خطاهای «خاتون»

نادر نینوایی- این روزها بازار ساخت سریال‌های تاریخی در شبکه نمایش خانگی داغ است. پس از پخش شدن سریال «شهرزاد» حالا سریال‌های «جیران» و «خاتون» نیز با تبلیغات زیاد عرضه شده و به نمایش در‌آمده‌اند.
با وجود آنکه ساخته‌های شبکه نمایش خانگی به سبب کمتر بودن خطوط قرمز نسبت به صدا و سیما، اندکی شرایط مطلوب‌تری دارند اما ضعف‌های متعدد این سریال‌ها در زمینه ساخت و فیلمنامه باعث شده موجی از انتقادات در خصوص آنها شکل بگیرد.
ضعف این سریال‌ها اما محدود به ضعف‌های هنری و سینمایی نیست بلکه توجه نکردن سازندگان آنها با تاریخی که داستان در آن مقطع اتفاق می‌افتد باعث شده که این ساخته‌های شبکه نمایش خانگی مملو از اشتباهات تاریخی باشند.
در این گزارش «جهان‌صنعت» ضمن گفت‌و‌گو با «خسرو معتضد»- تاریخ‌نگار- سعی کرده‌ایم مهم‌ترین ضعف‌های تاریخی سریال خاتون را بررسی کنیم و ببینیم چه تناقضات تاریخی به این ساخته «تینا پاکروان» وارد است.
اشتباهات تاریخی خاتون
بی‌شک یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات تاریخی سریال خاتون به صحنه‌ای مربوط می‌شود که بمباران ناوگان ایران در دریای خزر را نشان می‌دهد. در واقع سازنده فیلم به این نکته دقت نداشته در برهه تاریخی که روایت می‌کند اصولا ایران در دریای خزر ناوگانی نداشته است و تمام شش ناو کشور در خلیج‌فارس مستقر بوده‌اند. خسرو معتضد تاریخ‌نگار ضمن تاکید بر اشتباهات تاریخی سریال خاتون به «جهان‌صنعت» گفت: «باید بگویم خانم تینا پاکروان سازنده این فیلم تاریخ را خوب نمی‌داند. یکی از صحنه‌های سریال خاتون مربوط به بمباران نیروی دریایی ایران در دریای خزر به وسیله ارتش شوروی است؛ این در حالی است که یک چنین اتفاقی نیفتاده و ایران در این برهه زمانی نیروی دریایی در دریای خزر نداشته است. در خلیج‌فارس ایران کلا شش ناو داشته که شامل دو ناو اصلی با نام‌های ببر و پلنگ و چهار ناوچه با نام‌های شاهرخ، سیمرغ، کرکس و شهباز بوده است. بنابراین ایران در دریای خزر ناو جنگی نداشته که روس‌ها بخواهند آن را بمباران کنند.»
توجه نکردن به جزئیات لباس‌ها
توجه کردن به جزئیات لباس‌ها در ساخت فیلم‌ها و سریال‌های تاریخی از جمله نکاتی است که معمولا مغفول می‌ماند. در خصوص سریال خاتون اما این مشکل شکل واضح‌تری دارد. سازندگان فیلم به راحتی می‌توانستند با یک جست‌وجوی اینترنتی نمونه لباس سربازان شوروی در مقطعی که داستان جریان دارد را مشاهده کنند اما ظاهرا این کار را انجام نداده‌اند تا با یک اشتباه بزرگ درجه‌های سروان ارتش شوروی را شبیه به درجه ارتشبد به نمایش درآورند.
از سوی دیگر محل قرارگیری درجه‌های ارتش شوروی در سریال خاتون نیز با آنچه ارتش این کشور برای نظامیان خود در نظر گرفته بود متفاوت است.
معتضد کارشناس تاریخ در خصوص اشتباهات سریال خاتون در زمینه طراحی لباس ارتش شوروی به «جهان‌صنعت» گفت: «اطلاعات سازندگان سریال خاتون کم بوده است. در خصوص طراحی لباس‌ها باید بگویم که در سریال خاتون می‌بینیم که یک سروان شوروی در این فیلم هست که سه ستاره دارد که معنای آن ارتشبد است. فراموش نکنیم که ارتش شوروی از ستاره استفاده نمی‌کردند بلکه برای نشان دادن درجه از خطوط مورب استفاده می‌کردند. افزون بر این از سال ۱۹۴۲ برای تامین انضباط ارتش شوروی، از سردوشی برای نظامیان استفاده شد که باز هم آنچه که بوده با محل قرارگیری درجات در سریال خاتون مطابقت ندارد.»
بدرفتاری غیرواقعی سربازان شوروی
اگرچه در سریال خاتون می‌بینیم که سربازان شوروی مزاحمت‌هایی برای زنان ایرانی ایجاد می‌کنند اما آن‌طور که خسرو معتضد می‌گوید این موضوع نیز با واقعیت‌های تاریخی سازگار نیست.
معتضد با رد تعرض سربازان روس در مقطعی که سریال خاتون روایت می‌شود می‌گوید: «توجه داشته باشید که افسران روسی در ایران معمولا زیاد مزاحمت ایجاد نمی‌کردند چون استالین دستور داده بود که یک چنین اتفاقاتی نیفتد. از آنجایی که در جنگ جهانی اول قزاق‌های روسی خیلی ایرانی‌ها را اذیت کردند لذا در جنگ دوم با دستور استالین جلوی این کار گرفته شد و ندیدیم که سربازان روسی خیلی مزاحم زنان ایرانی شوند.»
وی می‌افزاید: «اینکه در سریال خاتون می‌بینیم افسران روسی دختر ایرانی را دنبال و اذیت می‌کنند به نظر من بچه‌گانه بوده و با واقعیت‌های تاریخی مطابقت ندارد. روس‌ها چندبار سربازانی که مزاحم مردم می‌شدند را تیرباران کردند، چراکه استالین دستور داده بود برخوردهایی مشابه آنچه در جنگ جهانی اول اتفاق افتاد ایجاد نشود. لذا روس‌ها در این مقطع با ایرانی‌ها خوش‌رفتار بودند و بدرفتاری‌های آنها به بعد از سال ۱۳۲۴ برمی‌گردد، چراکه در این مقطع می‌خواستند آذربایجان را از ایران جدا کنند. با این وجود در سریال خاتون به این نکات تاریخی توجه نشده است. به نظرم سریال خاتون خواسته از سریال کیف انگلیسی تقلید کند اما حاصل کار ضعیف است.»
در نهایت باید گفت باتوجه به کمبود فیلم‌های تاریخی در ایران و نیز محدود بودن لوکیشن برای فیلمبرداری فیلم‌های تاریخی ساخت یک چنین سریال‌هایی ذاتا امر مطلوبی است اما سازندگان باید در ساخته‌های خود بیشتر به جزئیات و واقعیت‌های تاریخی توجه کنند تا نتیجه کار مطلوب‌تر باشد.