خداحافظی با ریال

گروه اقتصادی- کابینه یازدهم به ریاست حسن روحانی روز گذشته تصمیم گرفت تا با حذف یک صفر از پول ملی موافقت کند و اگر مجلس هم چراغ سبز نشان دهد، آنگاه از این پس با ریال خداحافظی می‌کنیم و تومان واحد پول ملی ایران می‌شود‌.
اگر این موضوع از سوی مجلس تایید شود، واحد پول ایران دیگر ریال نخواهد بود و همین، سردرگمی کوتاه‌مدت برای مردم را به همراه دارد‌.
رای به حذف یک صفر از پول ملی و تغییر واحد پول ایران از ریال به تومان در لایحه بانک مرکزی روز گذشته یکی از مهم‌ترین مصوبات هیات دولت یازدهم رقم خورد‌.
بی‌شک نمی‌توان از تاثیرات عمده‌ای که این تصمیم بر اقتصاد کشور می‌گذارد چشم‌پوشی کرد و لازم است تمام مزیت‌ها و معایب آن مشخص گردد و با فراهم کردن بستر‌های مناسب از ضربات وارده ناشی از این تغییر به پیکره نظام اقتصادی کشور کاست‌.
از سویی باید دید چرا در بحبوحه‌های گرانی ارز و عدم موفقت دولت در تک نرخی کردن ارز که زمینه ساز بحث‌های بسیاری در طول هفته‌های اخیر بوده است، به یکباره شاهد تصویب شدن این لایحه در میان دولتمردان هستیم؟
به هر سو براساس موادی از «لایحه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران» که به تصویب هیات وزیران رسید، واحد پول ایران، تومان و برابر با ۱۰ ریال ‏تعیین شد‌. ‏
در بند ۸ لایحه بانک مرکزی پیشنهادی آمده بود: امکان اجرای رفرم پولی و تعریف واحدهای پول جدید پیش‌بینی شده است، به این ترتیب در صورت نیاز، به‌پیشنهاد رییس‌کل بانک مرکزی و تصویب وزیر امور اقتصادی و دارایی، رفرم پولی که به‌معنای معرفی واحد پول ملی جدید، اجزای آن و برابری آن با واحد پول رایج است به اجرا گذاشته می‌شود‌.
اسکناس‌ها فعلا تغییر نمی‌کند
در همین حال یک منبع آگاه در بانک مرکزی با اعلام جزییات جدید از تغییر پول ایران گفت: در لایحه‌ای که دولت به مجلس شورای اسلامی ارائه می‌کند قرار است پول ایران به جای ریال تومان باشد‌.
این منبع آگاه در بانک مرکزی ادامه داد: البته هیچ چیزی در پول ایران حذف نمی‌شود‌.
وی اظهار داشت: در صورتی که مجلس شورای اسلامی لایحه دولت را تصویب کند اسکناس‌ها به تدریج و در طول زمان تغییر می‌کند‌.
این منبع آگاه تاکید کرد: تغییر پول ایران هنوز نهایی نشده اما طی دو هفته آینده اطلاعات کافی و جزییات ارائه می‌شود‌.
هنوز جزییاتی از چگونگی تغییر واحد پول ملی منتشر نشده و تصویب این موضوع مهم اقتصادی بسیاری از کارشناسان و مسوولان را غافلگیر کرده است‌.
تبعات تغییر واحد پول ملی
بر همین اساس محسن یزدان‌پناه، اقتصاددان با اشاره به تصویب تغییر واحد پول ملی کشور از ریال به تومان در هیات دولت گفت: تغییر واحد پولی ایران بدون انجام اصلاحات ساختاری دردسرساز می‌شود‌.
وی درباره تصویب تغییر واحد پول ملی ایران از ریال به تومان در جلسه دیروز هیات دولت گفت: به‌طور کلی تغییر صفر و حذف آن از پول ملی، آثار جدی بر اقتصاد ایران نخواهد داشت مگر اینکه این تحول در یک بسته ساختاری قرار گیرد به این معنا که این بحث ساختاری، تغییر انتظارات کنش‌گرای اقتصادی به وجود آورد و این انتظارات مدیریت شود‌.
محقق دانشگاه آراسموس هلند افزود: وقتی دیدگاه منفی به ترتیبات پولی و سیاسی وجود دارد، آن دیدگاه نیز نسبت به واحد سنجش پول که ریال است، منتقل خواهد شد بنابراین وقتی اصلاحات ساختاری انجام شود، آنگاه می‌توانم از اجرای پروژه تعیین پول ملی سربلند بیرون آییم نه اینکه جایی که ریال بدنام است، تومان را جایگزین آن کنیم‌.
این اقتصاددان معتقد است اکنون زمان تغییر واحد پول ملی نیست چراکه اصلاحات ساختاری انجام نشده و کشور در اوضاع نامساعدی در حوزه دارایی‌های بانکی قرار دارد، این در حالی است که اکنون دارایی‌هایی وجود دارد که به ازای آن نرخ، وثیقه و ماشین‌آلات وجود ندارد. اکنون رقم ۵۰۰ هزار میلیارد تومانی دارایی سوخته بانک‌ها وجود دارد و پیش‌بینی می‌شود این رقم به ۷۰۰ هزار میلیارد تومان در سال آینده برسد و اثرات خود را دارد‌. دارایی سوخته آن دسته از دارایی‌هایی است که قابلیت تبدیل به منابع ریالی را ندارند و از جمله این دارایی‌ها می‌توان به برخی املاکی اشاره کرد که خریداری برای آنها وجود ندارد‌.
به گفته یزدان‌پناه، اصلاحات ساختاری در واقع جریان اعتبار و خلق پول بانک‌ها به سمت سرمایه‌گذاری واقعی و توسعه اقتصادی است‌. در اینجا بحث‌های زیادی در مورد درون‌زایی پول وجود دارد که نرخ بهره نیز به نحوی نیست که پس‌انداز را به سرمایه‌گذاری هدایت کند بر این اساس وقتی بانک‌ها خالق پول هستند، این دیگر پس‌انداز نیست که سرمایه‌گذاری می‌شود و الان کل ظرفیت خلق پول بانک‌ها، روی پرداخت بهره برای سرمایه‌گذاری متمرکز شده است‌.
وی اظهار داشت: بانک‌ها به‌طور کلی در یک ورشکستگی عمومی قرار دارند و ۵۰۰ هزار میلیارد تومان دارایی سوخته وجود دارد این در حالی است که کل سرمایه بانک‌ها ۸۰ تا ۱۰۰ هزار میلیارد تومان است که نیاز به یک انقلاب ساختاری در حوزه ترتیبات پولی داریم که مرتبط با الگوی درون‌زای رشد کشور باشد‌.
یزدان‌پناه معتقد است فعلا حذف یک صفر از پول ملی آثار تورمی ندارد اگرچه برخی تصمیمات ناشی از آن، ممکن است تورم‌زا باشد‌.
هیات دولت در جریان بررسی «لایحه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران» واحد پول ایران را تومان و برابر با ۱۰ ریال ‏تصویب کرد‌. این لایحه برای اجرا، نیاز به تصویب مجلس دارد‌.
شورای نگهبان نمی‌پذیرد
ابوذر نجمی، کارشناس ارزی نیز بر این باور است که تصمیم اخیر هیات وزیران برای تبدیل پول ملی به تومان به‌دلیل اینکه می‌تواند هزینه بالایی برای چاپ مجدد پول به‌دنبال داشته باشد و موجب تغییر سیستم‌های حسابداری می‌شود، ممکن است توسط مجلس یا شورای نگهبان مورد قبول قرار نگیرد‌.
وی درباره مصوبه اخیر هیات وزیران درباره تغییر واحد پول ایران از ریال به «تومان» و تاثیری که این اقدام به‌صورت مقطعی بر بازار ارز خواهد گذاشت، اظهار کرد: اگر موضوع در همین حدی که رسانه‌ها به آن پرداخته‌اند، باشد قطعا نه تاثیر چندانی روی واحد پولی که در حال حاضر نیاز به تغییر آن احساس می‌شود، خواهد داشت نه بر بازار ارز تاثیری می‌گذارد‌.
این کارشناس بازار ارز ادامه داد: تاثیر بر واحد پولی زمانی اتفاق می‌افتد که دولت تصمیم به اصلاح واحد پولی بگیرد و بخواهد حذف سه یا شش صفر از واحد پولی را عملیاتی کند در آن صورت ممکن است واحد پولی جدیدی شکل گیرد که روی برخی شاخص‌ها تاثیرگذار باشد‌.
وی تصریح کرد: در صورت عملیاتی شدن چنین طرحی چون روی تقاضای پول از لحاظ روانی تاثیرگذار است و باعث کاهش سرعت گردش پول می‌شود و از سویی با توجه به تغییراتی که در سیستم‌های دیجیتال و زیرساختی بانکی خواهیم داشت، نیازمند مطالعات زیادی خواهیم بود تا متوجه تاثیرات این اقدام (حذف سه یا شش صفر) ‌روی متغیرهایی چون تورم شویم‌.
نجمی بار دیگر با تاکید بر اینکه هیچ کدام از این دو اقدام عملا تاثیری روی بازار ارز نباید بگذارد، اذعان کرد: اصلاح واحد پولی تاثیری روی نرخ برابری ارز نمی‌گذارد و چنین تجربه‌ای در هیچ کجای دنیا دیده نشده است‌.
او خاطرنشان کرد: تصمیم اخیر هیات وزیران به‌دلیل اینکه می‌تواند هزینه بالایی برای چاپ مجدد پول به‌دنبال داشته باشد و موجب تغییر سیستم‌های حسابداری می‌شود، ممکن است توسط مجلس یا شورای نگهبان مورد قبول قرار نگیرد مگر اینکه در ادبیات واحد پولی را اصلاح کنند‌.
شوک کوتاه‌مدت
همچنین عضو هیات‌رییسه کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه تبدیل واحد پولی کشور از ریال به تومان اثرات کوتاه‌مدت در بازارهایی مثل ارز دارد، گفت: این موضوع تاثیر چندانی روی ارزش پولی ندارد و اثرات کوتاه‌مدت آن نیز از بین خواهد رفت‌.
سیدحسن حسینی‌شاهرودی گفت: حذف یک صفر از واحد پولی کشور و تبدیل واحد پول از ریال به تومان که در هیات دولت تصویب شده است یک تصمیم شجاعانه نیست و اگر دولت برای مشکلات اساسی‌تر واحد پول کشور تصمیم‌گیری می‌کرد اثرات آن برای کشور قابل ملاحظه‌تر بود‌.
وی افزود: دولت باید مانند کشور ترکیه برای بهبود وضعیت واحد پولی شجاعانه ورود می‌کرد و با گرفتن جلسات کارشناسی بین دولت، مجلس و سایر کارشناسان در خصوص موضوعاتی مثل حذف سه صفر از واحد پول ملی اقدام می‌کرد‌.
حسینی ادامه داد، این تبدیل واحد پولی تنها در خوانش واحد پولی کشور اثر دارد و این موضوع را تسهیل می‌کند‌.
وی افزود: این تغییر احتمالا در کوتاه‌مدت به بازار ارز کشور شوک وارد کرده ولی اثرات کوتاه‌مدت آن نیز با تحولات بازار از بین می‌رود‌.
عضو هیات‌رییسه کمیسیون اقتصادی مجلس در انتها گفت: این بحث در هیات دولت تصویب شده است و برای اجرایی شدن تغییر واحد پول ملی باید به مجلس و کمیسیون اقتصادی برود و بعد از آن تایید شورای نگهبان را بگیرد‌.
ثبات اقتصادی پیش شرط اصلی
محمد لاهوتی، رییس کنفدراسیون صادرات ایران هم با اشاره به اینکه حذف صفر‌، پول ملی را ارزشمند می‌کند، گفت: دولت می‌تواند با توجه به کاهش تورم، در آینده نزدیک مابقی صفرها را هم حذف کند‌.
لاهوتی با اشاره به تاثیر حذف یک صفر از پول ملی، گفت: معتقدم که حذف صفر، موجب تقویت بخشیدن به ارزش واحد پولی شده و یک گام به سمت ارزشمند کردن پول ملی است‌.
وی با بیان اینکه البته در دولت قبل برنامه‌هایی برای حذف سه صفر مطرح بود، اظهار داشت: امروز دولت حذف یک صفر را تصویب کرده و می‌تواند با توجه به کاهش تورم در کشور و ایجاد ثبات اقتصادی بیشتر در آینده نزدیک، مابقی صفرها را نیز حذف کند‌.
رییس کنفدراسیون صادرات ایران با اعلام اینکه این ارقام واحد پول ملی را ارزشمند می‌کند، اظهار داشت: به شرط آنکه تورم به پنج درصد برسد و ثبات داشته باشد، پول ملی ارزشمند می‌شود در غیر این صورت تاثیری ندارد‌.
لاهوتی با تاکید بر اینکه حذف صفر تاثیری بر صادرات و تجارت خارجی ندارد، گفت: اما فضای روانی خوبی در کشور به وجود می‌آید مبنی بر اینکه ارزش پول ملی افزایش یافته است‌.
عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی تهران با اشاره به اینکه یکی دیگر از تبعات حذف صفر این است که این عددها کوچک‌تر شده و محاسبات با سهولت بیشتری انجام می‌شود، ادامه داد: ریال با وجود اینکه واحد رسمی پول بود اما از طرف مردم، هیچ‌گاه پذیرفته نشد و لفظ «تومان» همواره مورد استفاده قرار می‌گرفت که خوشبختانه این اصلاحی بود که از سوی دولت انجام شد.
معایب و مزایا
با این اوصاف اگر مجلس تصویب کند، یک صفر از پول ملی ایران کاسته خواهد شد‌. یعنی ۱۰ ریال یک تومان می‌شود‌. اما این تصمیم اقتصادی به‌طور قطع، آثار و تبعاتی نیز بر اقتصاد ایران خواهد داشت‌.
بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که تغییر واحد پول ملی ایران، ممکن است تورم اندکی را به دنبال داشته باشد، ضمن اینکه باعث سردرگمی کوتاه مدت برای مردم می‌شود اما در مقابل، افزایش ارزش اسمی پول ملی در مقابل ارزهای خارجی را نیز به عنوان مزیت یدک می‌کشد‌.
افزایش اندک تورم با توجه به گردشدن اعداد کوچک قیمتی فعلی برای بالا، بازگشت بی‌اعتمادی به پول ملی در اثر تورم و نوسانات ارزی فعلی و بی‌اثر شدن طرح، هزینه‌بر بودن حذف صفرها از جمله تغییر و تعویض اسکناس‌ها، تغییر سیستم‌ها و اتلاف وقت، احتمال تمایل مردم به نگهداری ارزهای خارجی در زمان تغییر و تبادلات و نوسان بیشتر بازارهای ارز در سایه عدم اعتماد، خبرسازی و شایعات، اختلال در قیمت‌گذاری کالاها و سردرگمی مردم در کوتاه مدت و گسستگی داده‌ها به صورت تاریخی، امکان نیاز دوباره به اصلاح در آینده در صورت تداوم تورم از جمله معایب عمده تغییر واحد پول ملی می‌باشد‌.
البته بهبود و راحتی سیستم ضبط، ثبت و خواندن اعداد مخصوصا اعداد بزرگ و اطلاعات شرکت‌ها، آسایش و راحتی و ساده‌تر شدن عملیات حسابداری، کاهش هزینه مدیریت اسکناس‌ها برای بانک مرکزی و بانک‌ها و سرانه اسکناس، صرفه‌جویی در وقت برای شمارش حجم زیاد اسکناس، افزایش ارزش اسمی پول ملی در مقابل ارزهای خارجی، حذف سوءاستفاده از ارزش پایین مسکوکات نسبت به ارزش فلزات آن افزایش اعتماد به پول ملی به دلیل اعداد کمتر با ارزهای خارجی، کاهش استهلاک اسکناس به دلیل کاهش نیاز به نگهداری آن در حجم زیاد و کاهش ناامنی در حمل مقادیر زیاد پول برای مبادلات روزمره از مزیای اجرای این طرح است‌.
پرونده حذف صفر
گفتنی است حسین قضاوی ۱۱ آبان‌ماه امسال مانند زمانی که در بانک مرکزی حضور داشت، بر ضرورت حذف صفرها از پول ملی تاکید کرد و گفت: این نظر شخصی بنده است و هنوز بحث جدی در دولت درباره حذف صفرها از پول ملی صورت نگرفته است‌.
وی با بیان اینکه اقدام مناسب به‌منظور انجام رفرم پولی صورت گیرد، گفت: از این طریق باید تعداد صفرهای پول کاهش یابد تا مردم در محاسبات خودشان راحت‌تر باشند‌.
معاون امور بانکی و بیمه وزارت اقتصاد اظهار داشت: مبادلات در حال حاضر سه برابر تولید داخلی اسمی در بستر الکترونیک انجام می‌شود، نسبت اسکناس و مسکوک به نقدینگی در حال حاضر به سه درصد کاهش پیدا کرده است از آن سو هزینه انتشار اسکناس باید کم شود تا مردم بتوانند محاسبات راحتی داشته باشند‌.
ولی یک روز بعد از اظهارات قضاوی بود که معاون اقتصادی بانک مرکزی به طرح مجدد حذف صفر از پول ملی واکنش نشان داد و اعلام کرد: برنامه حذف صفر از پول ملی به‌صورت درازمدت در بانک مرکزی در حال پیگیری است؛ اجرای این برنامه نیازمند پیش‌نیازهایی است که باید اقدامات لازم در این رابطه انجام شود‌.
وی با تاکید بر اینکه بدون شک اجرای رفرم پولی یک امر ضروری برای کشور است، اضافه کرد: در حال حاضر این‌طور نیست که برنامه‌ای وجود داشته باشد که در اسرع وقت این رفرم پول ملی اجرایی شود‌. اما دیروز از هیات دولت بیرون آمد که حکایت از رای کابینه یازدهم به اصلاح پول ملی و تغییر واحد پولی از ریال به تومان بود؛ این تصمیم البته براساس طرح بانک مرکزی گرفته شده است‌. بانک مرکزی قبلا درباره ضرورت‌های حذف صفرها از پول ملی گفته بود: تورم انباشته چهار دهه اخیر اقتصاد کشور موجب کاهش قدرت خرید واحد پول کشور شده است‌. این واقعیت در کنار محدودیت‌هایی که جهت چاپ اسکناس درشت وجود داشت منجر به گسترش قابل توجه حجم اسکناس در جریان شده که تبعات آن در زیر آمده است: الف ــ استفاده از ارقام بزرگ در مبادلات ساده روزمره، ب ــ مشکلات مرتبط در زمینه‌های محاسباتی و حسابداری دفاتر، ج ــ ناامنی در حمل مقادیر زیاد پول حتی برای مبادلات روزمره، د ــ معطل شدن در صف بانک‌ها و معضلات شمارش حجم بالای اسکناس و سکه، هـ ــ تغییر واحد پول کشور از ریال به تومان به‌دلیل بزرگ شدن ارقام پولی، و ــ اجبار در استفاده از ایران‌چک با توجه به مشکلات حقوقی ناظر بر آن، ز ــ هزینه بالای چاپ و امحای اسکناس‌های درجریان با توجه به حجم انبوه اسکناس و ح ــ بالا بودن استهلاک اسکناس به‌دلیل نگهداری آن در حجم زیاد‌.
سال ۱۳۸۶ ایده حذف صفر از پول ملی با دستور رییس‌جمهور وقت، محمود احمدی‌ن‍ژاد در دستور کار قرار گرفت و پیش از این نیز در سال ۱۳۷۲، بانک مرکزی مطالعاتی گسترده را در این زمینه آغاز کرد‌.
تجربیات جهانی نشان می‌دهد یکی از مهم‌ترین پیش‌نیازها در این حوزه مهار تورم است‌. در حال حاضر بیش از سه سال است که نرخ تورم در حال کنترل است و روند کاهشی حاکم بر آن سبب شده است نرخ تورم تک‌رقمی شود‌.