حذف فقرا از جامعه

گروه اقتصادی- مدت‌هاست واژه «عدالت» نیز در کنار واژه‌هایی مثل نرخ تورم و رونق اقتصادی به مفهومی تنها روی کاغذ تبدیل شده. برای کسانی که تصمیم می‌گیرند این واژه را چگونه بین مردم تقسیم کنند، تبدیل کردن عدالت به چند برگه سهام کار سختی نیست؛ سخت نیست که هرگز پیگیری نکنند برگه‌های سهامشان، چقدر در پیشرفت عدالت تاثیر داشته است؟ ولی کف حقوق ۷۰۰ هزار تومان برای کسی که مسوولیت یک خانوار را برعهده دارد، یارانه ماهانه چهل و پنج هزار تومان و در مقابل قبض آب، برق و گازی که هرچند گاه یک بار به قیمتش افزوده می‌شود، بنزین هزار تومانی و نان یک‌هزار و ۵۰۰ تومانی حق هیچ‌کس نیست. حق هیچ کس نیست که از کوچک‌ترین امکانات تفریحی محروم باشد و واریز ۴۵ هزار تومان بشود سبب‌ساز شادی‌هایش. حق هیچ‌کس نیست که به کاری پایین‌تر از سطح توانایی خود و با درآمد پایین‌تر تن بدهد تا صرفا بتواند شغلی داشته باشد در حالی که کمترین امنیت شغلی در کار خود ندارد.
اینها همه در حالی هستند که مفاهیمی مثل بوروکراسی اداری، رشوه خواری و پارتی بازی آنقدر متداول شده که حتی در دستگاه‌های دولتی هم راه یافته‌اند و تا چند سال دیگر، اصلا بعید نیست تعریف این واژه‌ها را به عنوان نوعی معقول از روند حرکت جامعه، در کتاب‌های ابتدایی تدریس کنند. در واقع همین نداشتن امنیت و عدالت است که از مردم چهره‌ای عصبی می‌کند که منفعت‌های کوچک و شخصی خود را بر نفع‌های جامعه ترجیح می‌دهند و سبب ساز افزایش میزان کلاهبردای، رانت، گرانفروشی و اختلاس از پایین‌ترین طبقه و با پایین‌ترین رقم تا بالاترین آن می‌شود.
با این وجود، در حالی که طبق آخرین گزارش مرکز آمار درباره دخل و خرج ایرانیان، دخل از خرج جلو زده و هر خانوار ایرانی می‌تواند متوسط چند ده هزار تومان در ماه پس‌انداز کند از طرف دیگر فاصله دو قشر غنی و ضعیف روز‌به‌روز در حال بیشتر شدن است که این موضوع، صحت این گزارش، یا حد اقل گویا بودن این گزارش را زیرسوال می‌برد.
در حالی که بسیاری از مردم از کمترین امکاناتی که حق هر انسانی هست، مانند بهداشت فردی، مسکن و حتی خوراک روزانه محروم هستند، روز‌به‌روز به تعداد مازراتی، پورشه و اتومبیل‌های چند صد میلیونی که در سطح شهر تردد می‌کنند، افزوده می‌شود.
بسیاری هستند که نمی‌توانند تحصیلات خود را حتی در سطح دیپلم به پایان برسانند و از آموزش به اصطلاح رایگان همگانی بهره‌مند شوند در مقابل بسیاری دیگر هستند که وقتی حتی به کمک چندین آموزشگاه و معلم خصوصی معتبر موفق به قبولی در دانشگاه نمی‌شوند با هزینه‌های آنچنانی تحصیلات خود را در دانشگاه‌های خارج از کشور ادامه می‌دهند و در نهایت به هر قیمتی شده موفق به گرفتن مدرک خود می‌شوند.
در این شرایط منطقی است که کشور ما نه از طرف قشر غنی و نه از طرف قشر فقیر، نمی‌تواند هیچ‌گونه زایندگی داشته باشد زیرا کسی که بیش از حد نیازش، به ثروت دسترسی دارد دلیلی برای فعالیت سازنده نمی‌بیند و کسی که در نان شب خود مانده است وقت و فراغت کافی برای این کار ندارد.
به همین دلیل فاتحه خیلی مفاهیم مثل فرهنگ، هنر و تفکر مدت‌هاست که خوانده شده. کما اینکه جمله‌هایی مانند «هنر که پول نمی‌آورد.» تقریبا به یک ضرب المثل برای مردم تبدیل شده و هر هنردوست یا فعال فرهنگی حد اقل یک‌بار جملاتی نظیر این را شنیده است.
در کنار این در بخش رونق اقتصادی نیز مدت‌هاست رکود حاکم است، نه از تولید خبری است و نه چرخ صنعت می‌چرخد و نه اگر کسی بخواهد، می‌تواند این چرخ را بچرخاند.
با این تفاسیر، زمانی که تا این حد بین دو قشر از جامعه شکاف وجود دارد، و تا این حد زایندگی در کشور پایین است، واضح است که رقابتی نیز نه بین اقشار جامعه و نه بین بخش‌های مختلف موجود اتفاق نمی‌افتد چراکه نه امکانات مساوی جهت رقابت وجود دارد و نه حتی امکاناتی در سطح ابتدایی برای بسیاری از مردم.
با این حال، در این بین به جز فرهنگ، رقابت و عدالت، چیز دیگری که در حقش تا حد زیادی اجحاف شده، قشر متوسط جامعه است. در حالی که قشر متوسط به نوعی ستون تعیین کننده یک جامعه در غالب بخش‌های اقتصادی، اجتماعی و … است، مشاهده می‌کنیم که روز‌به‌روز این قشر لاغر‌‌تر می‌شود و اعضای آن به سمت طبقه‌های پایین‌‌تر یا بالاتر پرتاب می‌شوند. این خود می‌تواند شروعی باشد برای تجزیه یک جامعه و از بین رفتن آن چراکه آنچه دو قشر فقیر و غنی را به هم متصل می‌کند و از غریبه شدن آنها با یکدیگر تا این حد، جلوگیری می‌کند قشر متوسطی است که خود در حال از بین رفتن است.
گرچه آنچه گفته شد تنها مربوط به کشور ما نیست و در جهان نیز فاصله ثروتمند‌ها و فقیر‌ها در حال افزایش است، اما نمی‌توان انکار کرد در کشوری مثل کشور ما که به اعتقاد بیش از ۵۰ درصد از مردمش، حتی حکومت نیز با دید یکسان به همه نمی‌نگرد، این مسایل بیشتر است.
نیازمندی به برنامه‌ریزی
بر همین اساس معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی کشور گفت: شکاف عمیقی بین کشورهای توسعه یافته و کشورهای در حال توسعه به وجود آمده است.
به گزارش ایسنا، محمدرضا واعظ مهدوی در سومین همایش ملی توسعه پایدار با رویکرد بهبود محیط کسب وکار که در محل اتاق بازرگانی خراسان رضوی برگزار شد ضمن اشاره به مفهوم برنامه‌ریزی اظهار کرد: این واژه چندوجهی و پرابهام است که از مهم‌ترین معانی آن می‌توان به پیوند دادن مجموعه‌ای از اقدامات در یک توالی منظم روبه جلو اشاره کرد.
وی با بیان اینکه برنامه‌ریزی در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و… مطرح می‌شود، ادامه داد: این فرآیند حاصل پیچیده شدن جوامع است در گذشته کارها بدون از پیش اندیشیدن انجام می‌شد. در حال حاضر کشور نیازمند تنظیم برنامه‌ای برای نیل به اهداف از پیش تعیین شده است.
معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی کشور در خصوص عدالت و برابری افزود: تاکنون الگوهای توسعه از نظر عدالت و برابری چندان موفق نبوده و امروز کشور با جدایی قشرهای فقیر از سایر اقشار جامعه روبه‌رو است که مصداق این جدایی را می‌توان در افزایش فاصله میان نواحی مختلف و عدم دسترسی برخی از اقشار به حداقل خدمات آموزشی و بهداشتی می‌توان دید.
واعظ مهدوی در ادامه خاطرنشان کرد: شکاف بین قشر فقیر و ثروتمند روبه عمیق شدن است در جهان نیز فاصله بین کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه رشدیافته و واگرایی در حال گسترش بوده و رشد مالی دهک‌های ثروتمند نسبت به اقشار ضعیف‌تر به طور قابل ملاحظه‌ای بیشتر است.
وی تصریح کرد: به طور مثال در آمریکا مرگ نوزادان در ۲۰ درصد فقیر جامعه ۴۷ درصد بوده در حالی که در میان ۲۰ درصد ثروتمندان این آمار ۲۰ درصد است. جمعیت قشر متوسط جامعه در آمریکا در حال کوچک شدن و از بین رفتن است و هر روز بر تعداد فقرا و ثروتمندان در این کشور افزوده می‎شود. همچنین مرگ ناشی از کم وزنی در گروه‌های مختلف کم‌درآمد سه برابر بیشتر از اقشار توانمند است.
معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی کشور با تاکید بر اینکه رشد اختلافات طبقاتی یک پدیده جهانی است، عنوان کرد: عوامل مختلفی در ایجاد این پدیده موثر است به طور مثال در ایران تولید سرانه در تهران شش برابر سیستان‌وبلوچستان است همچنین در اکثر استان‌های مرزی کشور تولید سرانه پایین است. سهم استان‌ها از تولید صنعتی در شهرهای بزرگ مانند تهران بیشتر از سایر شهرهاست. همچنین نسبت توزیع پوشش تامین اجتماعی در کشور بسیار نابرابر بوده به طوری که در برخی از استان‌ها مانند سیستان‌و‌بلوچستان تا ۳۰ درصد و در برخی دیگر مانند یزد تا ۹۰ درصد پوشش داده می‌شود.
واعظ مهدوی با بیان اینکه در عقب‌ماندگی برخی از افراد و پیشرفت بعضی دیگر عوامل متعددی موثر است، اظهار کرد: از جمله این عوامل می‌توان به مسایل شخصی از جمله نابرابری ذاتی برخی از افراد، تفاوت شرایط محیطی و تفاوت در میزان فعالیت در مدیریت افراد اشاره کرد. همچنین مسایل اجتماعی مانند ظلم‌ها و پایمال کردن حقوق و بی‌عدالتی‌ها می‌تواند بر این تفاوت تاثیرگذار باشد.
وی با تاکید بر اینکه اگر فرصت‌ها برای همگان یکسان نباشد رقابت معنایی ندارد و قابل تحقق نیست، تصریح کرد: عوامل ذکر شده به نابرابری در فرصت‌ها دامن می‌زند در این شرایط وظیفه دولت‌ها این است که مسابقه و رقابت را در یک خط مدیریت کرده و در ایجاد فرصت‌ها و برابری فرصت‌ها تلاش کنند دولت باید در کاهش نابرابری‌ها و تامین فرصت‌های برابر برنامه‌ریزی کند.
معاون توسعه امور آموزشی و فرهنگی سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی کشور با اشاره به اینکه برابری نمونه‌ای از توسعه پایدار است، اظهار کرد: توزیع برابر منافع، برخورداری همگانی از خدمات بهداشتی، آموزشی و… سبب تحقق توسعه متوازن در کشور می‌شود. نابرابری‌ها رشد شکاف بین اقشار مختلف را به همراه می‌آورد.
واعظ مهدوی در خصوص لزوم برنامه‌ریزی برای حفظ عدالت در جامعه تصریح کرد: امروزه جریان خود به خودی توسعه و پیشرفت اجتماعی منجر به افزایش نابرابری‌ها شده است. ثروتمندان برخوردارتر و محرومان، محروم‌تر شده‌اند که در این شرایط نیاز اساسی به برنامه‌ریزی برای برقراری عدالت و کاهش نابرابری‌ها حس می‌شود. از این رو علت افزایش حاشیه‌نشینی را می‌توان این دانست که برخی افراد توان زندگی در مرکز شهر را ندارند.
وی ادامه داد: هدف برنامه‌ریزی کاهش نابرابری‌ها، ایجاد فرصت‌های برابر و در نهایت کاهش فقر در سطح جامعه است. به طور مثال هر چند در حال حاضر نسبت باسوادی بیشتر از ۷۰ درصد است اما در برخی استان‌ها مانند سیستان‌وبلوچستان به نسبت سایر استان‌ها پایین‌تر هستند.
امکانات باید برابر باشد
وی با بیان اینکه طبق اصل «۴۴» قانون اساسی امکانات کشور باید به طور مساوی بین افراد تقسیم شود، یادآور شد: در بهره‌برداری از منابع طبیعی و استفاده از درآمدهای ملی در سطح استان‌ها و توزیع فعالیت‌های اقتصادی میان انسان‌ها باید تعادل برقرار شود.
واعظ مهدوی افزود: طبق یک نظرسنجی ۸۶ درصد افراد معتقدند در صورت نداشتن پول و پارتی، حقوق‌شان پایمال می‌شود. همچنین ۳/۵۰ درصد افراد نسبت به این مساله که حکومت در شرایط فعلی به همه افراد با یک دید نگاه می‌کند، مخالف بودند.
معاون سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور درخصوص تفکر مردم پیرامون چگونگی تخصیص امکانات به افراد گفت: ۶۷ درصد از افراد معتقدند امکانات باید به طور مساوی بین همگان تقسیم شود، ۲۱ درصد از افراد اعتقاد دارند که امکانات باید براساس شایستگی و ۱۱ درصد نیز معتقد بودند که امکانات باید براساس نیازمندی افراد به آنها اختصاص داده شود.
وی با بیان اینکه مطالعات متعدد گویای آن است که احساس عدالت از خود عدالت مهم‌تر است، خاطرنشان کرد: احساس فقر و بی‌عدالتی بیش از خود فقر آزاردهنده است. بسیاری از بی‌انگیزگی‌ها به این خاطر است که افراد فکر می‌کنند امکان رشد و پیشرفت برمبنای شایستگی‌هایشان وجود ندارد که این مساله منجر به ایجاد استرس اجتماعی در افراد می‌شود و در نهایت سبب بروز اختلالات جسمی و روانی خواهد شد. استرس اجتماعی مدیریت ریسک اقتصادی را کاهش می‌دهد. احساس نابرابری موجب کاهش مشارکت اجتماعی شده که این اتفاق تقویت استبداد و انحطاط حکومت را به همراه خواهد داشت.