شناسه خبر : 355730
6 - 04 - 2023
6 - 04 - 2023
خطر تعطیلی صنعت متانول
یونس خداپرستپیرسرایی*- متانول یکی از محصولات اصلی صنعت پتروشیمی کشور است که افزون بر مصارف داخلی، بخش مهمی از صادرات محصولات پتروشیمیایی را نیز شامل میشود. همزمان با افزایش جهانی قیمت نفت و گاز به دلیل تغییر و تحولات اخیر در جهان (ازجمله حمله روسیه به اوکراین و افزایش تقاضای جهانی انرژی) و به تبع آن، افزایش قیمت خوراک واحدهای پتروشیمی (متانولسازان)، قیمت محصول تولیدی این واحدها (متانول) به تناسب قیمت خوراک رشد نکرده و این موضوع به همراه تغییرات شدید قیمت یوتیلیتی، موجب شده که حاشیه سود متانولسازان به شدت کاهش یابد تا جایی که برخی از آنها در ماههای اخیر اقدام به تعطیلی فعالیت کردهاند. این موضوع، موجب بیکاری افراد فعال در این مجتمعها شده و در کنار آن، توجیه اقتصادی واحدهای در حال ساخت متانول و نیز تامین خوراک واحدهای پاییندست صنعت پتروشیمی را که از متانول به عنوان خوراک استفاده میکنند، با چالش جدی مواجه کرده است. با توجه به پیامدهای امنیت انرژی مترتب بر تداوم وضعیت موجود، راهبردهایی از قبیل اصلاح قیمتگذاری خوراک شرکتهای متانولی براساس قیمت فروش محصول آنها، قیمتگذاری یوتیلیتی متناسب با سهم آن در هزینههای شرکتهای متانولی و سرمایهگذاری شرکتهای متانولی در زنجیره پاییندست صنعت متانول باید در دستور کار قرار گیرد.
ظرفیت تولید کنونی متانول در ایران
ایران یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان متانول در جهان است. شرکتهای پتروشیمی زاگرس، فناوران، خارک، شیراز، کاوه، بوشهر، مرجان، سبلان و کیمیای پارس خاورمیانه ازجمله بزرگترین تولیدکنندگان متانول ایران هستند که مجموع ظرفیت تولید آنها تا پایان سال ۱۴۰۰، حدود ۱۴ میلیون تن بود. به دلیل تکمیل نشدن فازهای همه شرکتها و نیز مسائل و مشکلات مربوط به تامین خوراک، تولید عملی این شرکتها در سال ۱۴۰۰، حدود ۸/۸ میلیون تن گزارش شد. با این آمار تولید میتوان گفت که نرخ بهرهبرداری مجتمعهای یادشده حدود ۱۹/۶۳ درصد بوده است. بررسیها نشان میدهد پتروشیمی کاوه پس از پتروشیمی زاگرس بیشترین ظرفیت اسمی تولید متانول ایران را به خود اختصاص داده است، اما نرخ بهرهبرداری آن در سال ۱۴۰۰، تنها ۵/۳۷ درصد بود و در سال ۱۴۰۱ نیز در مقاطعی از سال شاهد تعطیلی این مجتمع به دلیل زیانده شدن فرآیند تولید در نتیجه افزایش قیمت خوراک و یوتیلیتی و عدم افزایش قیمت جهانی متانول بودیم. چنین وضعیتی برای دو شرکت کیمیای پارس و سبلان نیز اتفاق افتاد و در مقاطعی از سال ۱۴۰۱، تولید این مجتمعها متوقف شد.
طرحهای در دست اجرا
افزون بر واحدهای فعال تولیدکننده متانول، طرحهای زیادی نیز در دست اجرا هستند که در صورت بهرهبرداری از آنها، ظرفیت تولید متانول ایران بیش از ۱۸ میلیون تن در سال افزایش مییابد. گفتنی است که در سالهای گذشته، طرحهای دیگری نیز در صنعت متانول کشور طرحریزی و احداث آنها آغاز شد، اما پس از مدتی بهرغم پیشرفت فیزیکی، متوقف ماند. در ادامه مهمترین عوامل اثرگذار بر کاهش سودآوری شرکتهای پتروشیمی متانولی بررسی میشود.
افزایش قیمت خوراک
هزینه خوراک یکی از بزرگترین اجزای هزینهای شرکتهای پتروشیمی است که تغییر آن، نقش مهمی در وضعیت مالی و سودآوری این شرکتها دارد. قیمت خوراک گاز پتروشیمیهای ایران به میزان ۲۵ درصد به قیمت گاز در دو هاب اروپایی (هلند و انگلیس) وابسته است. در دو سال اخیر به دلیل بحران انرژی در اروپا، قیمت گاز در این منطقه به شدت افزایش یافته که موجب شده است به دلیل وابستگی فرمول قیمت خوراک پتروشیمیهای ایران به قیمت گاز در منطقه اروپا، قیمت خوراک در داخل افزایش یابد و به همان میزان، سودآوری شرکتهای پتروشیمی با چالش مواجه شود. در ۱۰ سال اخیر، میانگین قیمت گاز در اروپا (هاب هلند) کمتر از ۳۰ یورو در هر مگاوات ساعت بوده است، اما در ۲ سال اخیر و همزمان با آغاز جنگ روسیه و اوکراین، قیمت گاز در این قاره افزایش یافت، تا جایی که در اواخر آگوست سال ۲۰۲۲، به بیش از ۳۴۰ یورو در هر مگاوات ساعت رسید و رکورد جدیدی را به ثبت رساند. این موضوع نشاندهنده افزایش ۱۲برابری قیمت گاز در آگوست سال ۲۰۲۲، نسبت به میانگین بلندمدت آن است. اگر قیمت یک سال اخیر را در منطقه اروپا بررسی کنیم، خواهیم دید که قیمت گاز در مدت یادشده، حدود ۵/۶ برابر شده است. در این بین، شرکتهای تولیدکننده متانول آسیب زیادی را از افزایش قیمت گاز در اروپا و نحوه قیمتگذاری گاز خوراک در ایران متحمل شدند؛ زیرا همگام با افزایش شدید قیمت گاز اروپا و بالا رفتن نرخ گاز خوراک در ایران، قیمت متانول جهانی افزایش چندانی نداشت و از جهش قیمت گاز در اروپا تبعیت نکرد. از اینرو با فرمول کنونی، عملا بحران گاز در منطقه اروپا توجیه اقتصادی سرمایهگذاریهای انجامشده در حوزه متانول را با چالش جدی مواجه میکرد.
افزایش قیمت خوراک گاز شرکتها که به خاطر افزایش جهانی قیمت گاز بر شرکتهای داخلی اعمال میشد، موجب تعطیلی برخی از شرکتها (مخصوصا متانولسازان) به دلیل عدم صرفه تولید شد. برای مثال، وزارت نفت قیمت گاز طبیعی خوراک پتروشیمیها را در ماههای مهر و آبان به ترتیب ۵/۳۱ و ۲/۱۹ سنت برای هر مترمکعب اعلام کرد که با اعمال ضریب ۱۰ درصد ۶ماهه دوم، قیمتهای یادشده به ترتیب به بیش از ۳۴ و ۳۲ سنت رسید. از اینرو براساس ارز نیمایی، هر مترمکعب گاز به پتروشیمیها ۸ هزار تومان فروخته شد. با احتساب چنین قیمتهایی، تنها هزینه گاز خوراک یک تن متانول به بیش از ۳۴۰ دلار افزایش یافته که به تنهایی از قیمت فروش CFR یک تن متانول در بازارهای چین بالاتر است.
همچنین، در قانون بودجه سال ۱۴۰۰، قیمت گاز سوخت پتروشیمیها معادل ۳۰ درصد از قیمت خوراک گاز آنها تعیین شده بود که در لایحه بودجه ۱۴۰۱، این قیمت تغییر کرد و قیمت سوخت معادل ۱۰۰ درصد قیمت خوراک گاز تعیین شد. همزمان با افزایش قیمت خوراک گاز در پاییز سال ۱۴۰۰ و همچنین، اعلام افزایش قیمت سوخت گاز در لایحه بودجه سال ۱۴۰۱، بازار سهام (متاثر از این تغییر قیمت سوخت و خوراک) به شدت افت کرد و دولت در قانون بودجه سال ۱۴۰۱، قیمت سوخت و خوراک را اصلاح کرد. براین اساس، مقرر شد در سال ۱۴۰۱، قیمت گاز سوخت پتروشیمیها، پالایشگاهها و صنایع پاییندستی، مجتمعهای احیای فولاد و مصارف مربوط به یوتیلیتی شامل برق، آب، اکسیژن و… معادل ۴۰ درصد قیمت خوراک گاز پتروشیمی تعیین شود. (در سال ۱۴۰۰، این قیمت معادل ۳۰ درصد قیمت خوراک بود.) در زمینه خوراک گاز نیز برای سال ۱۴۰۱، سقف قیمت خوراک گاز پتروشیمیها، ۵ هزار تومان (معادل ۲۰ سنت) برای هر مترمکعب یعنی به نرخ صادراتی تعیین شد.
این اقدام تا حدودی از آثار شوکهای قیمتی گاز در هابهای اروپا بر صنعت پتروشیمی ایران و خصوصا متانولسازان که هزینههای آنها وابستگی زیادی به قیمت خوراک و سوخت دارد، کاست؛ ضمن اینکه دولت با ایجاد سقف ریالی در هزینه ناشی از قیمت خوراک و در نتیجه، هزینه سوخت پتروشیمیها، به نوعی مانع افزایش هزینههای آنها در صورت افزایش قیمت ارز یا قیمت جهانی نفت و محصولات پتروشیمیایی شد.
جا ماندن قیمت متانول از قیمت خوراک
یکی دیگر از دلایلی که موجب تضعیف سودآوری متانولسازان ایرانی شد، افزایش نیافتن قیمت متانول همزمان با قیمت نفت بود. با توجه به اینکه قیمت خوراک متانولسازان متاثر از رشد قیمت نفت افزایش یافت، قیمت متانول در بازار چین که مهمترین بازار صادراتی ایران است، تغییر نکرد و حتی کاهش نیز داشت. یکی از دلایل این موضوع به نوع خوراک واحدهای متانولساز چین برمیگردد. در واقع، گرچه گاز طبیعی خوراک تعداد بسیاری از تولیدکنندگان متانول در دنیاست، تولیدکنندگان در چین عمدتا از زغالسنگ استفاده میکنند که کاهش قیمت زغالسنگ در چین ازجمله عوامل کاهش قیمت متانول در این کشور است. توضیح اینکه قیمت متانول صادراتی ایران بستگی به قیمت نفت خام و زغال سنگ چین دارد. در یک سال اخیر و با بروز بحران در بازارهای جهانی انرژی، تاثیرپذیری قیمت متانول از زغالسنگ چین بیشتر از قیمت نفت خام بوده است؛ البته موارد دیگری مانند افزایش تولید و عرضه به دلیل افزایش ظرفیت تولید در ایران، چین و ایالاتمتحده نیز در این ثبات و حتی کاهش قیمت متانول اثرگذار بوده است.
افزایش قیمت یوتیلیتی
اختلاف قیمت بین شرکتهای تولیدکننده یوتیلیتی در مناطق عسلویه و ماهشهر، قدمتی به عمر فعالیت این شرکتها دارد. پس از قیمتگذاری اولیه شرکت ملی پتروشیمی و قراردادهای منعقده، مجموعه پارسان و غدیر به شورای رقابت شکایت و فرمول جدیدی اخذ کردند. این موضوع نرخهای ارزی یوتیلیتی را تا یکپنجم کاهش داد و سود دو شرکت تولیدکننده یوتیلیتی یعنی «مبین انرژی خلیج فارس» و «فجر انرژی خلیج فارس» به شدت کاهش یافت. در مقابل، سود شرکتهای دریافتکننده مانند پتروشیمی زاگرس (به عنوان بزرگترین متانولساز کشور و بیشترین مصرفکننده یوتیلیتی) و فناوران رشد زیادی کرد. این فرمول پس از ۲ سال با اعتراض مجموعه هلدینگ فارس روبهرو شد و مبنای محاسبات بازده داراییها از ارزش دفتری به ارزش کارشناسی تغییر یافت؛ موضوعی که پس از کارشناسی و کش و قوسهای فراوان، در بهار سال ۱۴۰۱ ابلاغ و البته از سال ۱۴۰۰ اجرایی شد. این موضوع سبب کاهش شدید سود در نمادهای متانولی خریدار یوتیلیتی ازجمله پتروشیمی زاگرس و فناوران شد. پس از این اقدام، بار دیگر پتروشیمی زاگرس و مجموعه پارسان و غدیر برای تعدیل نرخها اعتراض و شکایت کردند، اما رای دادگاه تجدیدنظر در شهریور سال ۱۴۰۱، به نفع دو شرکت مبین و فجر صادر و افزایش قیمت یوتیلیتی نهایی شد.
هزینههای ناشی از تحریمهای بینالمللی
با خروج آمریکا از برجام و به تبع آن، افزایش تحریمها علیه ایران، از سال ۱۳۹۷ به تدریج بین قیمت فروش متانول ایران در مقصد (CFR) و قیمتهای بنچمارک (قیمت در بازار چین و شرق آسیا) اختلاف ایجاد شد؛ بهگونهای که فاصله حدود صفر درصدی سالهای ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶، به حدود ۱۰ درصد در سال ۱۴۰۰ رسید. از این رو میتوان گفت که یکی از دلایل این اختلاف قیمت، اعمال تخفیفهای قیمتی بیشتر از سوی شرکتهای ایرانی به مشتریان آسیایی برای حفظ سهم بازار بوده است. محدودیتهای تحریمی، هزینههای حملونقل را نیز افزایش داد. مساله حمل دریایی در شرایط ضعف در ناوگان حمل داخلی پاشنه آشیل متانولسازهای ایرانی در شرایط تحریمی بوده و هست؛ بهطوری که سهم هزینه حمل در مجموع، هزینهها را از حدود ۱۵ درصد در سال ۱۳۹۵ (پیش از تحریمها)، به حدود ۳۰ درصد در سال ۱۳۹۹ رساند. مجموع این موارد حاکی از آن است که تحریمهای بینالمللی از دو کانال افزایش تخفیفهای صادراتی به مشتریان و افزایش هزینههای حملونقل موجب کاهش سودآوری این شرکتها شده و به همان نسبت، آسیبپذیری آنها را زیاد کرده است.
وضعیت تولید و سودآوری شرکتهای متانولساز بورسی
با توجه به اینکه آمارهای تولید و فروش شرکتهای بورسی در دسترس است و جدیدترین آمارهای این شرکتها در سامانه کدال منتشر میشود، در این بخش آثار بحران اخیر بر وضعیت تولید و نسبت سود به درآمد عملیاتی ۳ متانولساز بزرگ کشور (زاگرس، فناوران، خارک) که در بورس پذیرفته شدهاند، مورد بررسی قرار میگیرد. بررسیها نشان میدهد میزان تولید پتروشیمی زاگرس روند نزولی داشته و از ۶/۱ میلیون متریک تن در ۶ماهه نخست سال ۱۳۹۹، به حدود یک میلیون متریک تن در انتهای سال ۱۴۰۰ رسیده است. در نقطه مقابل، ۲ متانولساز دیگر یعنی شرکت پتروشیمی خارک و فناوران روند تولید باثباتی داشتهاند؛ بهگونهای که در دوره زمانی مشابه، میزان تولید متانول فناوران از ۴۹۵ به ۴۷۸ هزار متریک تن و میزان تولید خارک نیز از ۳۴۰ به ۳۴۲ هزار متریک تن رسیده است. بنابراین، چنانچه آمارهای تولید سال ۱۴۰۱ شرکتهای مذکور لحاظ نشود، میتوان گفت که به غیر از پتروشیمی زاگرس، میانگین تولید ۶ماهه ۲ پتروشیمی خارک و فناوران در واکنش به تغییرات قیمت متانول و خوراک کاهش زیادی نداشته و روند باثباتی را در پیش گرفته است.
اگر نسبت سود خالص به درآمد عملیاتی شرکتهای یادشده بررسی شود، میبینیم که این نسبت برای هر ۳ شرکت، به شدت کاهش داشته است. در ۶ماهه نخست سال ۱۳۹۹، نسبت سود ناخالص به درآمد عملیاتی ناشی از تولید متانول شرکت زاگرس حدود ۵۸ درصد بود که این میزان در ۶ ماهه دوم سال ۱۴۰۰، به کمتر از یک درصد تنزل یافت.
برای شرکتهای پتروشیمی خارک و فناوران نیز روند مشابهی دیده میشود؛ بهگونهای که نسبت سود ناخالص به درآمد عملیاتی ناشی از تولید متانول شرکت فناوران از ۶۱ به ۱۲ و برای شرکت پتروشیمی خارک نیز از ۷۳ به ۲۳ درصد کاهش یافت. این نسبت نشان میدهد به دلیل مجموعه عواملی که در بخش پیش به آنها اشاره شد، میزان حاشیه سود ناشی از تولید متانول به شدت کاهش داشته است.
* پژوهشگر اقتصادی
ملاحظات امنیت اقتصادی
با توجه به وضعیت موجود و کاهش سودآوری و حتی زیانده بودن تولید متانول در برخی از مجتمعهای پتروشیمی، ادامه روند موجود پیامدهای جبرانناپذیری به همراه دارد. نخستین پیامد ادامه روند موجود، تعطیلی برخی از متانولسازان به خصوص شرکتهایی است که با زیان مواجه شدهاند؛ همچنان که در ماههای اخیر خبرهایی مبنی بر توقف فعالیت برخی متانولسازان به گوش رسید. در این صورت پیامدهای امنیت اقتصادی زیر را میتوان برشمرد.
کاهش خوراک واحدهای پاییندستی: با توجه به اینکه متانول به عنوان محصول بالادستی صنعت پتروشیمی برای خوراک واحدهای پاییندستی مورد استفاده قرار میگیرد، با تعطیلی و کاهش سطح تولید واحدهای متانولساز، کاهش دسترسی واحدهای پاییندستی به خوراک پایدار دور از انتظار نیست. در این صورت دامنه بحران به واحدهای پاییندستی نیز کشیده میشود.
افزایش بیکاری و بروز اعتراضات مردمی: با توقف احتمالی و کاهش سطح فعالیت شرکتهای متانولی و به تبع آن، شرکتهای پاییندستی متکی به خوراک متانول، امکان تعدیل نیرو در این شرکتها متصور است که در این صورت با توجه به وضعیت کنونی جامعه و مسائل و مشکلات اقتصادی مختلف، زمینه بروز نارضایتیها و اعتراضات تقویت میشود. از سوی دیگر، بسیاری از مردم در سالهای گذشته اقدام به خرید سهام شرکتهای متانولی در بورس کردهاند. ادامه روند کنونی که با افت شدید قیمت سهام شرکتهای یادشده همراه است، میتواند در تشدید اعتراضات موثر باشد.
کاهش ورود ارز به کشور: متانول همواره یکی از اصلیترین محصولات پتروشیمی صادراتی ایران بوده که سهم بالایی در تامین ارز مورد نیاز کشور به خصوص در برههای که کشور با تحریمهای مختلف روبهرو بوده، داشته است. آمارهای گمرک ایران نشان میدهد که در ۱۰ سال اخیر (۱۳۹۱ تا ۱۴۰۰)، درمجموع ۲/۴۸ میلیون تن متانول صادر و ۵/۱۲ میلیارد دلار درآمد ارزی حاصل شده است. در صورت توقف فعالیت واحدهای پتروشیمی متانولی، ورود ارز به کشور نیز کاهش مییابد. لازم به یادآوری است که چنانچه با کاهش سطح تولید و صادرات متانول، بازار صادراتی ایران در اختیار کشورهای رقیب قرار گیرد، بازپسگیری این بازارها دشوار است؛ زیرا مشتریان متانول در راستای تامین امنیت عرضه، به دنبال خرید از شرکتهایی هستند که امکان عرضه مداوم و بدون وقفه متانول را برای آنها فراهم سازند.
اتلاف سرمایهگذاریهای انجامشده و بلاتکلیفی واحدهای در حال احداث: اینکه در دهه اخیر، افزون بر سرمایهگذاری در صنعت متانول، در حوزه توسعه زنجیره ارزش متانول نیز سرمایهگذاریهای زیادی در ایران شده است. با توجه به وضعیت کنونی، افزون بر اینکه توجیه اقتصادی پروژههای متانول محل پرسش است، تامین خوراک و توجیه فنی پروژههای پاییندستی صنعت متانول نیز با تردید همراه است. از اینرو با توقف احتمالی پروژههای یادشده، به نوعی سرمایههای کشور تلف میشوند. این در حالی است که بسیاری از بخشهای دیگر اقتصاد با کمبود سرمایه مواجه است.
لطفاً براي ارسال دیدگاه، ابتدا وارد حساب كاربري خود بشويد