خنجر از پشت به پوتین

گروه بین‌الملل- محمدرضا ستاری- سرانجام اختلافات میان یوگنی پریگوژین رهبر گروه شبه‌نظامی واگنر با وزارت دفاع و ارتش روسیه باعث شد تا در اقدامی کاملا غیر‌منتظره، این گروه در بامداد روز شنبه با ورود به خاک روسیه و رسیدن به شهر رستوف اعلام کنند که برای سرنگونی رهبری نظامی روسیه آماده پیشرفت به سمت مسکو هستند.
این اتفاق به حدی مهم و استراتژیک است که از روز گذشته تحلیل‌ها و گمانه‌زنی‌های مختلفی درخصوص آن شکل گرفته و دقیقا مشخص نیست که تبعات و آثار این شورش یا به تعبیری کودتای گروه واگنر علیه پوتین به چه نتیجه‌ای ختم خواهد شد. گروه واگنر به عنوان ارتش خصوصی روسیه که بخشی از نیروهای آن مانند رییس این گروه از زندانیان و مجرمان سابق هستند، یکی از بازوهای عملیاتی مهم پوتین در جنگ اوکراین محسوب می‌شوند. با نگاهی به نقشه جنگ در اوکراین مشاهده می‌کنیم که حضور نیروهای واگنر در نوار شرقی اوکراین و در مجاورت خاک روسیه بسیار محسوس است. از سوی دیگر نقش گروه واگنر در تصرف مناطق استراتژیک مانند شهر باخموت در اوکراین نیز بسیار برجسته و پررنگ است، چراکه چند هفته قبل این گروه واگنر بود که با وجود دادن تلفات زیاد توانست شهر باخموت را تصرف کند.
در واقع برخی از کارشناسان معتقدند اگر ارتش روسیه را به یک تن تشبیه کنیم که پوتین سر آن باشد، گروه واگنر و چچن‌های تحت امر رمضان قدیروف به مثابه بازوهای این ارتش عمل می‌کنند. به همین دلیل قطع شدن یکی از بازوهای اجرایی و مهم پوتین در بحبوحه جنگ و در حالی که ضدحمله ارتش اوکراین نیز جریان دارد، می‌تواند مولفه‌ای بسیار تعیین‌کننده در تحولات روزها و هفته‌های آتی در روسیه باشد.
یوگنی پریگوژین کیست؟
پریگوژین که از او به عنوان آشپز پوتین نام می‌برند، یکی از افراد نزدیک و مورد اعتماد رییس‌جمهوری روسیه در طول سال‌های اخیر بوده است. او مدتی در زمان اتحاد جماهیر شوروی به دلیل فعالیت‌های مجرمانه زندانی بود و همزمان با فروپاشی این کشور آزاد شد و به شغل تجارت مواد غذایی روی آورد. وی در طول سال‌های گذشته به واسطه راه‌اندازی رستوران‌های زنجیره‌ای و تهیه مواد غذایی کرملین به عنوان یکی از الیگارش‌های نزدیک به پوتین مطرح شد، اما مهم‌ترین اقدام او راه‌اندازی و رهبری گروه شبه‌نظامی واگنر بود که در سال ۲۰۱۴ و همزمان با تصرف کریمه از سوی مسکو وارد فعالیت‌های گسترده و فرامرزی شد. به طوری که این گروه امروز علاوه بر نقش مهمی که در جنگ اوکراین ایفا می‌کند، در بسیاری از کشورهای آفریقایی از جمله لیبی، سودان، مالی و نیز سوریه هم فعالیت‌های قابل‌توجهی دارد.
از همان روزهای آغازین جنگ اوکراین، اختلافات میان گروه واگنر با وزارت دفاع روسیه نمایان شد. اوج این اختلافات نیز به عملیات محاصره و اشغال باخموت باز می‌گردد. جایی که پریگوژین مدعی بود که وزارت دفاع تجهیزات لازم را برای نیروهای واگنر فراهم نکرده و تهدید کرده بود شهر را رها خواهد کرد. مساله بعدی موضوع ادغام نیروهای واگنر در ارتش بود که باز هم پریگوژین زیر بار چنین امری نرفت.
در نهایت نیز رهبر واگنر با این ادعا که نیروهایش توسط ارتش روسیه بمباران شده‌اند، بامداد روز شنبه وارد خاک روسیه شده و به راحتی تا شهر روستوف پیشروی کرده است. او گفته که تمامی ۲۵ هزار سرباز تحت فرمانش حاضر هستند جان خود را فدا کرده و کشته شوند.
خنجر از پشت
در همین رابطه ولادیمیر پوتین که تا پیش از این درخصوص دعوای میان واگنر با ارتش و وزارت دفاع سکوت کرده بود، روز گذشته در پیامی تصریح کرد که آنچه امروز با آن روبه‌رو هستیم خیانت داخلی است و ما در روسیه به اتحاد همه نیروها نیاز داریم. باید اختلافات کنار گذاشته شوند. به جنگجویان واگنر هشدار می‌دهم در زمانی که روسیه با مبارزه سختی مواجه است، تسلیم ماجراجویی‌های جنایتکارانه نشوند. هر‌گونه ناآرامی داخلی تهدیدی مرگبار برای دولت و به مثابه یک سیلی برای مردم روسیه است. برخی تلاش دارند تا کشور به سمت جنگ داخلی سوق داده شود. من برای زندگی و امنیت مردم روسیه و کشور می‌جنگم و اکنون روسیه به اتحاد همه نیروهایش نیاز دارد. آنچه ما با آن روبه‌رو هستیم خیانت داخلی و به منزله خنجر از پشت است. منافع شخصی به خیانت به کشور منجر شده و به همین دلیل نیروهای ما با آن درگیر هستند. همه کسانی که مسیر خیانت را در پیش گرفته‌اند، مجازات خواهند شد و به نیروهای مسلح دستورات لازم داده شده است.
رییس‌جمهوری روسیه همچنین تاکید کرد که من به عنوان رییس‌جمهوری و فرمانده کل قوا هر آنچه ممکن باشد برای دفاع از کشور انجام خواهم داد و کسانی که سازماندهی کرده و شورش مسلحانه راه انداخته‌اند، پاسخگو خواهند شد. هرکس شورش را سازماندهی می‌کند، در تلاش است کشور را به تسلیم و جنگ داخلی سوق دهد. وضعیت ضدتروریستی در مسکو و تعدادی از استان‌ها اعلام شده و اقداماتی برای بازگرداندن ثبات به روستوف انجام خواهد شد. من از کسانی که به این مسیر می‌روند می‌خواهم که این اقدامات جنایتکارانه را کنار بگذارند.
هدف؛ ساقط کردن پوتین
این صحبت‌ها در حالی مطرح می‌شود که یوگنی پریگوژین در واکنش به صحبت‌های پوتین و در شرایطی که اعلام شده همزمان با باز شدن پرونده جنایی برای نیروهای واگنر، یگان‌های ویژه در روستوف و مسکو مستقر شده و دستور بازداشت رهبر واگنر نیز صادر شده است، اعلام کرد: پوتین راه اشتباهی را برگزید و روسیه به زودی رییس‌جمهوری جدیدی خواهد داشت! وی همچنین با بیان اینکه اقدامش برای مردم روسیه بوده، در پیامی صوتی گفته که هیچ‌کس به درخواست رییس‌جمهوری پوتین خود را تسلیم نمی‌کند… ما نمی‌خواهیم کشور در فساد و دروغ به زندگی ادامه دهد. ما میهن‌پرست هستیم. ما نمی‌خواهیم روسیه بیشتر از این در سایه فساد و دروغ بماند. اینکه پوتین ما را به خیانت متهم می‌کند یک اشتباه است.
طبق تحلیل‌های کارشناسی که تا ظهر روز شنبه و لحظه تنظیم این گزارش منتشر شده، برخی از نیروهای واگنر در استان ورونژ در حال پیشروی به سمت مسکو بوده و گفته می‌شود که در برخی از مناطق هدف حمله هوایی قرار گرفته‌اند. همچنین شهر روستوف در حالی صحنه ورود نیروهای واگنر بوده که شهردار این شهر اعلام کرده مردم در خانه‌های خود بمانند و تنها پرواز هلی‌کوپتر‌های ارتش روسیه بر فراز این شهر را تا ظهر روز گذشته شاهد بوده‌ایم.
از این رو مساله مهم این است که اکنون نیروهای زرهی روسیه در خاک اوکراین بوده و تنها وظیفه مهار گروه واگنر بر دوش نیروهای گارد ملی قرار خواهد گرفت که باید دید تا چه میزان قادر به جلوگیری از پیشروی آنها به سمت مسکو هستند. همچنین مساله مهم دیگر این است که احتمال دارد نیروهای اوکراینی نیز به محض خالی شدن مواضع گروه واگنر در شرق طی اقدامی سریع مناطق تصرف‌شده را باز‌پس‌گیری کرده و حتی در صورت پیشرفت گروه واگنر وارد خاک روسیه شوند. از همین روست که اکنون کرملین و شخص پوتین درگیر یک بحران جدی داخلی شده و ساعات آینده لحظه‌های سرنوشت‌سازی برای دولت مسکو رقم خواهد خورد.
سوالات و ابهامات کلیدی
پاسخ به این سوال که چرا یوگنی پریگوژین به عنوان یک فرد نزدیک و وفادار به پوتین این‌گونه در بحبوحه جنگ علیه کرملین چرخش کرده و به نوعی وارد جنگ داخلی با مسکو شده، برای تحلیل فرآیندهای آتی در روسیه بسیار حائزاهمیت است. آنچه مشخص بوده این است که میان پریگوژین وزیر دفاع و فرمانده ارتش روسیه اختلافاتی جدی از قبل بروز کرده بود. اما شبه‌کودتای واگنر علیه پوتین، موضوعی نیست که به سادگی بر سر اختلاف میان چند فرد نزدیک به پوتین رقم خورده باشد.
در همین راستا چند دیدگاه مختلف را برای رخ دادن چنین شوکی در روسیه می‌توان مدنظر قرار داد. نخست مانور قدرت پریگوژین در مقابل پوتین و متقاعد کردن او برای اخذ امتیازات بیشتر در برابر وزیر دفاع و فرمانده ارتش است. یعنی امکان دارد اگر اوضاع پیچیده‌تر شود، پوتین ناچار به مذاکره با پریگوژین شود و خواسته‌های او را به رسمیت بشناسد. بنابراین به طور قطع پریگوژین در حلقه کرملین دارای متحدانی بوده که دست به چنین ریسک بزرگی زده است.
موضوع دیگر همکاری پریگوژین با نیروهای خارجی به خصوص غربی‌هاست. یعنی او متقاعد شده باشد که پوتین در نقطه ضعف قرار دارد و قصد داشته باشد طی توافقی که با کشورهای غربی انجام داده، ضربه‌ای به مسکو وارد کند. حتی برخی معتقدند که مسکو به دنبال پایان یافتن جنگ در اوکراین بوده و این مساله بهانه خوبی برای پوتین به منظور خیانت نیروهای داخلی و نشستن پای میز مذاکره برای خروج از بن‌بست جنگ است.
به هر حال هر کدام از این گزاره‌ها صحیح باشند، پوتین و دولت روسیه یک شوک اساسی و غیرمنتظره را شاهد بوده و به طور قطع برای مهار شورش بزرگ واگنر راه آسانی در پیش نخواهند داشت. از سوی دیگر سرکوب نیروهای واگنر دو پیام مخابره خواهد کرد. نخست اینکه همکاری با کرملین برای نیروهای داوطلب هزینه‌زا بوده و دوم اینکه پوتین و یارانش به وضعیتی دچار شده‌اند که از داخل هرم الیگارشیک کرملین، نیروهای وفادار دیروز تبدیل به دشمنان قسم‌خورده امروز می‌شوند؛ امری که مطمئنا تبعات و پیامدهایی جدی برای مسکو داشته و روند روزهای آتی مسیر تحولات را به خوبی مشخص خواهد کرد.