جدال در غبار

فاطمه بیک‌پور- « اهوازی‌ها روزانه سه میلیون صلوات نذر کرده‌اند تا باران ببارد.»؛ این جمله یکی از شهروندان اهواز با ادامه گرد‌و‌غبار شهر است. ظرف روزهای سه‌شنبه، چهارشنبه و پنجشنبه گذشته گردو‌خاک با شدت بیشتر باد در استان خوزستان، این بار علاوه بر اهواز، شهرهای آبادان، خرمشهر، دزفول، اندیمشک و ماهشهر را هم درنوردید و اخبار حاشیه‌ای زیادی از سایر مشکلات و معضلات ایجادشده در شهر عنوان شد. یکی از معضلاتی که تازگی ندارد و مدت‌هاست مردم استان با آن دست به گریبانند، مشکل آب شرب، قطعی گاه و بیگاه، گل‌آلود بودن و غیرقابل استفاده بودن آن است. در همین ایامی که توفان گرد‌و‌غبار سراسر اهواز را پوشاند در برخی مناطق برای چندین ساعت آب شرب قطع شد و وضعیت آب و برق به خصوص در آبادان نامتعادل بود. نشستن خاک روی کابل‌های برق باعث قطع برق می‌شود. زمانی که میزان رطوبت بالا می‌رود و هوا شرجی می‌شود، خاک تبدیل به گل شده و باعث انفجار ایستگاه‌های برق می‌شود و بر همین اساس ناچارند برق را قطع کنند. یکی از پزشکان ساکن در اهواز در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» عنوان کرد: «روز یکشنبه چندین ساعت هنگام توفان آب نداشتیم و در برخی مناطق پایین شهر اهواز هم که آب کلا گل‌آلود است و به هیچ عنوان قابل استفاده نیست.» این پزشک می‌گوید که منطقه به منطقه اهواز وضعیت آب متفاوت است و با آب لوله‌کشی نمی‌توان به راحتی حمام کرد. وی گفت ۹۰ درصد خانواده‌های اهوازی دستگاه تصفیه آب دارند زیرا آب لوله‌کشی به تنهایی و بدون تصفیه قابل شرب نیست اما باز هم آب لوله‌کشی در تعدادی از مناطق اهواز گل‌آلود است و آبی قهوه‌ای رنگ از شیرها خارج می‌شود. این پزشک تاکید می‌کند که شور شدن آب در برخی شهرها و مناطق امکان‌پذیر است و بعید نیست این اتفاق رخ دهد زیرا تغییرات آب شرب در خوزستان بسیار زیاد است. وضعیت آب در آبادان هم بسیار نامناسب است. چندین بار ظرف سه روز آخر هفته برق آبادان و ماهشهر برای چندین ساعت قطع شد. الهام یکی از ساکنان آبادان می‌گوید: «وضعیت آب وخیمه. آبادان تو تابستون آب شوری داره. من حتی به آب تصفیه شده هم نمی‌تونم اعتماد کنم به خاطر بچه کوچیکم. باکس باکس آب معدنی می‌خرم.»رحمان دانشجوی دزفول به «جهان‌صنعت» می‌گوید: «تو دزفول وضعیت آب بهتره اما در خرمشهر آب غیرقابل شرب و بسیار
نامناسب است.»
آمار بیمارستانی محرمانه است
یکی از ابهام‌های مهم این است که طبق گفته مدیر روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی اهواز، آمار مراجعان به بیمارستان در روزهای گرد‌و‌غبار شدید محرمانه است و اصولا به اطلاع رسانه‌ها نباید برسد. این پزشک اهوازی با تایید این خبر می‌گوید: «در این زمینه چیزی به صورت مکتوب به ما بخشنامه نشده است اما نمی‌توانیم به صورت مستقیم آمار تعداد مراجعان به بیمارستان‌ها و نوع بیماری‌هایشان را در روزهای گرد‌و‌غبار شدید اعلام کنیم. این پزشک تاکید می‌کند اوج این محرمانه بودن لیست تعداد مراجعان مربوط به بارش باران اسیدی چندی قبل در اهواز بود که افراد زیادی را به بیمارستان کشاند.»
رحمان هم در مورد بیماری‌هایی که در اهواز شایع شده، عنوان می‌کند: «حالا دیگه اکثر شهروندان آلرژی و حساسیت گرفتن و بیماری‌های تنفسی دارن. این گرد و خاک خیلی غلیظ‌تر از قبله. پنجره اتاقم رو با چسب پلمب کردم که خاک نیاد تو. تاثیر تنفس طولانی‌مدت این هوا داره خودش رو نشون میده.

خس‌خس شدید سینه حتی در کسانی که اصلا تو این سه روز از خونه بیرون نرفتن، زیاده.» وی می‌گوید: «بدن داره مقابله می‌کنه با این گردوخاک انباشته شده تو ریه‌ها». یکی دیگر از شهروندان اهواز که خود پرسنل یکی از بیمارستان‌های دانشگاهی اهواز است و دچار مشکل تنفسی شدیدی شده است به «جهان‌صنعت» می‌گوید: «تعداد افرادی که برای بیماری‌های ریوی و تنفسی به بیمارستان‌ها مراجعه می‌کنند بسیار رو به افزایش است. خودم تنگی نفس حاد گرفتم و پس از مراجعه به بیمارستان به من اکسیژن و قرص زیرزبانی دادند و کمی حالم بهتر شد. اما برای درمان میان مدت که جهت جلوگیری از بیماری‌های ریوی و عفونی است، داروی دیگری به من تجویز نشد.»
افزایش غلظت ریزگردها در روزهای سه‌شنبه و چهارشنبه به جز مشکلات تنفسی بسیار به تصادفات جاده‌ای زنجیره‌ای در محورهای اهواز- شوشتر و رامهرمز- شوشتر منجر شد که هشت نفر کشته شدند.
ماسک رایگان توزیع شد؟
توزیع شیر و ماسک رایگان هم از آن دست اتفاقاتی بود که هر کس روایت متفاوتی از آن بیان می‌کرد. تعدادی از شهروندان اهوازی عنوان کردند که ماسک رایگان توزیع نشده اما از سویی دیگر سرپرست سازمان جمعیت هلال‌احمر از توزیع ۲۲۰هزار ماسک رایگان در سطح شهر اهواز خبر داده است. شهروندی از آبادان می‌گوید: «هر ماسکی مخصوص جلوگیری از تنفس گرد‌و‌غبار نیست. ماسک‌ها استاندارد خودشون رو دارند. مگه تا چه حد می‌تونند ماسک و شیر بدهند؟ ما حتی ماسک سه هزار تومانی هم خریدیم». یکی دیگر عنوان می‌کند که در برخی مناطق اهواز ماسک توزیع شده اما با بی‌نظمی و هجوم مردم همراه بوده. برخی می‌گویند: «توزیع ماسک چه فایده‌ای برای ما داره؟ هیچ تاثیری تو جلوگیری از ورود ذرات خاک به حلق و ریه ‌هامون نداره». به گفته یکی دیگر از شهروندان اهواز «شیر تو بازار کمیاب شده. مردم احتکار کردن گرون شده.» به گفته یکی دیگر از شهروندان اهواز تنها اقدام محیط‌زیست خوزستان در این چند روز این بوده که هر دو ساعت یک‌بار وضعیت ریزگردها را بررسی و اندازه‌گیری می‌کردند.
ما خیلی بها دادیم، این حق ما نیست
مشکل بزرگتری که این بار مردم را به لحاظ روحی نشانه گرفته، آن‌طور که باید همدردی زیادی ندیدند. تا پیش از سه‌شنبه که وضعیت بحرانی شود و پس از دو هفته بالاخره ستاد بحران برای وضعیت خوزستان تشکیل شود و وزیر بهداشت به نمایندگی از دولت راهی اهواز شود، نه همدردی قابل ملاحظه‌ای، نه توجه مناسبی و نه حمایت قابل توجهی از مسوولان و شهروندان سایر شهرها دیدند. به گفته رحمان، چیزی که الان زیاد دیده میشه اینه که مردم احساس ناامیدی و سرخوردگی می‌کنند. عصبانی‌اند. از اینکه توجه زیادی بهشون نمیشه. چرا مسوولان دولتی هیچ اقدامی نمی‌کنند؟ سه‌شنبه ظهر تو اوج توفان همه ساعت دو بعدازظهر به امید اینکه اخبار سراسری یه گزارش از وضعیت مردم اهواز پخش کنه پای تلویزیون نشستند اما هیچ گزارشی پخش نشد. بخش‌های بعدی خبر تو روزهای بعد هم فقط اخبار کوتاه از وضعیت گرد و خاک نشون می‌داد. یه خبرنگار نیست بیاد اهواز با ما با مردم حرف بزنه؟ وضعیت رو تصویربرداری کنند؟ چرا نباید مردم رو از این وضعیت حاد که تنفس رو مختل کرده و با جون آدمها سر و کار داره، آگاه کنند؟ حتی شبکه استانی هم که از روزهای قبل اطلاع‌رسانی و وضعیت رو بررسی می‌کرد، هیچ خبری پخش نکرد. مردم همدردی میخوان. همدردی از هموطنشون. وطنی که این همه براش زحمت کشیدن». محمد هم می‌گوید: «خیلی‌ها الان به این باور رسیدند شهرشون واسه پایتخت اهمیتی نداره. ناامیدند از این موضوع. میگن ما خیلی واسه این مملکت بها دادیم. این حقمون نیست.»
گردوخاک؛ جرقه نهایی برای مهاجرت
اما گرد‌و‌خاک بهانه‌ای شده برای مهاجرت بیشتر مردم اهواز؛ مردمی که شنیدن این جملات از دهان آنها بسیار تلخ و اندوه‌بار است. با لهجه شیرین جنوبی از نبود امکانات در مقایسه با شهرهای بزرگ کشور می‌گوید. «همشهریامون که از اینجا رفتن مشهد و اصفهان و شیراز میگن دیوونه‌اید موندید اینجا. اون از بیمارستان‌هاش. کلی از سرمایه مملکت رو اهوازی‌ها تامین می‌کنند این وضعیت راه‌ها و جاده‌هاشه بعد از این همه سال. وقتی تهران و اصفهان هوا آلوده میشه دولت خیلی بهشون توجه می‌کنه اما اهواز رو رها کرده.»
امکانات ۴۰ سال پیش در برخی مدارس
تصور کنید مردی ۴۰ سال پیش در مدرسه‌ای درس می‌خوانده که حالا همان مدرسه با کوچک‌ترین تغییری مدرسه کودکش است و خواهرش هم معلم آنجا؛ یعنی برخی از این مدارس به لحاظ امکانات و… هیچ تغییری نسبت به گذشته نداشته اند. به گفته یکی از شهروندان اهواز بیمارستان گلستان اهواز زمان جنگ برای خود شهری محسوب می‌شده و اکثر مجروحان جنگی به آنجا منتقل می‌شدند اما حالا کثافت از این بیمارستان می‌بارد. «شما بیمارستان را حالا حدود ۳۰ سال بعد از جنگ ببینید. بیمارستان‌های مشهد را هم ببینید. به ما می‌گویند چرا در اهواز مانده‌اید؟ مهاجرت کنید و بروید».
یکی دیگر از انتقادات مردم خوزستان بی‌اعتمادی به سازمان هواشناسی است. «هواشناسی نمی‌تونه درست هوا رو پیش بینی کنه. اصلا به پیش‌بینی‌هاشون اعتماد نداریم. خودمون وضعیت هوا رو تشخیص میدیم دیگه.» خبرگزاری ایسنا روز سه‌شنبه عنوان کرده باد و باران به خوزستان رسید در حالی که تا پنجشنبه شب توفان گردوخاک در اهواز ادامه داشته است و هیچ بارانی به شهر نرسید. همچنین توفان به شهرهای دیگر غرب کشور هم رسید. خبر رسید به دلیل توفان گردوغبار به مدت ۳۰ ساعت برق در شهر پلدختر استان لرستان قطع شده است.
روایت ماهشهر؛ هورالعظیم گم شده
سینا یکی از شهروندان ماهشهر در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» وضعیت را این گونه توصیف می‌کند. «چشم‌چشم رو نمی‌بینه. تو جاده که بودم سرعت ماشین‌ها بیشتر از ۵۰ کیلومتر نبود. ساعت دو بعدازظهر چراغ‌های خیابون‌ها روشنه. ۵۰ متر جلوتر رو نمی‌شد دید. وضعیت دید تو شهر هم همین‌طوره». سینا می‌گوید این وضعیت از ۹ سال پیش آغاز و حالا وخیم‌تر شده است. «گاهی اوقات اهوازی‌ها به شوخی میگن دیگه امروز باید با این وضع هوا و رنگ آسمون نماز آیات بخونیم! از بس که ترسناک میشه وضعیت. آسمون ساعت ۱۰ صبح نارنجی میشه. هوا انقدر تاریک میشه انگار ابراومده تو آسمون». در توضیح علت وخیم‌تر شدن گرد‌و‌غبار در خوزستان می‌گوید: «قدیم‌ها از آبادان به ماهشهر با لنج و قایق و بلم از تالاب هورالعظیم مردم رفت و آمد می‌کردند. الان اصلا هورالعظیمی وجود نداره، گم شده، نابود شده. به خاطر سد زدن و بردن آب به زاینده رود خشک شده. همه‌اش شده گرد‌وخاک و میره تو ریه‌های ما». به گفته این شهروند مردم دیگر به هواشناسی اعتماد ندارند و هر صبح از طریق نرم افزار هواشناسی تلفن‌های همراه و وضعیت تنفسشان می‌فهمند که هوا خوب است یا بد. «آنقدر هواشناسی اشتباه داشته که روزی که گرد‌و‌غبار نبوده تعطیل کرده‌اند و روزی که هوا بسیار بد بوده تعطیل نکرده‌اند». از او می‌پرسم حالا که وزیر بهداشت به نمایندگی از دولت برای سرکشی امور به اهواز آمده اقدام خاصی انجام شده است؟ «کمی شوآف به نظر میرسه این حرکت. اومدن بعضی مسوولان به اهواز به خاطر ۲۲ بهمن بوده. مثلا همین توزیع ماسک. فقط تو اهواز بوده نه بقیه شهرها. اتفاق خاصی نیفتاده تو این دو سه روز که برای مردم تاثیرگذار باشه.» با انتقاد می‌گوید: «بجز مردم دزفول و شوشتر، متاسفانه مردم اهواز مردم یکدستی نیستند. بیشترشان به دلیل شغل‌های دولتی مهاجر هستند و در اعتراضات اتحاد ندارند.»
تنوع آب و هوایی در خوزستان بالاست. شهرهای باغملک و ایذه شهرهایی کوهستانی هستند که معمولا گرد‌و‌غبار به آنها نمی‌رسد اما شهرهای اهواز و خرمشهر، آبادان، شادگان، رامشیر و هندیجان به دلیل پایین بودن ارتفاع از سطح دریا دچار گرد‌وخاک شدیدی می‌شوند. از آنجا که در این شهرها چیزی تحت عنوان کمربند سبز جاده‌ای رواج یافته و سایر استان‌ها پوشش گیاهی خاصی ندارند، شدت وزش باد و رسیدن گرد و خاک به شهر را راحت‌تر می‌کند.
حالا خوزستان خسته است؛ از بی‌تنفسی؛ از کم‌توجهی؛ از دیده نشدن. همه اینها زنگ خطر است که از مدت‌ها قبل به صدا درآمده. مسوولان مربوطه کی قرار است این زنگ خطر را بشنوند؟ آن زمان که دولت محمود احمدی‌نژاد تنها اقدام عمرانی‌اش سدسازی‌های بی‌جا و خشک کردن آب‌های زیرزمینی و حفر چاه‌های غیرمجاز بود و کسی به خشک شدن تالاب هورالعظیم توجه نمی‌کرد، مسوولان و نمایندگان همین خوزستان هشدار و اهمیت ندادند. حالا وضعیت بغرنج شده؛ وخیم‌تر از قبل. حالا نفس‌ها به شماره افتاده. تا این تنفس مصنوعی خوزستان بند نیامده، فکری به حال اکسیژن مورد نیاز این مردم شریف و رنج‌کشیده کنیم.

نارنجی آسمان؛ خود سرطان
شهروندی از ماهشهر می‌گوید: «هم به دلیل گرد‌و‌غبار دائمی اینجا و هم به دلیل پیشرفت نکردن استان در موارد زیادی مردم دارند مهاجرت می‌کنند. خود ما هم قراره بریم شیراز زندگی کنیم. فقط گرد‌و‌غبار مشکل مردم اهواز نیست. وضعیت آب که هیچ‌وقت مناسب نبوده مخصوصا تو شهرهای کوچیک‌تر. شما تصور کن آسمون شهرت بیشتر اوقات نارنجی باشه. این یعنی خودِ سرطان.» به گفته این شهروند مردم چینی‌ها را می‌بینند که در کمپی نزدیکی اهواز زندگی می‌کنند و در میدان نفتی کار می‌کنند. با خود می‌گویند این همه بیکار توی استان داریم. چرا اینقدر از شهرها و کشورهای دیگه میان تو اهواز مشغول کار می‌شند؟ وقتی وضعیت راه‌ها و جاده‌های استان‌های اصفهان و شیراز را می‌بینند. ناامید می‌شوند از پیشرفت، از توجه، از توسعه ناامید می‌شوند و همه دارایی خود را می‌فروشند و از اینجا می‌روند. می‌گوید «خیلی از اقوام ما از اهواز کوچ کردند. چرا به خوزستان و وضعیت شهرهاش زیاد توجه نمیشه؟»

واکنش‌های مردم ؛ ترس از گردوغبار در شبکه‌های اجتماعی
«مردم می‌ترسند نفس بکشند». «جدی این‌بار ترس از مردن دارم». «مادرم توی ریه‌هاش غده داره و با تنفس این هوا وضعیتش بدتر هم شده». «اگر نفت خوزستان سهم تمام ایران است، گرد‌وخاک کشنده خوزستان نیز مشکل تمام ایرانی‌هاست». مردمی که از پشت شیشه‌های مانیتور هم می‌توانی دردشان را حس کنی. «می‌دونی اگه بچه‌های کوچیکت و خانواده ات به همراه هزاران بچه توی آلوده‌ترین شهر جهان نفس بکشند، یعنی چی؟» اسف بار بودن وضعیت غلظت خاک را از این نوشته مرد میانسال اهوازی بیشتر می‌توان درک کرد. «یه خبر خوب دارم. یه خبر بد. اول خبر بد رو بگو. فقط یه وجب مونده تا خفگی و یه خبر خوب: هنوز یه وجب مونده تا خفگی». می‌گویند این وضعیت ماه‌ها و سالهاست ادامه دارد. تازگی ندارد اما مردم الان احساس بدی دارند. الان ترس دارند. چون وضعیت حاد شده. انتقادات مردم اهواز به حدی بالاست که می‌گویند: «نفت، برق و آب کشور رو شهر ما تامین میکنه آخرش کمترین توجه نصیبمون میشه.»

دولت در این بحران چه کرد؟
همه این اخبار و شایعات و ابهام‌ها در حالی عنوان می‌شود که تعداد زیادی از شهروندان این استان در انتقاد به عملکرد سازمان محیط‌زیست از تجمع و نامه نوشتن به مسوولان اقدام کردند تا توجه مسوولان را نسبت به غفلت از وضعیت آب و هوای خوزستان جلب کنند. همچنین به گفته شهروندان اهوازی قرار است امروز نیز تجمعی در اهواز و برخی شهرهای دیگر خوزستان برگزار شود.
ضرورت داشت از همان هفته قبل که شروع دوباره توفان گردوغبار در اهواز بود از مقامات دولتی جهت همدردی و دلگرمی مردم و انجام دادن اقدامات لازم و اختصاص دادن بودجه موردنیاز جهت انجام اقداماتی فوری به خوزستان سفرکنند. رییس‌جمهور در اینستاگرام خود پیام همدردی ارسال کرد اما هرچه شدت باد در اهواز و آبادان و خرمشهر بیشتر می‌شد، ناراحتی و اعتراض مردم هم نسبت به بی‌توجهی و انجام ندادن اقدامات مقتضی شدت می‌گرفت. در تجمع روز سه‌شنبه مردم جلوی استانداری تعدادی از اهوازی‌ها با اسپرس «سالبوتامول» که مخصوص بیماری‌های تنفسی و آسم است در تجمع جلوی فرماندار حضور پیدا کردند. این بارزترین شیوه اعتراض به مشکل گردوغبار بود که نفس مردم را بند آورده. سه‌شنبه شب پس از انتقادات فراوان بالاخره وزیر بهداشت به همراه سرپرست سازمان جمعیت هلال احمر به اهواز سفر کرده و از بیمارستان امام خمینی اهواز بازدید کردند و روز بعد اعلام شد بیماران تنفسی به صورت رایگان در بیمارستان‌ها درمان می‌شوند. اما همه منتظر حضور یک نفر بودند که روز سه‌شنبه به دلیل وضعیت جوی نامناسب نتوانست راهی اهواز شود. دو روز گذشت و باز هم خبری نشد روز پنجشنبه شبکه اجتماعی توییتر پر از انتقاداتی بود به اینکه چرا. معصومه ابتکار، رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست به جای اینکه به اهواز برود در تهران در جلسه دولت شرکت و علت ریزگردها را بیان می‌کند؟ همه می‌دانند که ظرف هشت سال گذشته میزان خشکسالی‌های ایران گسترش یافته و با سدسازی‌های بی‌رویه دولت قبل و خشک شدن تالاب هورالعظیم جهت حفر چاه نفت، این‌بار منشای ریزگردها داخلی است و نه بیابان‌های عراق اما نفس حضور او به عنوان مسوول اصلی محیط‌زیست و همدردی مستقیم با مردم تاثیری می‌گذاشت که درد تنفس مردم خوستان را کمتر می‌کرد اما تا روز جمعه این اتفاق حاصل نشد و ابتکار به خوزستان نرفت. از سویی دیگر به گفته ایسنا، اسماعیل جلیلی، نماینده مسجدسلیمان در مجلس عنوان کرده: برای حل مشکل استان خوزستان کنترل منشا آلودگی با طرح مالچ پاشی، ایجاد مانع بین منشای آلودگی و جامعه هدف با طرح کمربند سبز شهرها و احیای تالاب‌ها، چشمه‌ها و رودخانه‌ها و کمک به افراد برای حفاظت فردی با توزیع ماسک و شیر بین مردم از جمله ملزومات است. این نماینده استان خوزستان خواستار عملی شدن وعده سه درصد سهم مناطق نفت‌خیز محروم با رعایت سهم ۵۰ درصدی مناطق محروم و ۵۰ درصدی مناطق نفت‌خیز شده است.
برخی دیگر از شهروندان از سردرگمی تعطیلات گلایه دارند، می‌گویند از روز قبل طبق پیش‌بینی درست اعلام نمی‌کنند که فردا مدارس یا ادارات تعطیل است ناگهان ساعت ۹ و ۱۰صبح که متوجه وخیم شدن وضعیت هوا می‌شوند، تعطیل می‌کنند. این‌طور هم کودکان آسیب می‌بینند، هم سردرگمی بین مردم ایجاد می‌شود. مدارس آبادان نیز از یکشنبه گذشته تا انتهای هفته تعطیل بود. بر این اساس این بار از جمعه اعلام شد امروز مدارس نوبت صبح ماهشهر و اهواز تعطیل است.