خروج احتمالی آمریکا از سوریه و موقعیت آینده روسیه

سمیه نظری*- روسیه همواره به دنبال ایفای نقشی مهم‌تر و موثرتر در نظام بین‌الملل بوده است‌‌. تاکید روسیه بر تقویت توانمندی‌های خود، با توجه به تحولات اخیر در عرصه سیاسی و نظامی به ویژه رویارویی روسیه با یکجانبه‌گرایی ایالات متحده در منطقه غرب آسیا و تلاش روسیه برای ارتقای موقعیت و جایگاه خود به تراز یک قدرت بین‌المللی معنا پیدا می‌کند‌‌. به همین دلیل با شروع تحولات در خاورمیانه به‌خصوص تحولات سوریه،تلاش روسیه برای تاثیرگذاری بر تحولات منطقه آغاز شد‌‌. بنابراین با شروع بهار عربی روسیه اولین بازیگر مداخله‌گر در تحولات خاورمیانه شد‌.
پس از آغاز بهار عربی در سال ۲۰۱۱ تظاهرات و جنگ داخلی در سوریه علیه دولت اسد آغاز شد‌‌. تا سال ۲۰۱۲ چندین گروه مخالف مسلح در کشور فعال بودند، از جمله ارتش آزاد سوریه که در ماه ژوئیه ۲۰۱۱ توسط افسرانی که از نیروهای مسلح سوریه دفاع می‌کردند، تشکیل شد‌‌. در سال ۲۰۱۲ جبهه النصره توسط دولت اسلامی عراق به عنوان دولت شعبه رسمی القاعده در سوریه تاسیس شد و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا(سیا) مسوول عملیاتی بود به ارزش یک میلیارد دلار در سال که وظیفه تجهیز نیروهای ضددولتی در سوریه را در دست داشت‌‌.
این عملیات که به طور رسمی در سال ۲۰۱۳ آغاز شد بیش از دو سال پس از شروع جنگ داخلی در سال ۲۰۱۱ بود‌‌. پیش از سال ۲۰۱۳ سازمان سیا به گروه‌های شورشی ارتش آزاد سوریه کمک‌های غیر مرگبار (ازجمله جیره غذایی) کرد، اما بعدا شروع به آموزش آنها در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴ کرد‌‌.
مجلس نمایندگان ایالات متحده یک دستورالعمل اجرایی برای آموزش و تجهیز نیروهای سوریه را در برابر نیروهای داعش تصویب کرد که هزینه آن ۵۰۰ میلیون دلار بود‌‌. ایالات متحده قرار بود ۴۰۰ نفر از نیروهای پشتیبانی را به کشورهای همسایه سوریه برای آموزش ۵۰۰۰ سرباز مخالف به آنجا اعزام کند‌‌. کشورهایی که در برنامه آموزش و تجهیز شرکت دارند عبارتند از اردن، قطر، عربستان سعودی و ترکیه‌‌.
از اوایل سال ۲۰۱۷، ایالات متحده و دیگر شرکای ائتلاف، با حملات هوایی مواضع دولت سوریه را هدف قرار دادند‌‌. در جنگ داخلی سوریه، که در سال ۲۰۱۱ آغاز شد، دو برنامه آمریکایی تلاش کردند تا به شورشیان سوریه کمک کنند‌‌. یکی از برنامه‌های نظامی این بود که ۱۵ هزار شورشی سوری را آموزش و تجهیز می‌کرد اما پس از صرف ۵۰۰ میلیون دلار در سال ۲۰۱۵ لغو شد‌‌. برنامه دوم که مخفیانه با صرف یک میلیارد دلار توسط سیا انجام می‌شد، موفق‌تر بود اما پس از بمب‌گذاری در روسیه در اواسط سال ۲۰۱۷ توسط دولت ترامپ لغو شد‌‌. در اواسط ماه ژانویه ۲۰۱۸، دولت ترامپ اعلام کرد قصد دارد حضور نظامی خود را در سوریه برای مقابله با نفوذ ایران و خروج بشار اسد از رییس‌جمهور سوریه حفظ کند بنابراین در اوایل ماه سپتامبر ۲۰۱۸ ایالات متحده شروع به اجرای یک استراتژی جدید کرد که به طور نامحدود تلاش نظامی را گسترش و فشار جدی دیپلماتیک را برای رسیدن به اهداف آمریکا در سوریه راه‌اندازی کرد‌‌. اما در دسامبر ۲۰۱۸ ترامپ رییس‌جمهور آمریکا به طور ناگهانی اعلام کرد که قصد دارد ۲۰۰۰ نیروی نظامی خود را از سوریه خارج کند‌‌. به نظر می‌رسد دولت ترامپ از ایجاد قدرت بیش از حد نظامی در این منطقه، به ویژه درشرایطی که دولت سوریه بیشتر مناطق را به دست آورده است، تمایلی ندارد و قصد دارد هزینه‌های خارج از کشور را کاهش دهد و بر توسعه داخلی متمرکز شود‌.
از آنجاکه تصمیم ایالات متحده برای خروج نظامی احتمالی از سوریه به طور ناگهانی خاورمیانه را برای نفوذ کشورهای دیگر ازجمله روسیه، ترکیه و ایران در منطقه گسترش می‌دهد و اسراییل را تا حدود قابل توجهی در منطقه تنها می‌گذارد و دولت سوریه، رییس‌جمهور بشار اسد، نیز از مزایای ناشی از خروج ایالات متحده برخوردار می‌شوند و موقعیت دولت‌های مخالف او ازجمله برخی کشورهای عربی تضعیف می‌شود و نیروی نظامی کردها موسوم به قسد و پ ‌. ی ‌. د و ی‌. پ‌. گ که مورد حمایت آمریکا هستند نسبت به این کشور بی‌اعتماد می‌شوند و موقعیت ترکیه در مناطق کردی سوریه تقویت می‌شود‌، شک و تردید نسبت به خروج نظامی آمریکا از سوریه افزایش یافته است‌.
به همین دلایل آمریکا اعلام کرد تعدادی از نیروهای خود را در سوریه حفظ خواهد کرد و از کشورهای اروپایی هم خواست تعدادی از نیروهای خودرا در سوریه نگه دارند‌. در شرایط کنونی منطقه وسوریه و فشارهایی که درداخل بر ترامپ افزایش یافته حتی احتمال انتفای موضوع خروج ازسوریه نیز دور از احتمال نیست‌.
به نظر می‌رسد در صورت خروج آمریکا از سوریه، بیش از ایران، روسیه نفوذ خود را افزایش خواهد داد تا برای چانه‌زنی با آمریکا کارت‌های بیشتری در دست داشته باشد‌‌.
ولادیمیر پوتین از تصمیم آمریکا برای خروج ارتش خود از سوریه استقبال کرد و گفت که او عمدتا با ترامپ موافق است که دولت اسلامی در سوریه شکست خورده و امیدوار است که کار برای تشکیل یک کمیته قانون اساسی برای سوریه به مرحله نهایی خود برسد‌‌.
روسیه حدود ۵۰۰۰ نیرو و تجهیزات نظامی به‌ویژه هوایی و دریایی فراوانی را در پایگاه‌های خود در سوریه و دریای مدیترانه مستقر کرده است‌‌. با حضور روسیه در سوریه دوره جدیدی از شبه جنگ سرد در منطقه آغاز شده است و با خروج آمریکا از پیمان منع تولید موشک‌های هسته‌ای میانبرد که واکنش متقابل روسیه را درپی داشت‌، این جنگ سرد می‌تواند ابعاد جدیدی به‌ویژه در زمینه رقابت تسلیحات هسته‌ای پیدا کند‌.
باید توجه داشت که گرچه:
– روسیه از طریق اتحاد خود با سوریه نفوذ خود را در خاورمیانه حفظ و تقویت کرده است
– با گسترش حوزه نفوذ خود در مناطقی در قطب شمال و دست گذاشتن روی سرزمین‌های دوران تزاری در آلاسکا
– حمله نظامی محدود و مدیریت شده در سال ۲۰۰۸ در گرجستان
– نفوذ مجدد در کشورهای مشترک‌المنافع و ورود به شبه‌جزیره کریمه و الحاق آن به عنوان بخشی از خاک روسیه و ایفای نقش گسترده در حوادث کشور اوکراین و دخالت نظامی دراین کشور با حمایت از جدایی‌طلبان روس‌تبار مناطق شرقی اوکراین که در همسایگی روسیه قرار دارند‌‌.
– نفوذ چشمگیر سازمان‌های اطلاعاتی روسیه در اروپا برای ایجاد تاثیرگذاری بر روند‌های سیاسی در اتحادیه اروپا،
– دخالت در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا به نفع ترامپ
– تشکیل اتحادیه اقتصادی اوراسیا و اتحادیه واحد گمرکی
– تشکیل سازمان همکاری‌های اقتصادی‌، امنیتی شانگهای
– ایجاد پیمان امنیت دسته‌جمعی درون سازمان کشورهای مشترک‌المنافع
در طول دهه اخیر پوتین برای احیای شبه‌شوروی و تبدیل روسیه به بازیگر جهانی تلاش کرده، اما بعید است این کشور بتواند با اقتصاد ضعیف و دولت غیردموکراتیک خود بتواند به این هدف نائل شود‌‌.
*کارشناس ارشد علوم‌سیاسی و پژوهشگر مسایل روسیه