حذف بزرگان ادبیات، حذف یک تمدن است

گروه جامعه- سال‌هاست بحث حذفیات کتاب‌های درسی علی‌الخصوص حذف نام مشاهیر ایرانی از کتاب‌های ادبیات جنجال‌بر‌انگیز شده است. حال اخیرا در کتاب فارسی پایه نهم، درس چهارم نام مولوی شاعر پرآوازه جهان حذف شده و به جای آن عنوان «شاعری» نوشته شده است! در حالی نام مولانا از کتب درسی ایران حذف می‌شود که کشورهایی همانند افغانستان این شاعر پرآوازه را به دلیل زادگاهش در بلخ آن را افغان و ترکیه به خاطره مقبره‌اش در شهر قونیه او را ترک می‌نامند در حالی که تمامی اشعار مولوی به زبان فارسی است. حذف نام مشاهیر از کتاب‌های درسی در حالی رخ می‌دهد که به صورت عادی بچه‌ها در مدرسه هیچ اطلاعات مفیدی از تاریخ، فرهنگ و تمدن ایرانی آموزش نمی‌بینند. اگرچه دیروز محسن احمدوندی دانش‌آموخته رشته دکترای زبان و ادبیات فارسی و آموزگار، در یادداشتی به این موضوع پرداخته و نوشته است: «من در چند سال اخیر سلسله‌‌یادداشت‌هایی درباره ورود جعلیات به کتاب‌های فارسی دوره اول متوسطه نوشته‌ام. دو مورد از این یادداشت‌ها درباره ابیاتی بود که به اشتباه به فردوسی و مولوی نسبت داده شده بود در حالی که این ابیات در آثار این دو شاعر بدین شکل که در کتاب‌های درسی آمده‌ بود، وجود نداشت. توجیه هیات تالیف این بود که این ابیات اگرچه از فردوسی و مولوی نیستند اما در بین مردم به این شکل رایج هستند و ما هم به همین دلیل آنها را این‌گونه در کتاب‌های درسی گنجانده‌ایم؛ توجیهی که البته چندان هم منطقی و علمی نبود. در چاپ جدید کتاب‌های درسی از آنجا که این ابیات از فردوسی و مولوی نبود، هیات تالیف تصمیم گرفت به‌جای حذف اشعار، نام شاعران را از زیر این اشعار حذف کند تا خود را از این انتقادات برکنار دارد و اگر کسی بگوید «این ابیات که از فردوسی و مولوی نیست!» پاسخ بدهد که ما هم در جایی اسمی از این دو شاعر نیاورده‌ایم. گویی در بین این همه شعر خوب از فردوسی و مولوی نمی‌شود چند بیت مناسب دیگر پیدا کرد و در کتاب درسی گنجاند و الا و بلا باید همین چند بیت جعلی و منتسب را در کتاب آورد. امروز در چند خبرگزاری ازجمله «بی‌بی‌سی فارسی» دیدم که این خبر را با سوگیری منتشر کرده‌اند و آن را به عناد هیات تالیف با عناصر فرهنگ ایرانی نسبت داده‌اند. بدیهی است که من با نگاه و نگرش حاکم بر تالیف کتاب‌های درسی موافق نبوده و نیستم و بیشترین انتقادها را در این سال‌ها به این بخش از نظام آموزشی کشور وارد کرده‌ام اما این یک مورد حذف، ارتباطی به ستیزه‌گری هیات تالیف با عناصر ایرانی ندارد. حذف نام این دو شاعر از زیر اشعاری که از آنها نیست، کار درستی بوده است اما درست‌تر آن بود که هیات تالیف به ‌‌جای گنجاندن این اشعار جعلی و حذف نام این دو شاعر بزرگ زبان فارسی از زیر این اشعار، از اشعار اصیل و ارزشمند این دو سخنور پرآوازه در کتاب‌های درسی می‌گنجاند تا به چنین حاشیه‌سازی‌هایی دامن نزند.»
شعر برای مولانا نیست!
در ادامه بحث علی‌اصغر بشیری عضو کمپین مبارزه با نشر جعلیات در یادداشتی با عنوان «این دو بیت واقعا از مولانا نیست» در این باره نوشته است: «در کتاب فارسی سال نهم، درس چهارم در سال‌های قبل دو بیت با این متن آمده بود: «…مولانا جلال‌الدین گفته است: تا توانی می‌گریز از یار بد/ یار بد بدتر بود از مار بد
مار بد تنها تو را بر جان زند / یار بد بر جان و بر ایمان زند» (فارسی نهم، ۱۳۹۷: ۳۱)
در حالی که دو بیت به این صورت از مولانا نیست و در چاپ‌های معتبر مثنوی نیامده است. دوستان و دانشورانی پیش‌تر در این زمینه مطالبی نوشتند (تا جایی که اطلاع دارم، آقایان محسن احمدوندی و مهدی شعبانی) و در رسانه‌ها و شبکه‌های مجازی موضوع را پیگیری کردند و در نهایت آموزش‌و‌پرورش به درستی این انتساب غلط را از کتاب درسی برداشت و در چاپ سال ۱۳۹۸ به بعد چنین اصلاح شد: «شاعری چنین گفته است…» (فارسی نهم، ۱۳۹۸: ۳۱).
از آنجا که تب نقد و انتقاد بر کتاب‌های درسی بالا گرفته است (و بخشی هم طبیعی است چرا که در کتاب درسی نباید غلط باشد)، برخی بدون هیچ مطالعه‌ای هر تغییری را نقد می‌کنند؛ حال آنکه لااقل تغییر در این یک مورد درست بوده و شعری که به غلط به مولانا منسوب شده بود، اصلاح شده است اما اخیرا بسیاری از رسانه‌های معتبر و شبکه‌های مجازی به طور گسترده بر این قضیه پافشاری می‌کنند که این شعر مولانا! از کتاب‌های درسی حذف شده است؛ حال آنکه این دو بیت به این صورت در مثنوی نیامده است و البته صورت‌های دیگری از آن آمده که متفاوت است.
ابیاتی که در مثنوی آمده که شبیه به این مضمون‌اند بدین قرارند: در دفتر چهارم: «یار بد چون رست در تو مهر او/ هین از او بگریز و کم کن گفت‌وگو
بر کن از بیخش که گر سر بر زند/ مر تو را و مسجدت را برکند (مثنوی چاپ موحد، جلد ۲، ص ۸۵۳)
و در دفتر پنجم: حق ذات پاک الله الصمد/ که بود به مار بد از یار بد
مار بد جانی ستاند از سلیم/ یار بد آرد سوی نار مقیم (مثنوی معنوی چاپ موحد، جلد ۲، ص ۱۱۶۶)
بحث اصلی این است که کسانی که در پی نقد و اصلاح هستند، باید با منابع اصلی سخنان خود را اثبات کنند. این قبیل اظهارنظرها که در سطح بسیار بالایی هم در رسانه‌ها منعکس شده است، یکی از پیامدهای گسترش جعلیات یا انتسابات به شاعران و نویسندگان شناخته شده است.»
دامنه وسیع حذفیات
البته دامنه حذفیات فقط به نام مولانا معطوف نشده بلکه نیما یوشیج، مهدی اخوان‌ثالث و امیرهوشنگ ابتهاج (هــ.ا.سایه) از جمله شاعرانی بودند که شعرهایشان از کتاب‌های درسی حذف شده است. اگرچه سال گذشته همزمان با اظهارنظرهای فراوان در این‌ خصوص اعلام شد این مطالب مدت‌هاست از کتاب‌های درسی حذف شده‌ است. امسال نیز همزمان با آغاز سال تحصیلی جدید بار دیگر بحث بر سر حذفیات کتاب‌های درسی بالا گرفت؛ این بار عکس دختران از روی جلد کتاب ریاضی دبستانی‌ها حذف شد. پس از واکنش‌های مختلف از جمله طراحی و به اشتراک‌گذاری جلد کتاب ریاضی با تصویر مریم میرزاخانی ریاضیدان فقید، محسن حاجی‌میرزایی، وزیر آموزش‌و‌پرورش از این اقدام عذرخواهی کرد و گفت: «بابت بی‌سلیقگی انجام‌شده در کتاب ریاضی سوم دبستان عذرخواهی و آن را اصلاح می‌کنیم.»
البته با عذرخواهی وزیر هم بازار داغ انتقادها از نحوه تالیف و تدوین کتاب‌های درسی پایان نیافت؛ حذفیات، تغییرات و محتواهای مورد بحث دیگری نیز در فضای مجازی دست به دست شدند. این ‌بار پای تغییراتی بحث‌برانگیز به میان آمد؛ داستان «قلب کوچک را به چه کسی بدهیم» نادر ابراهیمی نویسنده فقید با تغییراتی در کتاب هفتم دبستان منتشر شد که مورد تایید خانواده او نبود و اعتراض همسرش را در پی داشت. در متن اصلی اثر آمده است: «قلبم را می‌بخشم به همه‌ آنهایی که جنگیدند و دشمن را از خاک ما، از سرزمین‌ ما و از خانه ما بیرون انداختند.» اما در کتاب درسی این متن این‌گونه تغییر کرده است: «قلبم را می‌بخشم به همه آنهایی که به‌ خاطر اسلام جنگیدند.»
فرزانه منصوری همسر این نویسنده فقید در بخشی از بیانیه‌ خود در واکنش به این تغییر با بیان اینکه «چطور فکر کرده‌اند که این نیز بگذرد و کسی نخواهد فهمید بدون اجازه‌ صاحب اثر دستی در آن برده‌ایم؟» نوشت: «بارها متوجه شده‌ام که بدون اطلاع و مجوز از ما، آثار نوشتاری و سرودهای ملی‌میهنی همسرم، نادر ابراهیمی را در کتاب‌های درسی گذاشته‌اند و محسن حاجی‌میرزایی وزیر آموزش‌و‌پرورش در پی این ماجرا در توئیتی نوشت: «از تغییر متن نویسنده فاخر کشورمان در کتاب فارسی پایه هفتم متاسف شدم. (هرچند تغییر در دوره مسوولیت من نبوده است) در همان ماه‌های اول مسوولیت، فرآیند دقیق، منسجم و حرفه‌ای را برای بررسی و اصلاح تغییرات تدوین و ابلاغ کردم تا مطمئن شویم که در آینده شاهد چنین مواردی نخواهیم بود. همچنین از همکاران خود در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی خواستم تغییرات دو سال اخیر کتاب‌های درسی را بازبینی و اصلاحات لازم را در چاپ جدید اعمال کنند.»
چندی نگذشت که دست دست‌اندرکاران کتاب‌های درسی در تغییر «قصه‌های مجید» هم رو شد. در متن اصلی داستان «سفرنامه اصفهان» هوشنگ مرادی‌‌کرمانی نویسنده پیشکسوت آمده است: «بی‌بی برایم بار و بندیل بست. من هم بیکار ننشستم، ناشتایی خورده و نخورده پریدم روی چرخ…» اما در کتاب درسی متن را این‌طور تغییر داده‌اند: «بی‌بی وقت نماز صبح بیدارم کرد، برایم بار و بندیل بست. من هم نماز خواندم، ناشتایی خورده و نخورده، پریدم روی چرخ…» جای دیگری هم در متن اصلی داستان مرادی کرمانی آمده است: «ظهر شد. صدای اذان می‌آمد. کار اکبر آقا تمامی نداشت. حوصله‌ام سر رفته بود…» اما در کتاب درسی بچه‌ها داستان را این‌گونه تغییر داده‌اند: «ظهر شد، صدای اذان می‌آمد. وضو گرفتم و نماز خواندم. کار اکبر آقا تمامی نداشت. حوصله‌ام سر رفته‌ بود.‌..»، البته در کتاب درسی نوشته‌اند: «با اندک تغییر.»
نویسنده «قصه‌های مجید» در اعتراض به این رفتار و ضمن تایید اینکه بدون اطلاع او دست به چنین کاری زده‌اند و با بیان اینکه از این کار رضایت ندارد و به او اطلاع هم نداده‌اند گفت: «این داستان مانند خانه من است، انگار که آمده‌اند و بدون اجازه من در بخشی از خانه‌ام اتاق ساخته‌اند. آیا این کار درست است که بدون اجازه چنین کاری کنند؟ باید از من دو خط اجازه می‌گرفتند که با تغییر منتشر می‌کنیم. این تغییرات باعث می‌شود شخصیت داستان به شخصیتی غیرقابل باور تبدیل شود و توی ذوق معلم و دانش‌آموز می‌زند. در داستان دست می‌برند و می‌خواهند از این راه بچه‌ها را نمازخوان کنند اما این کار تاثیر آموزشی و تربیتی برای بچه‌ها ندارد. این داستان داستانی ادبی است.»
حاشیه‌های کتاب‌های درسی همچنان ادامه یافت. کاربران فضای مجازی تغییرات و حذفیات دیگری را نیز در این کتاب‌ها نشان دادند و به اشتراک گذاشتند.
بر این اساس، در کتاب فارسی سوم دبستان، صفحه ۵۷، داستان «کار نیک» که درباره انوشیروان و پیرمردی است که درخت گردو می‌کاشت، نام انوشیروان ساسانی حذف شده و به جای آن عنوان «فرمانروایی» قرار داده شده است.
از حذفیات دیگر، حذف تصویر مقبره کوروش از کتاب عربی یازدهم بود. چندی پیش نجات بهرامی معاون سابق مرکز اطلاع‌رسانی و روابط عمومی وزارت آموزش‌و‌پرورش در این ‌باره در توئیتی نوشت: «در ادامه دستکاری‌های مشکوک و متحجرانه در کتب درسی، عکس مقبره کوروش از کتاب عربی یازدهم چاپ ۹۹ حذف شده است! آن وقت عده‌ای از همین جریان‌ها در مواقع خاصی ادعای میهن‌دوستی هم می‌کنند و بر امواج سوار می‌شوند.» علاوه‌ بر این اسدالله شعبانی شاعر ادبیات کودک و نوجوان نیز گفته است که بیت آخر شعر «ای ایران» او را که سال‌هاست در کتاب فارسی اول دبستان منتشر می‌شود، حذف کرده‌اند در حالی که به گفته این شاعر، این کار به کلیت شعر آسیب‌زده است. همچنین جعفر ابراهیمی ‌شاهد، دیگر شاعر ادبیات کودک و نوجوان که شعر «دریا»ی او در چند سال اخیر در کتاب فارسی اول دبستان منتشر شده گفته که فقط دو بند از شعرش منتشر و باقی آن بدون مشورت یا اجازه او حذف شده است.
نابودی تمدن ایرانی
در همین رابطه علیرضا فرجی کارشناس کتاب‌های درسی و آموزش‌و‌پرورش در خصوص حذف نام مولانا در یکی از کتاب‌های درسی به «جهان‌صنعت» گفت: از قضا همین یک دفعه براساس بررسی‌های صورت گرفته نام مولانا به درستی از شعری در کتاب پایه نهم حذف شده است. البته مضمون این شعر یعنی «انتخاب یار بد» در مثنوی معنوی وجود دارد. اما مولانا شعری به این شکل نسروده است. در سال‌های اخیر برخی پژوهشگران ادبی نیز به انتساب این شعر به مولانا در کتاب فارسی نهم اعتراض کرده بودند. بنابراین حذف این شعر که متعلق به مولانا نیست، اقدامی درست از سوی آموزش‌وپرورش بوده است. وی افزود: البته هنوز به حذف اشعار ابتهاج و دیگر شاعرهای فقید کشور از کتاب ادبیات و تغییر در قسمتی از تاریخ معاصر و تمدن هخامنشیان از کتاب تاریخ معترض هستیم. همچنان امیدواریم دفتر تالیف کتب درسی حذفیات و تغییرات ایجادشده را اصلاح کند و به سادگی از کنار آنها نگذرد، زیرا با حذف و تغییرات تاریخ به نوعی کودکان را فاقد اطلاعات از گذشته و تمدن خود وارد جامعه می‌کنند و این اصلا برای کشور ما با تمدن دو هزار ساله جالب نیست.