خطر از دست رفتن استقلال بازار سرمایه

محمدرضا پورابراهیمی رییس کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی مدتی است از مصوبات جدید این نهاد درباره قانون بازار سرمایه خبر می‌دهد که بر اساس آن قرار است رییس سازمان بورس و اوراق بهادار عضوی از هیات وزیران بوده و توسط رییس‌جمهور عزل و نصب شود. اما اینکه این تصمیم تا چه میزان بر بازار سرمایه موثر است و آیا در نهایت به نفع بازار و سهامداران تمام خواهد شد، با ابهاماتی روبه‌روست. از سویی می‌توان گفت که حضور رییس سازمان بورس در هیات وزیران می‌تواند به ارتقای جایگاه بازار سرمایه در تصمیم‌گیری‌ها کمک کند، اما در مقابل نیز خطر از دست رفتن استقلال بازار سرمایه مطرح می‌شود. به ویژه آنکه اغلب صاحب‌نظران و کارشناسان اقتصادی و بازار سرمایه علت نوسانات، وضعیت آشفته و زیان‌های سنگین بازار در سال قبل را ناشی از دخالت دولت در بازار می‌دانند. گفته می‌شود دولت طی سال گذشته از بازار سرمایه برای تامین کسری بودجه خود بهره برده و بدون در نظر گرفتن منافع سهامدارانی که خودش عامل دعوت آنها به سرمایه‌گذاری در بورس بود، بازار سرمایه را رها کرد است. حال با توجه به چنین تجربه‌ای، آیا انتخاب ریاست سازمان بورس توسط رییس‌جمهوری دست دخالت دولت در بازار را بازتر نمی‌کند؟ و رییس سازمان بورس به جای در نظر گرفتن منافع مردم، اهداف دولت را اولویت کاری خود قرار نمی‌دهد؟
افزایش کنترل مجلس پشت این تصمیم پنهان است
سعید اسلامی‌بیدگلی عضو شورای عالی بورس در گفت‌و‌گو با باشگاه خبرنگاران جوان در این باره اظهار کرد: اول از همه باید به این نکته اشاره کنم که طی سال‌های گذشته به ویژه دو سال قبل که نوسانات بازار سرمایه بسیار زیاد بوده است، باید آگاهی داشته باشیم که بخش بزرگی از نوسانات بازار سرمایه و اتفاقاتی که در دل آن رقم خورد، منشاء درونی بازار سرمایه نداشت. این مقام مسوول در ادامه بیان کرد: نقش ریاست سازمان بورس در این نوسانات نقش پررنگی نبوده و بیشتر اعتراضات نیز به دلیل این نوسانات است. باید در نظر داشته باشیم که فضای کلی اقتصاد کشور ما طی سه دهه گذشته بار‌ها و بار‌ها شوک‌های ارزی را تجربه کرده است. او افزود: در یک دهه گذشته سه شوک ارزی بزرگ را پشت سر گذاشته‌ایم. کسانی که می‌گویند بازار مدیریت بدی داشته است؛ باید بگویم که در مجموع اقتصاد و شیوه حکمرانی در کشور با مشکلات بسیار زیادی مواجه بوده است.
ما تقریبا به طور مداوم از اقتصاد بین‌المللی خارج شدیم و مجدد وارد شدیم و به نوعی درگیر چالش روابط بین‌الملل هستیم. اسلامی‌بیدگلی تصریح کرد: به طور مرتب با شوک‌های ارزی مواجه بوده‌ایم و هنوز نتوانسته‌ایم نقدینگی و در نتیجه تورم را کنترل کنیم؛ بنابراین هر رییس سازمانی با هر شیوه انتخابی که در چنین محیط اقتصادی قرار بگیرد احتمالا با چالش‌های نوسانی مواجه خواهد بود. اما در شکل توسعه‌ای به نظرم بهتر است ابتدا آسیب‌شناسی جدی صورت بگیرد. ایده‌ام این است که باید آسیب‌شناسی جدی از فرآیند بازار سرمایه صورت گرفته تا مشخص شود که چه راهکار‌هایی ممکن است این تصمیم‌گیری‌ها را بهتر کند. او در ادامه اظهار کرد: مجلس شورای اسلامی اساسا در همه دوره‌های مجلس به دنبال افزایش کنترل خودش بر پست‌های حاکمیتی است. طبیعتا وقتی انتخاب رییس سازمان بورس توسط رییس‌جمهور باشد، احتمالا مجلس شورای اسلامی می‌تواند نظارت و کنترل بیش‌تری روی آن داشته باشد و به همین علت تمایل مجلس به این انتخاب، این‌گونه است. اسلامی‌بیدگلی تصریح کرد: در کل من نه موافق این تصمیم هستم و نه مخالف. حرف من این است که دلیل این موضوع باید معلوم شود و یک آسیب‌شناسی روشنی اخذ شود.
منتهی به عنوان یک پژوهشگر بازار سرمایه و اقتصاد می‌گویم که اگر ساز‌و‌کار دیگری نیز در بازار سرمایه بود احتمالا بخش بزرگی از این نوسانات را در بازار می‌داشتیم و فکر می‌کنم نقش ارکان داخلی بازار سرمایه کمتر از ۱۰ تا ۱۵ درصد در نوسانات دو سال گذشته موثر بوده است. این مقام مسوول اظهار کرد: این تصمیم از جنبه‌هایی طرفدارانی دارد و این جنبه ارتقای جایگاه سازمان بورس در نظام تصمیم‌گیری اقتصادی کشور است. در واقع مشکلی است که ما به ویژه در اوایل دهه ۹۰ با آن مواجه بوده‌ایم. در واقع به نظر می‌رسید که جایگاه بازار سرمایه جایگاه مهم و پررنگی نبوده است. او در ادامه بیان کرد: بزرگ‌ترین آسیب این تصمیم این است که استقلال سازمان بورس و اوراق بهادار را زیر سوال می‌برد. ایرادی که برای بانک مرکزی نیز طی چهار دهه گذشته به طور مداوم ذکر شده و سازمان بورس را نیز به آن دچار می‌کند. به ویژه اکنون که سازمان اهمیت پررنگی در اقتصاد کشور پیدا کرده است و احتمالا به دلیل مشکلاتی که حدس می‌زنیم به آسانی حل هم نخواهد شد و در اقتصاد بین‌الملل با آن مواجه‌ایم، ممکن است که بخشی از بار تامین مالی بودجه‌ای دولت طی سال‌های آینده به بازار سرمایه تحمیل شود. او افزود: از این جهت که رییس‌جمهور رییس سازمان بورس و اوراق بهادار را تعیین کند ممکن است این استقلال را زیر سوال ببرد. به همین دلیل عرض کردم که حتما هر تصمیمی منافع و معایب خود را دارد. مادامی که آسیب‌شناسی نشود و دلایل این تصمیم ذکر نشود نمی‌توان نظر قاطعی درباره آن داشت.
نظرات تخصصی در هیات دولت پررنگ می‌شود
احمد جانجان کارشناس بازار سرمایه نیز در این باره اظهار کرد: به این جهت که توسط رییس‌جمهور انتخاب می‌شود، حساسیت‌های آن نیز بیشتر است. اینکه توسط وزیر، معاون یک وزیر یا یک مقام در سطح پایین‌تر عزل و نصب شود، قطعا با انتخاب توسط رییس‌جمهور بسیار متفاوت است. این کارشناس بازار سرمایه تصریح کرد: نکته دوم اینکه با این انتخاب به لحاظ رده‌بندی مدیران، رییس سازمان بورس در جایگاه بالاتری قرار می‌گیرد و شرکت در جلسات هیات وزیران نیز قاعدتا یک نکته مثبتی است. اکنون به این صورت است که رییس سازمان بورس در دولت و تصمیمات آن جایی ندارد. او در ادامه بیان کرد: در حالی که اگر قرار باشد تصمیمی در جلسات هیات دولت گرفته شود، یک نفر از بازار سرمایه نیز حضور داشته باشد بسیار موثر است.
به این جهت که اعضای هیات دولت شناختی نسبت به بازار سرمایه ندارند حضور یک فرد حرفه‌ای از بدنه بازار حداقل می‌تواند به توضیح ریسک‌های بازار بپردازد و یا عواقب تصمیم‌گیری‌ها را توضیح دهد تا شاهد مشکلات بعدی نباشیم. جانجان اظهار کرد: در غیر این صورت فرض کنید که وزیر اقتصاد می‌خواهد در مورد مسائل تخصصی بازار سرمایه اظهارنظر کند، اما وزیر اقتصاد در حوزه مسائل و مشکلات بازار سرمایه حرفه‌ای نیست؛ بنابراین این تصمیم کمک می‌کند که بازار بهتر فهمیده شود و سیاست‌هایی که در راستای بازار اتخاذ می‌شود، با شناخت و آگاهی رخ دهد. او افزود: در حال حاضر رییس سازمان بورس در حد معاونِ معاونِ وزیر محسوب می‌شود، اما زمانی که توسط رییس‌جمهور انتخاب شود، به لحاظ مدیریتی و جایگاه سازمانی، ارتقا پیدا می‌کند.