خطر خزر را به جان نخریم

خزر دریایی بسیار وحشی و خطرناک است حتی در مواقع آرام هم می‌تواند جان بسیاری از انسان‌ها را بگیرد بنابراین گردشگران باید به این پهنه آبی به عنوان یک محیط خطرناک، آلوده و ناشناخته نگاه کنند و خود را به راحتی به دست آن نسپارند.
زیرانداز را روی ماسه‌های ساحلی پهن و بساط چای، میوه و غذا را برپا می‌کنند، مسافتی طولانی را برای رسیدن به این ساحل و نسیم خنک آن طی کرده بودند، حالا دیگر وقت آن رسیده بود که تنی به آب بزند، آرام و قرار نداشت تا خود را در آب‌های آبی رها کند، اما هنوز پایش به آب نرسیده ناگهان دنیا تیره و تار می‌شود و مادر، فرزند را می‌بیند که برای زندگی تقلا می‌کند، انگار کوهی از غم روی شانه‌های مادر سنگینی می‌کند و فقط صدای فریاد خود را می‌شنود؛ گویی زمان متوقف شده و دیگر اثری از فرزندش نیست، دریا فرزند را بلعید و برد.
این صحنه طی چند سال اخیر بارها و بارها تکرار شده و بنا بر اعلام سازمان پزشکی قانونی، سال گذشته در استان‌های مازندران ۱۰۹، گیلان ۱۰۸ و گلستان ۱۹ فوتی ناشی از غرق‌شدگی گزارش شده است که بخشی مربوط به دریای خزر و بخشی دیگر مربوط به رودخانه‌ها و پشت سدهاست.
همایون خوشروان مجری طرح بین‌المللی اثر نوسانات دریای خزر بر محیط‌زیست مناطق ساحلی گفت: آمار مرگ‌و‌میر را وقتی بررسی می‌کنیم می‌بینیم که آمار ما چندین برابر آمار جهانی است حتی آمریکا با طول خط کرانه ساحلی نزدیک به بیش از ۱۰ برابر سواحل کشور ما شاهد این میزان مرگ‌و‌میر نیست پس این نشان می‌دهد که در مدیریت مخاطرات گردشگری دریایی مشکلاتی داریم و یکی از مشکلات اساسی ما عدم آگاهی مردم نسبت به مکان‌هایی است که برای شنا وارد آن می‌شوند.
خوشروان تاکید کرد: البته در مناطقی که طرح سالم‌سازی دریا است یکسری کارهای زیربنایی انجام شده و محیط‌ها و مکان‌هایی که برای شنا اختصاص یافته امن است و افرادی به عنوان غریق‌نجات در آن مکان‌ها مستقر هستند که روی شنای مردم نظارت می‌کنند بنابراین این مناطق نسبتا امن است اما فراموش نکنیم که چند عامل جان انسان‌ها را در دریای خزر تهدید می‌کنند که باید اطلاع‌رسانی شوند.
پساب‌ها و سمی شدن آب دریا
خوشروان تاکید کرد: اگر از همه اینها بگذریم بحث مخاطراتی که در اثر عوامل بیماری‌زا و عوامل میکروبی می‌تواند ایجاد شود نیز مساله مهمی است. در مناطقی که پساب‌های شهری و روستایی وارد دریا می‌شوند مواد مغذی داخل آب افزایش می‌یابد و این مواد مغذی شرایطی برای گسترش آلکای جلبک‌ها ایجاد می‌کند، جلبک‌های سبزی که معمولا روی تخته‌سنگ‌های کنار ساحل وجود دارند و اینجا هم معمولا جلبک‌ها می‌توانند همراه موجوداتی میکروسکوپی شرایط سمی را در آب رقم بزنند و این مواد شیمیایی سمی می‌تواند جان بسیاری از گردشگران را تهدید کند و متاسفانه بسیاری از طرح‌های سالم‌سازی ما در محدوده آب‌های ناسالم قرار گرفته‌اند.
شناگران در کنار دیوارهای حفاظتی شنا نکنند
مجری طرح بین‌المللی اثر نوسانات دریای خزر بر محیط‌زیست مناطق ساحلی با تاکید بر اینکه بسیاری از نقاط دریای خزر برای شناگران شرایط مناسب و مساعدی ندارد گفت: شناگران بدون آگاهی و آموزش وارد این نقاط می‌شوند و در نهایت جان خود را به خطر می‌اندازند، توصیه‌ای که دارم این است مکان‌هایی که برای مقابله با نفوذ آب دریا دیوارهای حفاظتی دارد و معمولا تخته‌سنگ‌هایی بزرگ هستند، شناگران به هیچ‌وجه در آن مناطق شنا نکنند چون مناطقی هستند که نیم رخ بستر دریا در آنجا کاملا تغییر کرده و شیب در آن مناطق بسیار زیاد است و زمانی که امواج کوبنده باشد می‌تواند شناگر را به این تخته سنگ‌ها بکوبد و باعث مرگ شود ضمن اینکه این تخته‌سنگ‌ها در زیر آب هم وجود دارند و باعث پارگی و جراحت پا و حتی باعث به تله افتادن یک شناگر و مرگ آن می‌شوند بنابراین با جدیت از این مناطق فاصله بگیریم.
بهترین نقاط برای شنا
خوشروان افزود: بهترین مناطق برای شنا کردن مناطقی است که از دهانه رودخانه فاصله داشته باشد، بسیاری از شناگران ما در نزدیکی محله دهانه‌های رودخانه‌ها مانند دهانه رودخانه میرود، لاریم و نکارود شنا کردند و غرق شدند، علت این است که مواد چسبنده‌ای که رودخانه‌ها وارد دریا می‌کنند موجب اسفنجی شدن در ناحیه مصب می‌شود و وقتی شناگر وارد دریا می‌شود در رسوبات فرو می‌رود و دچار غرق شدگی می‌شود.
وی ادامه داد: اما سواحلی که از مصب رودخانه‌ها فاصله دارند مثلا سواحلی که در محدوده بین «لاریم» تا «چپک رود» در فاصله نسبتا مشخصی از رودخانه قرار گرفتند با توجه به پهنای خاکریز مناطق مناسبی برای شنا هستند، همچنین امروزه با همه‌گیری ویروس کرونا مواجه ایم و مناطقی که گردشگران زیادی وارد آن می‌شوند و شلوغ می‌شود، خود یک عامل کشنده است که باید شناگران از آن مناطق پرهیز کنند.
مجری طرح بین‌المللی اثر نوسانات دریای خزر بر محیط‌زیست مناطق ساحلی تاکید کرد: شناگرانی که مهارت شنا ندارند حتما همراه خود یک توپ پلاستیکی داشته باشند؛ این توپ‌ها جان بسیاری از آدم‌ها را نجات می‌دهد. مهم‌ترین عامل برای بقا در دریا این است که وقتی دچار خطر می‌شویم به سه نکته توجه کنیم؛ اول اینکه وقتی وارد محدوده خطر می‌شویم کاملا سکوت کنیم و واکنش‌های رفتاری ناهنجاری را از خود نشان ندهیم، دوم اینکه فکر کنیم حالا تحت این شرایط چه کاری بهتر است انجام دهیم و سوم اینکه حالا باید واکنش نشان دهیم و حرکت کنیم.
وی گفت: کسانی که دچار جریان‌های برگشتی یا همان جریان شکافنده می‌شوند و امواج دریا آنها را به سمت اعماق می‌برد معمولا یکی از دلایل غرق‌شدگی آنها این است که می‌خواهند در جهت خلاف شنا کنند و خود را به ساحل برسانند در صورتی که سرعت جریان ۱۰ برابر سرعت یک شناگر است و همین عامل باعث می‌شود که شناگر زود خسته شود و خستگی موجب گرفتگی عضلات می‌شود و گرفتگی هم باعث ایست قلبی و غرق شدن فرد می‌شود بنابراین اینها آموزش‌هایی است که باید در مناطق سالم‌سازی دریا از طریق مربیانی که می‌شود استفاده کرد به مردم داده شود و دستورالعمل‌هایی در قالب بروشورهای آموزشی به شناگرها داده شود تا آگاهی مردم بالا رود.
تلفات ناشی از جریان شکافنده در خزر بالاست
به گفته معاون پژوهشی و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، مبانی علمی جریان شکافنده از دهه ۵۰ میلادی شناخته و از دهه ۶۰ میلادی نیز مبانی فیزیکی و ریاضی آن تبیین شد؛ از آن زمان در سواحل مهم دنیا تابلو نصب می‌کنند و گارد ساحلی به مردم هشدار می‌دهد.
وی یادآوری کرد: در دنیا تلفات ناشی از جریان شکافنده به شدت کاهش یافته است اما در ایران هنوز رقم بالایی در سواحل خزر قربانی می‌گیرد. خزر گرچه دریاچه است اما از نظر فیزیکی و هیدرودینامیکی شبیه یک اقیانوس عمل می‌کند بنابراین خطرات هیدرودینامیکی ناشی از موج و جریان در این دریا باید جدی گرفته شود.
وی افزود: گاهی اوقات شاهد وقوع اتفاقات دیگری غیر از جریان شکافنده هستیم که موج «مرده» یا «موج دورآ» یکی از آنهاست. در این شرایط ممکن است دریا در سواحل ایران آفتابی و آرام باشد اما مثلا در فاصله ۲۰۰ کیلومتری از ساحل ایران توفانی رخ داده باشد. در این شرایط، امواج تجمیع شده در قالب یک یا دو موج به ساحل ایران می‌رسد، در این حالت چون ساحل در منطقه ایران آفتابی و آرام است کسی فکر نمی‌کند از دور موجی بیاید اما چنین پدیده‌های ناگهانی را در ساحل خزر داریم که می‌تواند مخاطره آمیز باشد.
علیزاده اظهار کرد: بررسی‌ها نشان می‌دهد بیشترین خطرات ناشی از جریان شکافنده در بخش مرکزی ساحل دریای خزر اتفاق می‌افتد که از محدوده انزلی تا نور است؛ در بخش داخلی این مناطق یعنی از چابکسر تا چالوس و نوشهر که شیب ساحل تندتر دارد، خطر این پدیده بیشتر است زیرا جریان‌های قوی‌تری تشکیل می‌شود، یعنی در شرق گیلان و غرب مازندران خطر این پدیده بیشتر است.
چه کنیم
معاون پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی گفت: افراد باید سعی کنند در این جریان قرار نگیرند. در غیر این صورت با توجه به قدرت بالای جریان، شنا کردن خلاف آن اشتباه است. تنها راه این است که شناگر خود را داخل جریان رها کند و اجازه دهد او را به سمت دریا پیش ببرد اما آرام‌آرام به طور مورب از آن خارج شود و به سمت ساحل بازگردد.
وی درباره اینکه جریان شناگر را تا چند متر به داخل دریا می‌کشد، توضیح داد: این مورد به شیب ساحل بستگی دارد. ممکن است در یک نقطه ۵۰ متر و در نقطه‌ای دیگر تا یکصد متر فرد را به داخل دریا ببرد. نجات یک شناگر گرفتار می‌تواند جان دیگران را نیز به خطر اندازد و در این مواقع فقط ناجیان غریق حرفه‌ای و آشنا با جریان می‌توانند کمک کنند.
علیزاده توصیه کرد مسافران اطلاعات لازم را دست‌کم از طریق گوشی‌های خود کسب و با آگاهی کامل در دریای خزر شنا کنند. پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی با هدف شناختن و شناساندن این جریان و مشخص کردن نکات مخاطره‌آمیز تحقیقات علمی بسیاری داشته و همه این اطلاعات را با زبان ساده در کتاب، بروشور و پوستر به چاپ رسانده است که گردشگران می‌توانند با مطالعه آنها با این جریان آشنا شوند.