خاورمیانه؛ تراژدی جهان عرب

فاطمه رحیمی- تمدنی که جهان را هدایت می‌کرد‌ اینک در ویرانه‌ها دست و پا می‌زند و تنها مردم محلی می‌توانند آن را احیا کنند.
هزاران سال پیش، شهرهای بزرگ بغداد، دمشق و قاهره از یکدیگر برای پیشی گرفتن از جهان غرب سبقت می‌گرفتند. اسلام و بدعت دو بال پرواز توامان بودند. خلفای مختلف عربی، ابرقدرت‌های پویا، منشای یادگیری، بردباری و تجارت بودند. در حالی که امروز اعراب در حالتی اسفبار به سر می‌برند. حتی خاورمیانه همزمان با پیشروی آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا به واسطه استبداد و تشنج دچار وقفه و عقب ماندگی شده است.
به نوشته اکونومیست، سه سال پیش هنگامی که موج آشوب و ناآرامی در منطقه منجر به سرنگونی چهار دیکتاتور در تونس، مصر، لیبی و یمن و طنینی برای دگرگونی شد، امیدها اوج گرفت. اما ثمره بهار عربی در استبداد و جنگ مجدد ضایع و بدل به بدبختی و تعصبی شده که امروز جهان گسترده‌تری را تهدید می‌کند.
چرا کشورهای عرب به طرز ناراحت‌کننده‌ای در ایجاد دموکراسی، خوشبختی یا (گذشته از نفت بادآورد) رفاه برای ۳۵۰ میلیون نفر جمعیت شان شکست خورده‌اند، این یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها در زمان ماست. چه عاملی جامعه عرب را مستعد پذیرش رژیم‌های فاسد و متعصبی که سعی در نابودی شان دارد، می‌کند؟ هیچ کس نمی‌گوید که اعراب مردمی بی‌استعداد هستند یا نسبت به دموکراسی دچار ناسازگاری آسیب شناختی هستند اما برای آنکه از این کابوس رها شوند و جهان احساس امنیت کند باید تغییر بزرگی صورت بگیرد.
بازی سرزنش
یک مساله این است که مشکلات کشورهای عرب به طور گسترده‌ای ادامه دارد. در واقع، امروز سوریه و عراق را به سختی می‌توان کشور نامید. هفته گذشته گروه‌های وحشی جهادی مرزهای پیشین خود را بی‌اعتبار خواندند و به جای آن با اعلام یک خلافت اسلامی جدید به دنبال اشغال عراق و سوریه در پیسلطه بر بخش‌های بزرگ تر و در یک روند طولانی تر اشغال تمام جهان هستند. رهبران آنها افراد غیرمسلمان را نه تنها در خاورمیانه بلکه در خیابان‌های نیویورک، لندن و پاریس می‌کشند.
افراط گرایی مذهبی گذرگاهی به بدبختی است نه علت اساسی آن. هنگامی که دموکراسی اسلامی در جای دیگر مانند اندونزی به خوبی اجرا می‌شود‌ در جهان عرب بسیاری از پایه‌های دولت ضعیف است. تعداد اندکی از کشورهای عرب برای طولانی مدت یک دولت منسجم بوده‌اند‌ تا دهه ۱۹۶۰ این قدرت‌های استعماری بودند که در بخش عمده جهان عرب همچنان کنترل یا نفوذ بر وقایع را در دست داشتند. کشورهای عرب هنوز در پرورش پیش نیازهای نهادی دموکراسی، بده بستان گفتمان‌های پارلمانی، حمایت از اقلیت‌ها، آزادی زنان، مطبوعات آزاد، دادگاه مستقل و دانشگاه‌ها و اتحادیه‌های صنفی موفق نبوده‌اند.
عدم وجود یک دولت لیبرال به واسطه فقدان یک اقتصاد لیبرال و رکود اقتصادی که نارضایتی مردم را به دنبال داشت، اشتباهاتی هستند که به راحتی یا به سرعت قابل حل کردن نیست. بیگانگانی که اغلب به عنوان مهاجمان و اشغالگران وارد منطقه شده‌اند، نمی‌توانند به سادگی دلیل وجودی جهادی‌ها را از بین ببرند یا رفاه و دموکراسی را بر این منطقه تحمیل کنند، دست کم تا اینجای ماجرا باید پس از هجوم مهلک و اشغال عراق در ۲۰۰۳ روشن شده باشد. حمایت نظامی مانند تامین هواپیماهای بدون سرنشین و شمار اندکی از نیروهای ویژه ممکن است به ماندن جهادی‌ها درعراق در خلیج کمک کند. این کمک احتمالا باید مبتنی بر یک تماس دایمی باشد. حتی اگر خلافت جدید برای تبدیل شدن به یک دولت مشخص غیر‌محتمل باشد، می‌تواند برای سال‌های زیادی جهادی‌ها را قادر به صدور تروریسم کند.
اعراب می‌توانند سقوط تمدن خود را دگرگون کنند و اگرچه اکنون امید چندانی نیست که چنین اتفاقی رخ دهد، اما حتی اگر بیداری کشورهای عرب در حال حاضر پایان یافته باشد، نیروهای قدرتمند که موجب خیزش آن شدند، هنوز وجود دارند. پادشاهان در کاخ‌هایشان و حامیان غربی آنها باید بدانند که ثبات نیازمند اصلاحات است.
آیا این امیدی عبث است. چشم انداز امروز خونین است اما در نهایت گروه‌های متعصب یکدیگر را نابود می‌کنند. ضمن اینکه، هرجا که ممکن باشد، میانه روها، سنی‌های سکولار که اکثریت مسلمانان عرب را تشکیل می‌دهند نیازمند رساندن صدای خود به گوش جهانیان هستند و هنگامی که این لحظه فرا برسد، آنها ذهن‌هایشان را بر ارزش‌هایی متمرکز کنند که روزی باعث بزرگی جهان عرب شد. تحصیلات برتری خود را در پزشکی، ریاضیات، معماری و ستاره شناسی نشان داد. تجارت خود را در کلانشهرهای شگفت آور و ادویه جات و ابریشم نشان داد. روزگاری جهان عرب پناهگاه امنی برای یهودیان، مسیحیان و مسلمانان بود جایی که برباری، خلاقیت و نوآوری را پرورش می‌داد.کثرت گرایی، تحصیلات و بازار آزاد زمانی ارزش‌های جهان عرب بودند و دوباره می‌توانند باشند. امروز، درحالی که گروه‌های شیعه و سنی گلوهای یکدیگر را در عراق و سوریه می‌درند و ژنرال سابق بر تخت جدید خود در مصر مستقر شده است‌، احیای دوباره این ارزش‌ها چشم اندازی دور از دسترس است‌ اما برای مردمی که مدت زیادی به بیراهه رفته اند هنوز هم، چنین ارزش‌هایی می‌تواند تصویری از یک آینده بهتر باشد.