این تالاب بین‌المللی، هامون خشک شده است و علاوه بر بیکاری جمعیت زیادی از بومیان محلی سبب توسعه و گسترش گرد‌وغبار و کاهش کیفیت شرایط زندگی در منطقه شده است. حیات تالاب هامون وابستگی شدیدی به ورودی آب از طریق رودخانه هیرمند دارد که با توجه به کاهش نزولات آسمانی و احداث سدهای انحرافی در مسیر رودخانه هیرمند در کشور افغانستان به عنوان مثال بند کمال‌خان، ورودی رودخانه هیرمند به کشور و تالاب هامون دچار اختلال و در واقع قطع آب شده است. این در حالی است که براساس معاهدات و توافقنامه‌های امضا‌شده بین کشور ایران و افغانستان حق‌آبه تالاب هامون مشخص شده و باید سالانه از طریق رودخانه هیرمند به تالاب هامون رها‌سازی شود. تالاب بین‌المللی هامون در سال ۱۹۷۱ میلادی در کنوانسیون بین‌المللی رامسر که اکنون ۱۶۸ کشور جهان در آن عضویت دارند، ثبت شده است. این کنوانسیون وظیفه داشته به‌همراه کشورهای عضو از تالاب‌هایی که اهمیت بین‌المللی داشته‌اند، حفاظت کند. با وجود این‌، افغانستان که در این کنوانسیون عضویت دارد، نتوانسته در حفظ این عرصه زیست‌محیطی موفق عمل کند. تالابی که ۳۰ درصد آن در افغانستان قرار گرفته و در مجموع چند‌هزار هکتار هم از دریاچه ارومیه بزرگ‌تر است. براساس معاهده آب رودخانه هیرمند در سال ۱۳۱۸، ۵۰ درصد از آورده رودخانه هیرمند سهم ایران بوده که در معاهده بعدی در سال ۱۳۵۱، سهم ایران از آب این رودخانه به کمترین حالت ممکن یعنی ۸۲۰ میلیون مترمکعب کاهش یافت.
جدال بر سر حق‌آبه از ۱۴۸ سال پیش
البته آسیب به تالاب هامون به تدریج ایجاد شده و ریشه این موضوع را باید از زمان جدا شدن افغانستان از ایران پی بگیریم؛ یعنی سال ۱۸۷۵ میلادی که نقطه آغاز جدال میان ایران و افغانستان بر سر حق‌آبه هیرمند بود. افغانستان با ساخت سد روی هیرمند، ورودی آب به ایران را به میزان بسیار بالایی کاهش داد. ادامه این روند باعث شد سران وقت دو کشور پای میز مذاکره بنشینند. اولین مذاکرات بین دو کشور در سال ۱۳۰۹ شمسی انجام شد که بی‌نتیجه ماند. هشت سال بعد «باقی کاظمی»، سفیرکبیر وقت ایران در کابل، معاهده‌ای را با «علی‌محمد»، وزیر امور خارجه دولت پادشاهی افغانستان، به امضا رساند تا سهم ایران از هیرمند مشخص شود. در این معاهده، حجم مشخصی برای سهم ایران در نظر گرفته نشده بود. این معاهده دوام چندانی نداشت و بین دو طرف اختلافات زیادی بر سر آن ایجاد شد. تا اینکه با پادرمیانی کشورهایی مانند کانادا و شیلی، کمیسیونی مشترک به بررسی موضوع پرداخت که به کمیسیون «دلتا» مشهور شد. این جدال با گذشت سال‌ها هنوز کم و زیاد وجود دارد و هنوزبرطرف نشده است.
هشدار درباره وضعیت نامناسب تالاب هامون
درباره موضوعات زیست‌محیطی هامون «داوود میرشکار» مدیرکل محیط‌زیست استان سیستان‌و‌بلوچستان به «مهر» گفت: رایزنی با افغانستان توسط وزارت امور خارجه و وزارت نیرو و همچنین چند دستگاه نظارتی در رابطه با تالاب هامون در دستور کار قرار گرفته و اقدامات انجام شده است و متاسفانه سازمان محیط‌زیست جزو این کارگروه برای انجام رایزنی‌های نیست.وی با اشاره به اینکه بالاترین حجم آب تالاب هامون از هیرمند بود که در حال حاضر بند کجکی و ارغنداب همچنین بند کمال‌خان مانع ورود آب به ایران است، گفت: تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که طی ۵ سال گذشته تاکنون حجم زیادی آب در این محدوده قرار داشته ولی متاسفانه به سمت ایران رهاسازی نشده است. مدیرکل محیط‌زیست استان سیستان‌و‌بلوچستان با تاکید بر اینکه عدم ورود آب به ایران در منطقه تالاب هامون از نظر زیست‌محیطی فاجعه‌آفرین بوده است و نیز افزایش سطح تبخیر را به همراه دارد، گفت: با ورود آب باید سیستم تالاب هامون را احیا کنیم و متاسفانه این مساله نه‌تنها در ایران بلکه در افغانستان هم به مرور مشکل‌ساز خواهد شد و از نظر زیست‌محیطی به دلیل افزایش سطح تبخیر خواهد داشت.
میرشکار با بیان اینکه ۸۰ درصد از شغل و امورات زندگی مردم منطقه سیستان‌و‌بلوچستان به تالاب هامون وابسته است، گفت: الان خوب شدن تالاب کشاورزی، صیادی و دامداری در حال حذف شدن است و به مردم و معیشت آنها آسیب وارد شده است. گرد و غبار، تضعیف پوشش گیاهی، مشکل تامین آب شرب و آسیب به حیات وحش از عمده مشکلات ناشی از آسیب به هامون است
میرشکار گفت: با عدم وجود آب در هامون پوشش گیاهی منطقه به شدت ضعیف شده و سبب شده بادهای ۱۲۰ روزه گرد و غبار زیادی را در منطقه به همراه داشته باشد و تعداد روزهای ناپاک و ناسالم هم افزایش یافته و این موضوع تبعات بهداشتی برای مردم منطقه دارد.وی افزود: همچنین به غیر از مساله اشتغال و سلامت مردم موضوع تامین آب شرب به اهالی سیستان‌و‌بلوچستان و زاهدان هم بسیار حائز اهمیت است که با خشک شدن تالاب تحت‌الشعاع قرار گرفته و باید حتما اقدامات لازم در جهت رفع این مشکل انجام شود از طرفی حیات‌وحش تالاب هم به شدت تحت فشار است و پرندگان مهاجر و غیرمهاجر زیادی در مرحله صیادی شکارچیان قرار گرفته‌اند. حتی برخی پستانداران هم به دلیل کم‌آبی در معرض خطر انقراض قرار دارند تنوع آبزی هم در حالی که در گذشته بسیار زیاد بوده و در حال حاضر از بین رفته است و همه این موضوعات نشان می‌دهد که باید اقدامات گسترده نزده و مهمی در جهت رفع این مشکل انجام شود.
دست خالی هامون چگونه پر می‌شود؟
آلارم خطر برای خشکسالی و آسیب به حیات‌وحش در تالاب هامون مدتی است روشن شده، از طرفی مردم زاهدان و سیستان‌و‌بلوچستان هم زندگی، معاش و حتی آب شرب آنها با مشکل مواجه شده و اکنون باید هرچه سریع‌تر چاره‌ای اندیشیده شود. دولت اعلام کرده که پیگیر این موضوع است و اکنون باید منتظر ماند و دید که دست خالی هامون چگونه برای مردم سیستان‌و‌بلوچستان پر می‌شود.