داستان بومی‌سازی‌ ۲

«جهان‌صنعت»- اخبار رسمی و غیررسمی مختلفی در چند ماه گذشته به گوش رسیده که همگی از برخی تغییرات در صنعت گوشی تلفن همراه در کشور حکایت دارند. ماجرا از جایی شروع شد که در روزهای ناآرام اواخر پاییز ۱۴۰۱ وزارت ارتباطات با انتشار فراخوانی تولیدکنندگان داخلی سیستم‌عامل تلفن همراه هوشمند را برای تولید سیستم‌عامل ایرانی موبایل به همکاری دعوت کرد. این نقطه آغاز پروژه‌ای بود که در ماه‌های ابتدایی سال ۱۴۰۲ هم اخبار و اظهارنظرهایی درباره آن مطرح شد. گفته‌های بعضی از مسوولان عزم‌جزم برای ورود به حوزه تولید سیستم‌عامل ایرانی موبایل را نشان می‌داد و البته در کنار آن، جزئیاتی درباره تولید گوشی‌های تلفن همراه بومی هم اعلام شد.
پروژه‌ تولید گوشی تلفن همراه بومی هر چند از سال‌ها قبل و در دولت‌های پیشین آغاز شده و به تولید گوشی‌هایی از جمله گوشی‌های «جی‌ال‌ایکس»، «جی‌پلاس» و… ختم شده بود، اما اطلاعات تکمیلی در روزها و هفته‌های اخیر نشان داد پروژه دولت سیزدهم برای تولید گوشی‌های تلفن همراه ایرانی با برنامه‌های دولت‌های قبل در این حوزه تفاو‌ت‌هایی دارد.
مردم حق دارند نگران باشند
تولید، ساخت یا مونتاژ موبایل در ایران اگرچه به تازگی و با دریافت تسهیلات از سوی چندین شرکت ایرانی مورد توجه جدی کاربران قرار گرفته است، اما این صرفا یک پرده از مجموعه دیگری از اتفاقات است؛ اتفاقاتی که با رجیستری موبایل از سال ۱۳۹۶ آغاز شد. «رجیستری موبایل»، «سیستم‌عامل بومی» و در نهایت «تولید/ مونتاژ گوشی ایرانی»، سه بخش مهم این جریان هستند که اکنون در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. با ترکیب این سه موضوع و با نگاهی بدبینانه از تجربه محدودکننده در سایر صنایع، مردم حق دارند درباره «حق انتخاب» خود در آینده بازار موبایل نگران باشند.
دغدغه‌ای به نام بومی‌سازی
بعد از آنکه رییس سازمان فناوری اطلاعات اعلام کرد که یکی از برنامه‌های این سازمان و وزارت ارتباطات «تولید گوشی هوشمند تلفن همراه داخلی خواهد بود» و از در نظر گرفتن «حداقل ۵۰۰ میلیارد تومان تسهیلات» برای این پروژه خبر داد و گفت «هدف‌گذاری ما ساخت یک‌ میلیون گوشی هوشمند تا پایان سال جاری است»؛ مشخص شد که ایده بومی‌سازی گوشی موبایل در حال عملیاتی شدن است. تعداد یک میلیون دستگاه در حالی هدف‌گذاری شده که بر اساس جدیدترین آمارهای منتشرشده از سوی گمرک، سال گذشته ۱۴ میلیون و ۳۱۵ هزار دستگاه گوشی موبایل وارد کشور شده و در سه‌ماهه ابتدایی امسال هم ۲ میلیون و ۸۰۳ هزار گوشی تلفن همراه به روش‌های تجاری و مسافری به کشور وارد شده است.
هرچند وزارت صمت اعلام کرد که نمی‌تواند اطلاعاتی درباره میزان فروش گوشی‌های موبایل ارائه کند، اما این حجم از واردات نشان می‌دهد کشور به گوشی‌های تلفن همراه بسیار بیشتر از رقمی که برای تولید گوشی در نظر گرفته شده است، نیاز دارد. به هر حال پروژه بومی‌سازی گوشی موبایل در دست انجام است و زارع‌پور هم با اعلام اینکه «ما حامی و مبلغ ظرفیت‌های داخل کشور هم در حوزه سخت‌افزار، هم نرم‌افزار و هم سکو هستیم» نشان داد که این پروژه با عزمی جزم‌ در حال اجراست. زارع‌پور همچنین اشاره کرده بود که وزارت‌ ارتباطات از شرکت‌های داخلی که در این حوزه تولید گوشی بومی سرمایه‌گذاری کنند حمایت می‌کند، برنامه جدی دولت سیزدهم برای بومی‌سازی در این حوزه مشخص‌تر شد. با وجود اینکه پیش‌تر اعلام شده بود برنامه تولید سیستم‌عامل ایرانی هم در دستور کار است، اما اظهارنظرهای بعدی وزیر ارتباطات نشان داد که تولید گوشی در اولویت است و بومی‌سازی در حوزه سیستم‌عامل، چون طرح زمان‌بری است در ادامه پیگیری خواهد شد.
چه منطقی در پس ایده بومی‌سازی وجود دارد؟
سیستم‌عامل موجب طرح دوباره انتقادات به ایده «بومی‌سازی» شده است. ایده‌ بومی‌سازی در سال‌های اخیر در عرصه‌ها و صنایع مختلف نیز مطرح شده و در برخی زمینه‌ها موفقیت‌آمیز بوده و در برخی زمینه‌ها به شکست منجر شده است و همین شکست‌ها باعث بدبین شدن مردم و کارشناسان نسبت به این ایده شده. عده‌ای از منتقدان این ایده در بیان علت مخالفت‌شان با آرمان بومی‌سازی به صنعت خودرو اشاره و با ذکر دلایل مختلف، شکست‌ خوردن این پروژه را تبیین می‌کنند. نگرانی‌های موجود درباره ورود ایده بومی‌سازی به صنعت موبایل هم با استناد به همین تجربه‌ها و با در نظر داشتن جایگاه کشور از لحاظ پیشرفت در این صنعت مطرح می‌شود. پرسش اساسی این است که با وجود شرکت‌های بزرگ و فعال دنیا در حوزه تولید گوشی موبایل چرا باید به جای استفاده از تجربیات و امکانات موجود، خودمان وارد حیطه تولید شویم؟ پرسشی که پیش از این در بسیاری از عرصه‌ها مثل بومی‌سازی لوازم خانگی، خودرو و… هم مطرح شده، اما پاسخ قانع‌کننده‌ای به آن داده نشده است.
این موضوع البته تنها در مورد کشور ما هم صدق نمی‌کند. بسیاری از کشورهای جهان مثل هلند یا آلمان که به لحاظ اقتصادی وضعیت بهتر و صنعت پیشرفته‌تری هم دارند، به حوزه تولید گوشی موبایل وارد نشده‌اند. حتی بعضی از کشورها مانند کانادا یا ژاپن که با برندهایی مانند بلک‌بری و شارپ وارد عرصه تولید گوشی موبایل شده بودند، هم پس از سال‌ها حضور در عرصه تولید گوشی موبایل شکست خوردند. این شکست برای بلک‌بری رقم خورد که از ریشه‌دارترین شرکت‌ها در دنیای موبایل بود و در دورانی که گوشی‌های هوشمند فراگیری امروزشان را نداشتند، گوشی‌های باکیفیت و امن هوشمند تولید می‌کرد، اما حالا ناتوانی در رقابت با سایر شرکت‌ها باعث شده است بلک‌بری دیگر در حوزه تولید فعالیت نکند. حتی بعضی کشورهای پیشرفته دنیا هم ریسک ورود به صنعت تولید گوشی را نمی‌پذیرند.
فارغ از تجربه سایر کشورها، مساله مهم دیگر در حوزه تولید این است که اگر بناست گوشی ایرانی بسازیم و با مهندسی معکوس تمام قطعات و تجهیزات آن را در داخل کشور تولید کنیم، باید محصولی ارائه کنیم که قادر به رقابت با محصولات تراز اول دنیا باشد تا تقاضای خرید آن از سمت مردم ایجاد شود. برای رسیدن به این هدف لازم است کیفیت قطعات و تجهیزات گوشی برابر با نمونه‌های تراز اول و به‌روز دنیا باشد.
اوضاع دگرگون خواهد شد؟
شائبه‌ها و گمانه‌زنی‌های مربوط به بومی‌سازی گوشی‌های موبایل موارد دیگری را هم شامل می‌شود. برخی اخبار موجود در صنعت موبایل کشور هم باعث قوت گرفتن این شایعه‌ها و شائبه‌ها می‌شود. برای مثال، موضوع اسمبل شدن برخی مدل‌های گوشی‌های سامسونگ مثل A12 همچنین فیچرفون‌های نوکیا مدتی است که مطرح شده و منابع موثقی از فعالان این صنعت هم آن را تایید کرده‌اند. شنیده‌ها حاکی از آن است که این گوشی‌ها پیش از ورود به کشور باز شده، اسمبل و توسط برخی شرکت‌ها به‌ صورت نسخه فیک به بازار وارد می‌شوند. همزمان با همین اتفاق واردات این مدل هم با ممنوعیت مواجه شده و دیگر وارد کشور نشدند.
با وجود چنین سابقه‌ای و در کنار آن، ممنوع شدن واردات آیفون، افزایش تعرفه‌های گمرکی واردات تجاری و مسافری گوشی‌های بالای ۶۰۰ دلار و افزایش هزینه رجیستری گوشی‌های موبایل که می‌تواند قیمت نهایی این کالاها را به‌صورت چشمگیری افزایش دهد، مجموع دلایلی است که باعث نگرانی برای آینده صنعت و بازار موبایل کشور می‌شود. هر چند وزیر ارتباطات پیش از این گفته بود هدف این وزارتخانه تولید گوشی‌های هوشمند کمتر از ۱۰۰ دلار خواهد بود، اما یک گوشی‌ همراه ایرانی حدود ۱۰ میلیون تومان قیمت دارد. با توجه به اینکه این گوشی در این بازه قیمتی رقبای سرسختی را پیش روی خود می‌بیند، چقدر احتمال دارد خریداران گوشی یک برند جدید را به رقیب پرسابقه و باتجربه‌ای مثل «سامسونگ» ترجیح دهند؟ چقدر احتمال دارد در یک بازار رقابتی خریداران گوشی نوپای ایرانی را به محصولات باسابقه شرکت‌های نامدار حوزه تولید گوشی ترجیح دهند؟بنابراین، یا گوشی‌های ایرانی باید قیمت نهایی کمتری داشته باشند یا قیمت نهایی گوشی‌های خارجی باید بیشتر از قیمت‌های فعلی شود. در حالت اول، شرکت‌ها ناگزیرند کیفیت گوشی را پایین‌تر بیاورند تا قیمت آن را هم کاهش دهند. البته در این صورت باز هم بعید است خریدار حاضر به خرید گوشی با کیفیت پایین شود. در حالت دوم اما قیمت گوشی‌ها باید افزایش پیدا کند تا مصرف‌کننده در مقایسه با گوشی گران‌قیمت خارجی، گوشی ایرانی را ترجیح دهد. در این شرایط خریدار دیگر به اختیار خود دست به انتخاب نمی‌زند، بلکه به واسطه قیمت بالای گوشی‌ها چاره‌ای جز این ندارد که گوشی‌ای را انتخاب کند که متناسب با بودجه و شرایط مالی‌اش باشد.
راه محتمل دیگر در راستای ایجاد تقاضا برای گوشی ایرانی در مردم این است که بازار از رقبا خالی شود. هرچند این احتمال بدبینانه و سختگیرانه است اما دست‌کم در حوزه لوازم خانگی و خودرو اتفاق افتاده و حتی در حوزه فناوری هم نمونه‌هایی داشته است. یکی از اهداف از دسترس خارج کردن نرم‌افزارها، اپلیکیشن‌ها و پلتفرم‌های خارجی این است که نمونه‌های داخلی و بومی آنها فرصت رشد داشته باشند و مردم از آنها به سمت اپ‌ها و پلتفرم‌های خارجی کوچ کنند. شاید بعید نباشد همان‌طور که یک روز تصمیم گرفته شده آیفون ۱۴ رجیستر نشود و یک روز هم اعلام شد که واردات گوشی‌های برند اپل از مدل آیفون ۱۴ به بعد ممنوع شده است که هیچ‌وقت هم دلیل این تصمیم رسما اعلام نشد، یک روز هم دیگر به شرکت‌ها اجازه داده نشود که گوشی‌های خارجی را وارد کشور کنند.
خالی کردن بازار از رقبا باعث کوتاه ماندن دست مردم از گوشی‌های روز دنیا خواهد شد و مردم ناچار می‌شوند با صرف هزینه‌ای یکسان محصول ضعیف‌تری را خریداری کنند. تمام حرف بر سر این است که محصولات باید کیفیت بالایی داشته باشند تا بتوانند با رقبای خارجی رقابت کنند؛ نه اینکه با افزایش تعرفه، ممنوع کردن واردات یا عدم رجیستری از دسترس مردم خارج شوند و این ترفندها راهی برای فروش گوشی‌های ایرانی و موفقیت‌شان در بازار شود. بنابراین، هیچ مخالفتی با ایده تولید گوشی داخلی نیست وجود ندارد و بحث صرفا بر سر این است که فضای رقابتی بازار و حضور محصولات روز دنیا قربانی پروژه تولید گوشی ایرانی نشود.
در کنار این چالش، یکی دیگر از مسائلی که تا امروز از اصلی‌ترین نقاط ضعف گوشی‌های ایرانی بوده، مساله پشتیبانی نرم‌افزاری این گوشی‌هاست.
گوشی‌های ایرانی یا آپدیت نرم‌افزاری دریافت نمی‌کردند یا آپدیت‌هایشان بسیار محدود و ناقص بود و این موضوع یکی از چالش‌های اصلی تولیدات داخل در سال‌های اخیر بوده است.
آپدیت نرم‌افزاری علاوه بر اینکه حفره‌های امنیتی احتمالی را رفع می‌کند، قابلیت‌های جدیدی را هم به گوشی‌ها اضافه می‌کند. این بخش یکی از پرهزینه‌ترین بخش‌های دیده‌نشده‌ شرکت‌های تولیدکننده گوشی در دنیاست. بنابراین، یکی از نگرانی‌های جدی در مساله ضعف پشتیبانی نرم‌افزاری به خطر افتادن امنیت اطلاعات کاربران به دلیل دریافت نکردن به‌روزرسانی‌های نرم‌افزاری است که تا امروز هم برای گوشی‌های ایرانی وجود داشته و رفع نشده است.
کنار هم گذاشتن مجموع وقایع و تصمیمات و دستورات در چند ماه گذشته سناریوهای احتمالی مختلفی را به ذهن می‌آورد. تحلیل شرایط، اخبار و شنیده‌ها باعث شده از فعالان بازار و کارشناسان گرفته تا مردم تصور کنند در ماه‌های آینده صنعت موبایل کشور دستخوش تحولاتی خواهد شد و اوضاع تغییر خواهد کرد.