خطر در بیخ گوش آثار تاریخی اصفهان

نادر نینوایی- به تازگی 100تور اپراتور بین‌المللی راهی اصفهان شدند. در حالی که انتظار می‌رفت حضور این فعالان گردشگری خارجی در نصف جهان بتواند زمینه‌ساز جذب گردشگران خارجی باشد اما صحبت‌های آنها حاکی از وضعیت نامناسب جاذبه‌های تاریخی و گردشگری مهم‌ترین پایتخت عصر صفوی است. تور اپراتور سوییسی از شوکه شدنش بعد از ورود به نقش جهان گفته و آن را اثری رها شده توصیف کرده است. دیوارهای نم‌زده مسجد تاریخی نقش جهان و تزئینات فروریخته آن هم تصور تور اپراتور رومانیایی را از این مسجد به هم ریخته است.
نماینده آژانس‌های گردشگری مالزی نیز گفته که تصور می‌کرده چهارباغ خیابانی سرسبز و زنده مثل شانزلیزه در پاریس باشد اما آن را صرفا مسیری برای عبور گردشگران دیده است. تور اپراتور یونانی نیز دست روی پاشنه‌آشیل این روزهای گردشگری اصفهان گذاشته و اذعان داشته که بستر ترک‌خورده زاینده‌رود و و کم‌فروغ شدن سی‌وسه پل و پل خواجو او را به گریست واداشته است.
وقتی که تور اپراتورها و فعالان گردشگری خارجی وضعیت میراث فرهنگی و جاذبه‌های گردشگری اصفهان را اینطور توصیف می‌کنند، باید پذیرفت که وضعیت نصف جهان با کارت پستال‌های آن و تصویر برندسازی شده فاصله زیادی پیدا کرده است و شاید اگر همین امروز به داد نماد گردشگری ایران نرسیم، فردا خیلی دیر باشد.
وضعیت نامناسب بافت تاریخی
و نقش جهان
محمدمهدی کلانتری، دبیر پویش ملی نجات بافت‌های تاریخی ایران در خصوص وضعیت میراث فرهنگی و جاذبه‌های گردشگری اصفهان خصوصا در مورد شرایط امروز نقش جهان به «جهان‌صنعت» گفت: اصفهان در حوزه‌های میراث فرهنگی و گردشگری یکی از شاخص‌ترین شهرهای ایران بود و در سال‌های اخیر فعالان میراث فرهنگی بارها تذکر داده‌اند که فقط بناهای شاخص این شهر مهم نیست بلکه بافت تاریخی و بناهای غیرشاخص اما واجد ارزش آن نیز مهم هستند. با این وجود بافت تاریخی و بناهای غیرشاخص اصفهان در طول این سال‌ها گویا برای برخی اهمیت نداشته است و روزبه‌روز اخبار تخریب آنها را می‌شنویم.
وی افزود: در این سال‌ها اما وضعیت به شکلی شده که حتی بناهای شاخص این شهر هم دیگر رو به افول رفته و با آسیب‌هایی رو‌به‌رو است. اثری شاخص‌تر از دو گنبد مسجد شیخ لطق‌الله و مسجد جامع عباسی در اصفهان نداریم و می‌بینیم که این آثار هم با وضعیت نامناسبی روبه‌رو شده‌اند. اگرچه در گذشته بافت تاریخی پشت میدان نقش جهان به شکل مطلوبی حفاظت نمی‌شد اما با خود می‌گفتیم که حداقل داخل میدان نقش جهان وضعیتش مطلوب است. امروز می‌بینیم که آجرهای دیوارهای دور میدان پوسیده و برخی سقف‌های بازار ترک برداشته است. به بیان دقیق‌تر امروز حتی بناهای شاخص اصفهان نیز وضعیت مناسبی ندارند.
حال ناخوش چهارباغ و خشکی زاینده‌رود
این مدرس دانشگاه و پژوهشگر مرمت بناها و بافت‌های تاریخی درخصوص نقدهایی که از سوی تور اپراتورهای خارجی به وضعیت خیابان چهارباغ وارد شده است، گفت: اینکه خیابان چهارباغ تبدیل به پیاده‌راه شد یک حسن تلقی می‌شود اما وقتی مترو از زیر آن رد شد، آسیب‌هایی که مترو وارد آورد و همچنان هم برقرار است، حادث شد. بسیاری از کاشی‌های سردر مدرسه چهارباغ ریخته است و اینها در همین مدتی که مترو فعالیت داشته، اتفاق افتاده است. شاید برخی ریختن این کاشی‌ها را با موضوع مترو بی‌ارتباط بدانند ولی به نظر من این ارتباط وجود دارد.
وی در خصوص پیامدهای خشکی زاینده‌رود نیز گفت: خشکی زاینده‌رود یک بحث بسیار مهم برای اصفهان بوده که هم آسیب‌های محیط‌زیستی و هم میراثی دارد و هر لحظه ممکن است به سبب این وضعیت بخشی از اصفهان فرونشست جدی داشته باشد. افزون بر این خط دو مترو هم قرار است از کنار مسجد جامع عتیق بگذرد و با راه‌اندازی آن بیم آن می‌رود که این مسجد هم مثل مدرسه چهارباغ دچار آسیب‌هایی شود. باید توجه داشت که این آثار و میراث فرهنگی تکرارشدنی نیستند و اگر آسیب کالبدی ببینند، این آسیب غیرقابل جبران بوده و بازگرداندن هویت تاریخی اثر ناممکن است.
مخاطرات فزاینده آثار تاریخی
کلانتری درخصوص مخاطرات فزاینده آثار تاریخی خاطرنشان کرد: امروز مسجد سید اصفهان از فرونشست آسیب‌های جدی دیده و مسجد حکیم هم با آسیب‌هایی مواجه است. در واقع بناهای شاخص اصفهان که زمانی حفاظت مطلوبی از آنها صورت می‌گرفت، امروز وضعیت حفاظتی‌شان چندان مطلوب نیست و خطر به بیخ گوش بناهای شاخص شهر رسیده است. در واقع فعالان میراث فرهنگی از دل نگرانی نسبت به بافت تاریخی و بناهای غیرشاخص امروز به دل نگرانی در خصوص بناهای شاخصی رسیده‌اند که برخی از آنها ثبت جهانی و برخی دیگر بسیار مهم هستند و باید گفت زنگ خطر در خصوص میراث فرهنگی و جاذبه‌های گردشگری اصفهان به صدا در آمده است.
وی خاطرنشان کرد: در سالیان گذشته بارها در خصوص نفوذ رطوبت به مسجد جامع عباسی و مسجد جامع عتیق هشدار داده شده است. متاسفانه برای سخن فعالان میراث فرهنگی ارزش قائل نمی‌شوند اما امیدواریم صحبت‌های تور اپراتورهای خارجی برای آقایان مهم‌تر باشد و اتفاقات مثبتی در زمینه جلوگیری از نفوذ رطوبت و چاره‌اندیشی درخصوص مساله فرونشست و مقابله با آسیب‌های کالبدی و رفع مشکل ترک‌های سقف بازار به وقوع بپیوندد.
وی افزود: متاسفانه در سالیان گذشته به بسیاری از مسائل حفاظتی و مرمتی توجه لازم و موثر نشده و امروز شرایط به یک وضعیت بحرانی رسیده است. به نظرم تنها راه حفاظت درست، مرمت و اختصاص بودجه مناسب برای میراث فرهنگی اصفهان است. به نظرم بهتر است به جای اقدامات نمایشی و کم‌اثر در قالب همایش‌ها و نمایشگاه‌ها، هزینه‌ها صرف حفاظت از بناهای تاریخی شود.
وعده مرمت دیوارهای نقش جهان
گفتنی است که اخیرا امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان از اجرای عملیات مرمت جدارهای مجموعه جهانی میدان نقش جهان خبر داده است؛ آنچه که می‌تواند واکنشی به نقدهای مطرح شده از سوی تور اپراتورهای خارجی باشد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان اظهار داشته است که با توجه به پایش‌های دوره‌ای آثار تاریخی و با عنایت به ارائه گزارش دوستداران فهیم میراث فرهنگی و اصحاب فرهیخته رسانه اصفهان مبنی بر بروز آسیب در بخش‌هایی از جداره و پایه‌های اصلی نمای اصلی میدان نقش جهان اصفهان، پس از پایش‌ها و بررسی کارشناسان ارشد میراث و همکاران یگان حفاظت مشخص شد که بخش‌هایی از این جدارها به تدریج بر اثر فرسایش ناشی از رطوبت و حتی فرونشست دچار آسیب شده و حتی برخی عوامل انسانی نیز در تسریع این آسیب‌ها موثر بوده است.
وی تصریح کرد: «پس از بررسی‌های کارشناسی که به سرعت صورت پذیرفت، عملیات مرمت این جداره‌ها به همت مرمتگران گروه امانی اداره کل از روز پنجشنبه ۹اسفند آغاز شد و طی چند روز آینده به اتمام می‌رسد تا همچنان نمای این مجموعه جهانی به زیبایی تمام بدرخشد.»
با توجه به اهمیت میدان نقش جهان و سایر آثار تاریخی اصفهان به عنوان نماد گردشگری ایران انتظار می‌رود مسوولان امر اقدامی عاجل برای حل مشکلات این بخش صورت دهند.