خودکارآمدی چیست و چرا باید خودمان را باور داشته باشیم؟

زهرا آزادی‌‌امیری* – خودکارآمدی باوری است که شخص به قابلیت‌های خود برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم در موقعیت‌های پیش‌رو دارد.
به عبارت دیگر خودکارآمدی ایمان شخص به توانایی‌های خود برای موفقیت در یک موقعیت مشخص است. چنین ایمانی می‌تواند عامل تعیین‌کننده در طرز فکر، نحوه رفتار و احساسات مردم باشد.
تقریبا همه افراد می‌توانند اهدافی را که می‌خواهند کسب کنند، چیزهایی که می‌خواهند عوض کنند، تغییر دهند و چیزهایی که دوست دارند به دست آورند. با این حال بیشتر مردم این را نیز می‌دانند که عملی کردن این نقشه‌ها و برنامه‌ها چندان ساده نیست. خودکارآمدی می‌تواند نقش مهمی در نحوه مواجه شخص با اهداف، چالش‌ها و کارها ایفا کند.
افرادی که خودکارآمدی بالایی دارند مشکلات و مسائل چالش‌برانگیز را به چشم تمرینی برای کسب مهارت می‌بینند و به فعالیت‌هایی که در آنها شرکت می‌کنند، علاقه بیشتری پیدا می‌کنند. در برابر علاقه‌مندی‌ها و فعالیت‌های خود احساس تعهد و وظیفه‌شناسی می‌کنند، شکست‌ها دلسردشان نمی‌کند و خیلی زود آنها را پشت سر می‌گذارند.
برعکس افرادی که خودکارآمدی ضعیفی دارند از کارهای چالش‌برانگیز اجتناب می‌کنند. باور دارند که کارها و موقعیت‌های دشوار فراتر از حد توانایی آنهاست. روی شکست‌ها و نتایج منفی تمرکز می‌کنند و به سرعت اعتماد خود نسبت به قابلیت‌ها و توانمندی‌هایشان را از دست می‌دهند‌.
منشاء خودکارآمدی
ممکن است این سوال ایجاد شود که خودکارآمدی چگونه به وجود می‌آید. در حقیقت این باورها از دوران کودکی درست زمانی که کودک در حال سروکله زدن با تجربه‌ها، وظایف و موقعیت‌های گوناگون است شکل می‌گیرد. با این حال رشد خودکارآمدی در دوران جوانی متوقف نمی‌شود بلکه در طول زندگی و با کسب مهارت‌های جدید‌، تجربه‌ها و ادراک گوناگون ادامه پیدا می‌کند‌.
خودکارآمدی از ۴ منبع عمده سرچشمه می‌گیرد:
۱- تجربه‌های موفقیت‌آمیز
موثرترین راه برای به وجود آمدن حس قوی کارآمدی از طریق تجربه‌های موفقیت‌آمیز است. اینکه بتوانیم کاری را موفقیت‌آمیز به انجام برسانیم، حس خودکارآمدی ما را تقویت می‌کند. البته ناکامی در انجام تمام و کمال یک وظیفه یا یک چالش نیز می‌تواند به همان نسبت حس خودکارآمدی را در ما کاهش دهد و تضعیف کند.
۲- الگو برداری اجتماعی
یکی دیگر از سرچشمه‌های مهم خودکارآمدی زمانی است که موفقیت سایر افراد در به سرانجام رساندن یک کار را نظاره کنیم. هنگامی که مردم افرادی مانند خودشان را می‌بینند که با تلاش بی‌وقفه موفق می‌شوند، متوجه می‌شوند که خود نیز توانایی‌های لازم برای موفقیت در کارهای مشابه را دارند.
۳- ترغیب اجتماعی
می‌توان مردم را متقاعد کرد که دارای مهارت‌ها و توانایی‌های لازم برای رسیدن به موفقیت هستند. موقعیتی را به یاد آورید که شخصی حرف مثبت و تشویق‌آمیزی به شما می‌گوید و همان حرف کمک‌تان می‌کند به هدف خود برسید. شنیدن تشویق و ترغیب از زبان دیگران به شما کمک می‌کند از تردیدهایی که نسبت به خود دارید دست بکشید و در عوض تمام تلاش خود را روی کاری که پیش‌‌رو دارید بگذارید.
۴- واکنش‌های روانشناختی
پاسخ‌ها و واکنش‌های احساسی ما به موقعیت‌های گوناگون نیز نقش پررنگی در خودکارآمدی ایفا می‌کنند. وضعیت روحی، حالت عاطفی، واکنش‌های فیزیکی و سطح استرس همگی می‌توانند روی احساس فرد نسبت به قابلیت‌هایش در یک موقعیت خاص تاثیرگذار باشند.
* معاونت اجتماعی و فرهنگی کلانتری ۱۴۵ ونک