خروج از ثبت ملی و تخریب آثار باستانی

صبا رضایی- به تازگی خبری منتشر شده مبنی بر اینکه هزار اثر تاریخی در مشهد تخریب شده‌اند. اما کارشناسان و مسوولان میراث فرهنگی مشهد می‌گویند شهرستان مشهد- شهر مشهد به همراه روستاهای اطراف- ۴۰۰ اثر تاریخی، هویتی و فرهنگی دارند که از این تعداد ۱۵ اثر تخریب شده، ۲۷۰ اثر ثبت ملی شده و ۲۵ تا ۳۰ اثر نیز در حال بررسی برای ثبت ملی است. با این حال نکته جالب اینجاست که بسیاری از مالکان آثار تاریخی به دلیل حمایت نکردن دولت و عدم دریافت تسهیلات مالی، به دیوان عدالت اداری شکایت کرده، اثر را از ثبت ملی خارج کرده و سپس آن را به فروش رسانده یا تخریب می‌کنند. عدم حمایت دولت و شهرداری و در مقابل، رای دیوان عدالت اداری یا شورای حل اختلاف مبنی بر خروج آثار تاریخی از ثبت ملی، منجر به تخریب تعداد زیادی از آثار باستانی شده است.
مدارکی به دست «جهان‌صنعت» رسیده است مبنی بر اینکه هیات کارشناسان رای داده‌اند نظر به توافق شهرداری ثامن با اداره میراث فرهنگی، هشتی خانه امیری به منظور ایجاد پیاده‌رو تخریب شود. همچنین مدارکی در رابطه با تخریب بناهای تاریخی در بهسازی فضای مشهد نیز وجود دارد.
هزار بنای تاریخی تخریب شده‌اند
مسعود نبی‌دوست، فعال فرهنگی و اجتماعی با اشاره به تخریب دو سینمای تاریخی مشهد گفت: در طول سال‌های گذشته دست‌کم هزار بنای واجد شرایط در مشهد تخریب شده‌اند و مسوولان در تخریب بناها مسوولیتی به عهده نمی‌گیرند.
او در گفت‌وگو با ایسنا بیان کرد: دست‌کم هزار بنا واجد شرایط بودند که در حال حاضر دیگر وجود خارجی ندارند و نمی‌توانیم ردپایی از فردی در تخریب این‌ همه بنای تاریخی در استان ببینیم. اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری که متولی امر است می‌گوید ما کاره‌ای نیستیم و بزرگ‌ترین دغدغه برای این سازمان آن است که شکایت‌شان به کجا رسیده و در کجا ثبت شده است.
این فعال فرهنگی و اجتماعی با اشاره به بناهای ثبت‌شده‌ای که در حال حاضر دیگر وجود ندارند، بیان کرد: حداقل ۲۸ بنا در فهرست بناهای ثبتی میراث استان وجود داشت که با اجرای طرح بهسازی بافت پیرامون حرم مطهر رضوی از میان رفته‌اند. می‌توانم لیستی از بناهای تخریب‌شده ذکر کنم، با این حال مسوولان مربوطه مسوولیت آن را برعهده نمی‌گیرند و من از این موضوع تعجب می‌کنم.نبی‌دوست با انتقاد از تخریب بنای سرای ترکمن‌ها در محله چهارباغ عنوان کرد: در هنگام تخریب این بنای تاریخی مسوولان میراث فرهنگی گفتند که این امر خلاف قانون بوده و باید عین به عین این بنا بار دیگر ساخته شود. بنای مدرسه حاج مهدی عابدزاده نیز به همین سرنوشت دچار شد.
مشهد تنها ۴۰۰ اثر تاریخی و هویتی دارد
مسوول ثبت آثار تاریخی استان خراسان رضوی مدعی است که تعداد آثار تاریخی و هویتی تخریب شده در شهرستان مشهد به ۱۵ اثر می‌رسد و این شهرستان اصلا هزار اثر تاریخی ندارد که تخریب شوند.
محمود طغرایی به «جهان‌صنعت» گفت: در مشهد آثار باستانی بسیاری ثبت ملی شده است اما تعداد این آثار به همراه تمامی آثاری که ثبت نشده‌اند به هزار اثر نمی‌رسد.او با اشاره به این که در مشهد ۲۷۰ اثر ثبتی وجود دارد بیان کرد: به طور کلی ۴۰۰ اثر در شهرستان مشهد وجود دارد که ۲۷۰ اثر آن ثبت ملی شده‌اند. بنابراین تخریب هزار اثر تاریخی در مشهد ادعای درستی نیست.
طغرایی گفت: قانونی داریم که در سال ۱۳۰۹ تدوین شده و این قانون ثبت ملی آثار تاریخی را الزامی کرده است. در سال ۱۳۵۲ نیز قانونی تصویب شد که به موجب آن آثاری که دارای هویت فرهنگی هستند باید ثبت ملی شوند، مانند آرامگاه فردوسی و بیمارستان امام‌رضا‌(ع) در مشهد. بنابراین دو پارامتر در ثبت آثار داریم؛ تاریخ و هویت فرهنگی. آثاری که دارای المان‌های شهری هستند یا مثلا مدارسی که آلمانی‌ها در مشهد ساخته‌اند نیز در زمره آثار دارای هویت فرهنگی قرار می‌گیرند.
او افزود: برخی آثار از منظر تاریخ معماری حائزاهمیت هستند، برخی دیگر هویت فرهنگی دارند و برخی نیز دارای اهمیت تاریخی هستند. مثلا بازار تاریخی تهران، جنبه تاریخی معماری دارد اما میدان آزادی، هم از نظر معماری، هم تاریخی و هم هویت فرهنگی دارای اهمیت است. چشمه‌علی از نظر باستان‌شناسی و فرهنگی حائزاهمیت است و تپه‌های پیکریه نیز از منظر محوطه‌های تاریخی و باستان شناسی ارزشمند است.
طغرایی در رابطه با ثبت ملی آثار ارزشمند در مشهد گفت: اتفاقی که در شهرستان مشهد رخ داده، آن است که تا جایی که توانستیم آثار تاریخی را که جنبه تاریخی معماری دارند، شناسایی کردیم و به طور مرتب آنها را ثبت ملی می‌کنیم. خانه‌های تاریخی، حمام‌ها، بازار، بناهای عمومی، مساجد و مدارس بسیاری در مشهد وجود دارند که ثبت ملی شده یا پرونده آنها برای ثبت ملی تشکیل شده است.
او افزود: در داخل مشهد محوطه باستان‌شناسی وجود ندارد اما تپه‌های تاریخی بسیاری پیرامون شهر وجود دارند. تا جایی که امکان آن وجود دارد آثار تاریخی مختلف را ثبت ملی کرده‌ایم، سالانه تا ۴۰ اثر تاریخی، فرهنگی و تاریخی- معماری را ثبت ملی می‌کنیم.
طغرایی در رابطه با ادعاهای مطرح‌شده در مورد تخریب آثار تاریخی در مشهد بیان کرد: اتفاقی که برای آثار باستانی، تاریخی و فرهنگی مشهد رخ داده در حال حاضر برای تمام شهرهای ایران در حال وقوع است. مالکان خانه‌های تاریخی به دلیل این که حمایت نمی‌شوند خانه‌ها و بناهای تاریخی خود را تخریب می‌کنند. به طور قانونی باید از مالکان برای حفاظت و بهره‌برداری از آثارشان حمایت شود و یا به آنها تسهیلاتی برای مرمت و بهره‌برداری ارائه شود یا اینکه در صدور مجوزهای گردشگری امتیازهایی برایشان در نظر گرفته شود.
او افزود:‌ در قوانین ثبتی تاکید شده است که شهرداری‌ها مکلفند به مالکان بناهای تاریخی تسهیلات و امتیازات ویژه بدهند و از آنها حمایت کنند. ادارات میراث فرهنگی استان‌ها نیز باید بودجه لازم برای حفاظت از میراث فرهنگی را در اختیار داشته باشند.
این مسوول ثبت آثار تاریخی استان خراسان رضوی با اشاره به کمبود کارشناس میراث فرهنگی و باستان‌شناسی در ایران تاکید کرد: به طور کلی بدنه کارشناسی در میراث فرهنگی کشور به نسبت فراوانی آثار تاریخی بسیار ضعیف است. البته کارشناس مرمت به میزان کافی داریم اما تعداد کارشناسانی که خدمات مشاوره‌ای ارائه می‌دهند کافی نیست. مالکان اگر بخواهند برای خانه‌های تاریخی خود اقدام کنند حداقل باید ۵۰ میلیون تومان هزینه کنند، ‌مشاوره بگیرند، طرح مرمت دریافت کنند و برای مرمت به متخصصان حق‌الزحمه پرداخت کنند.
دولت از مالکان آثار تاریخی حفاظت نمی‌کند
دولت و شهرداری موظفند به مالکان آثار تاریخی تسهیلات، حمایت‌ها و امتیازات ویژه‌ای برای حفاظت و مرمت از آثار خود ارائه دهند اما کاملا نسبت به این امر بی‌توجهی می‌کنند و از مالکان حمایت نمی‌کنند، مالکان که مشکل مالی دارند، ارزش زمین را به حفاظت از بنا ترجیح داده و تلاش می‌کنند به طور قانونی اثری که مالکیت آن را در اختیار دارند تخریب کنند. شیوه قانونی این کار چیست؟ خروج اثر از ثبت ملی، راهکار آن نیز، درخواست این امر از دیوان عدالت اداری است.
او افزود: مشکلات مالی و عدم حمایت دولت و شهرداری موجب شده تا مالکان آثار تاریخی رغبت نکنند در فرآیند شناسایی، مرمت و بهره‌برداری از آثار تاریخی مشارکت کنند. به‌طور کلی اگر مالکی قصد بهره‌برداری از خانه‌ای تاریخی را داشته باشد به دلیل قدمت زیاد، باید آن را استحکام بخشی کند که همین امر هزینه بالایی دارد. از سوی دیگر قیمت زمین در محدوده آثار تاریخی بسیار گران است و همین امر موجب شده تا مالکان بناهای تاریخی ترجیح دهند خانه تاریخی خود را فروخته و یا تخریب کرده و به ساخت و ساز بپردازند.
طغرایی گفت: به همین دلیل آثار تاریخی به جای اینکه مرمت و زنده‌سازی شده و به چرخه اقتصادی بازگردند، تخریب می‌شوند.
دیوان عدالت اداری و خارج شدن خانه‌های تاریخی از ثبت ملی
شنیده‌ها حاکی از آن است که شورای حل اختلاف با همکاری مالکان، آثار تاریخی ثبت شده را از ثبت ملی خارج می‌کند تا تخریب آن‌ها غیرقانونی نباشد. کارشناسان اگرچه این گمانه را مستقیما تایید نمی‌کنند، به آن مهر تکذیب نیز نمی‌زنند.
او در رابطه با این گمانه که دیوان عدالت اداری آثار تاریخی را از ثبت ملی خارج کرده و به مالک اجازه تخریب می‌دهند بیان کرد: دیوان عدالت اداری زیرنظر قوه قضاییه است که یک نهاد قانونگذار به شمار می‌رود، قانونگذار نیز تلاش می‌کند آثار تاریخی حفاظت شود و قوانینی مبنی بر حفاظت از آثار تاریخی وضع می‌کند. با این همه حقوق مالکان آثار تاریخی را نیز باید حفظ کند و باید یک تعادلی ایجاد کند میان حفاظت از آثار تاریخی و حقوق قانونی مالکان این آثار. قوه قضاییه معتقد است که معاونت میراث فرهنگی، نهادهای دولتی و شهرداری‌ها باید مشکلات ساختاری آثار باستانی و مالکان آثار و خانه‌های تاریخی را مرتفع کنند و از مالکان به گونه‌ای حفاظت کنند که رغبت کنند اثر تاریخی را مرمت کرده و مورد حفاظت قرار دهند.
طغرایی در ادامه بیان کرد: مالکان آثار تاریخی تلاش می‌کنند اثر را حفاظت کرده، مرمت کنند و وارد چرخه اقتصادی کنند اما مشکلات مالی دارند و موفق نمی‌شوند. از دولت برای این که از آن‌ها حمایت نمی‌کند، تسهیلات ارائه نمی‌دهند و امتیازی قائل نیستند، شکایت می‌کنند و می‌گویند که قصد دارند اثر خود را از ثبت تاریخی خارج کنند تا آن را بفروشند. قوه قضاییه یا دیوان عدالت عالی مسیر تعریف شده قانونی را طی می‌کنند و رای به سود مالک می‌دهند.
البته این امر همواره به فروش اثر ختم نمی‌شود؛ در موارد بسیار زیادی به تخریب آن منجر می‌شود.مسوول ثبت آثار تاریخی استان خراسان رضوی تاکید کرد: باید مکانیسم‌ها، مشوق‌ها و ابزارهایی در بدنه دولت وجود داشته باشد که به مالکان آثار تاریخی اطمینان دهد تا آثار تحت مالکیت خود را حفظ کنند. البته در معاونت میراث فرهنگی موضوعی به نام اقامتگاه‌های سنتی، بوتیک هتل‌ها یا خانه‌های مسافر تعریف شده که به مالکان خانه‌های تاریخی کمک می‌کند تا از مسیر درخواست دریافت مجوز از خانه تحت مالکیت خود به عنوان فضای گردشگری و اقامتی استفاده کنند.
او گفت: قرار است شورای شهر مشهد مشوق‌هایی به مالکان آثار تاریخی ارائه دهد تا از تخریب آثار خود خودداری کنند.
تخریب ۱۵ اثر در مشهد
طغرایی در پاسخ به این پرسش که چند اثر تاریخی و فرهنگی در شهرستان مشهد تخریب شده‌اند مجددا توضیحات مفصلی داد و گفت: چند نوع تخریب داریم؛ یک نوع تخریب به دلیل بی‌توجهی مالک رخ می‌دهد. زمانی به طور عمدی اثر تحت مالکیت خود را تخریب می‌کند و نوع دیگر آن تخریب به صورت قانونی است. ۴۰۰ اثر تاریخی، فرهنگی و هویتی در شهرستان مشهد وجود داردکه از این تعداد ۱۵ اثر تخریب شده‌اند. ۲۵ تا ۳۰ اثر نیز قابلیت ثبت ملی دارند.
به گفته او اگر اثری ثبت ملی شود در شبکه اطلاع‌رسانی شهرداری اعلام می‌شود و در صورت تخریب اثر، مالک حق ندارد هیچ ساختمان دیگری در آن زمین بسازد.
سخن آخر
شهرداری‌ها و نهادهای دولتی از آثار تاریخی حمایت نمی‌کنند، اما وارثان آثار تاریخی چرا این همه نسبت به حفاظت از آثار خود بی‌توجه هستند؟ زمانی که فردی مالک یک اثر تاریخی است نسبت به سبقه و تاریخچه آن آگاهی دارد، در نتیجه نباید آن را با پول معاوضه کند. اما در ایران پول تنها ارزش موجود است.