داستان عمران‌خان

گروه بین‌الملل- محمدرضا ستاری – اگر قرار باشد یک تحلیل از وضعیت پاکستان ارائه دهیم، این تحلیل دقیقا در چارچوب مثلث بحران می‌گنجد. کشوری که علاوه بر بحران امنیتی و اقتصادی، حالا در تازه‌ترین مرحله از بحران سیاسی خود به دعوای علنی میان عمران‌خان نخست‌وزیر سابق و ارتش این کشور رسیده است؛ چالشی که هر چند با دستگیری عمران‌خان به اوج رسید و با آزادی او موقتا فروکش کرده، اما به نظر می‌رسد زمینه را برای درگیری‌های گسترده‌تر فراهم کرده است.
همان‌طور که می‌دانیم پاکستان سال‌هاست که درگیر بحران اقتصادی است. این وضعیت در حالی تداوم دارد که پاکستان اکنون بدهکارترین کشور جهان محسوب شده و بانک جهانی نیز جلوی وام به این کشور را گرفته است؛ چراکه معتقد است از تمامی کمک‌های مالی که به پاکستان سرازیر شده حتی یک دلار هم خرج پروژه‌های زیربنایی و عمرانی نشده است. از طرف دیگر از اواسط سال گذشته نیز دولت اسلام‌آباد با تحریک طالبان (طالبان پاکستان) وارد یک نزاع عملی و جدی شده است. در واقع تحریک طالبان در اوایل پاییز پارسال رسما به دولت پاکستان اعلان جنگ کرده و در طول ماه‌های اخیر نیز چندین عملیات انجام داده‌اند؛ امری که منجر شد دولت پاکستان ضمن انتقاد شدید از طالبان افغانستان آنها را تهدید به مقابله به‌مثل در خاک این کشور کند. این مساله از آنجا حائز اهمیت است که برای کشوری مانند پاکستان که از همان بدو پایه‌گذاری درگیر بحران تروریسم بوده، پیوند درگیری‌های داخلی با مشکلات سیاسی و بحران اقتصادی، می‌تواند به میزان زیادی برای این بازیگر مهم ژئوپلیتیکی در شبه‌قاره هند شکنندگی بیشتری ایجاد کند.
البته هر چند که پاکستان به عنوان پنجمین کشور پرجمعیت جهان هرگز با ناآرامی‌های سیاسی غریبه نبوده و هیچ نخست‌وزیری نیز در این کشور موفق به پایان دوره خود نشده است، اما به نظر می‌رسد که این بار داستان عمران‌خان در این کشور متفاوت‌تر باشد؛ شخصی که علنا ارتش پاکستان به عنوان مهم‌ترین نهاد این کشور را به چالش کشیده و از حمایت عمومی بی‌سابقه‌ای نیز برخوردار است. تقریبا دو هفته پیش بود که عمران‌خان به عنوان نخست‌وزیر سابق از سوی نیروهای امنیتی مورد ضرب و شتم قرار گرفته و به اتهام فساد مالی بازداشت و روانه دادگاه شد. هر چند که او با رای دادگاه نهایتا آزاد شد، اما دستگیری وی منجر به سلسله شورش‌هایی شد که در آن بیش از ۱۷۰۰ نفر کشته و زخمی و هزاران نفر نیز بازداشت شدند.
آتش زیر خاکستر
عمران‌خان که سال گذشته از یک سوء‌قصد جان سالم به در برده و حالا نیز طرفدارانش را تشویق به حضور در خیابان‌ها می‌کند، قصد دارد به زودی یک کمپین برای برگزاری انتخابات زودهنگام در پاکستان راه‌اندازی کند. او که سال گذشته و با دخالت ارتش با رای عدم اعتماد مجلس برکنار شده، محبوبیتش امروز در حدی است که اگر در پاییز امسال انتخابات پارلمانی برگزار شود و ارتش در این میانه دست به کودتا نزد، قطعا با رای بالایی کرسی‌های مجلس را در اختیار گرفته و به مقام نخست‌وزیری باز می‌گردد.
اما به نظر می‌رسد که معادلات در پاکستان به گونه‌ای پیچیده شده که مسیر بازگشت عمران‌خان به قدرت چندان هم ساده نیست؛ زیرا حزب مسلم لیگ (شاخه نواز) با همراهی ارتش قطعا در مقابل او ایستادگی کرده و همین موضوع است که وضعیت پاکستان را که اکنون درگیر شدیدترین بحران اقتصادی تاریخ خود است، بدتر می‌کند.
طبق گزارشی که اخیرا سایت دیپلمات منتشر کرده است، عمران‌خان با ۱۴۰ اتهام قضایی مواجه بوده که موضوع موسسه خیریه او و گرفتن املاکی از ریاض حسین تاجر معروف و ثروتمند پاکستان تنها یکی از موارد اتهامی وی محسوب می‌شود. به همین دلیل است که بسیاری از ناظران معتقدند هر چند که فعلا عمران‌خان به قید وثیقه آزاد بوده و از طرفدارانش نیز خواسته تا در صورت دستگیری دوباره به خیابان‌ها بیایند، اما او به احتمال زیاد دوباره بازداشت شده و ممکن است تا ۱۰ سال حبس نیز انتظارش را بکشد. به گفته این ناظران حزب حاکم به رهبری شهباز شریف با همدستی ارتش قطعا روی دادگاه برای دستگیری دوباره عمران‌خان فشار وارد می‌کنند، چراکه حکم آزادی او توسط طرفدارانش در دادگاه عالی صادر شده و ارتش این بار پروژه خود را به گونه‌ای پیش می‌برد که هیچ دادگاهی قادر به آزادی وی نباشد.
قربانی موفقیت
برخی می‌گویند که عمران‌خان به عنوان یک سیاستمدار پوپولیست قربانی موفقیت خود شده است. او حالا و از زمان برکناری در ماه آوریل سال گذشته یک رویارویی علنی با ارتش را آغاز کرده که این کار اتفاقا محبوبیتش در پاکستان را افزایش داده است.
او همچنین توانسته از عدم موفقیت دولت شهباز شریف برای کنترل وضعیت وخیم اقتصادی کشور نیز استفاده کند. بنا بر گزارش‌های منتشر‌شده تورم مواد غذایی امروز در پاکستان به بالای ۴۰ درصد رسیده و نزدیک به ۷۰ میلیون نفر از جمعیت این کشور در گرسنگی به سر می‌برند. علاوه بر این کمبود دارو و نیز نبود بودجه کافی در بخش بهداشت و درمان این کشور، ایجاد بحران کرده، به‌طوری که دولت ناچار شده در ایالت خیبرپختوخواه مراقبت‌های پزشکی رایگان را متوقف کند. از سوی دیگر مذاکرات با صندوق بین‌المللی پول برای اخذ وام‌های اضطراری نیز با شکست مواجه شده؛ چراکه این صندوق همان‌طور که عنوان شد، اعلام کرده دولت‌ پاکستان تمامی مبالغ را در جاهایی غیر از پروژه‌های عمرانی و زیرساختی هزینه کرده است.
رو‌در‌رو با ارتش
در این میان هر چند که مخالفان عمران‌خان می‌گویند او نیز مانند خانواده شریف و بوتو در فساد مالی دست داشته، اما نکته مهم این است که عمران‌خان از زمان برکناری‌اش توانسته نقش یک قربانی را به خوبی ایفا کند؛ موضوعی که بسیاری از مردم پاکستان را متقاعد کرده که تنها اوست که می‌تواند بحران سیاسی و اقتصادی فعلی کشور را مهار کند. در این رابطه طبق نظرسنجی‌ای که موسسه گالوپ در بهمن ماه گذشته انجام داده، میزان محبوبیت عمران‌خان به ۶۱ درصد رسیده؛ این در حالی است که میزان محبوبیت شهباز شریف به عنوان نخست‌وزیر تنها ۳۲ درصد بوده است.
از سوی دیگر او در ایالت پنجاب هواداران زیادی دارد و به همین دلیل هم هست که فعلا روی برگزاری انتخابات زودهنگام مانور می‌دهد. او همچنین به صورت رسمی به جنگ شهباز شریف و ارتش رفته است، چراکه علنا سرلشکر فیصل نصیر و شهباز شریف را متهم به دست داشتن در ترور نافرجامش کرده و از سوی دیگر با ژنرال عاصم منیر فرمانده فعلی ارتش دشمنی دیرینه دارد. این دشمنی زمانی تشدید شد که عمران‌خان به عنوان نخست‌وزیر، ژنرال منیر را از ریاست سرویس‌های اطلاعاتی کشور برکنار کرده بود.
به همین دلیل معادلات در پاکستان بسیار پیچیده شده است. در واقع شاهد بودیم که پس از دستگیری عمران‌خان، طرفداران او به خیابان‌ها آمده و ساختمان‌های نظامی از جمله مقر ارتش در راولپندی را به آتش کشیدند. از سوی دیگر در حالی شهباز شریف اعلام کرده که با معترضان با مشت آهنین برخورد می‌کند که مدیر ابتکار پاکستان در اندیشکده شورای آتلانتیک معتقد است که از این درگیری‌ها تنها یک نفر جان سالم به در خواهد برد. آن یک نفر نیز یا عمران‌خان است یا فرمانده ارتش. به این دلیل هفته‌های آتی برای پاکستان بسیار سرنوشت‌ساز است.
مساله مهم دیگر این است که هم‌اکنون یک گسست نیز میان رهبران ارشد نظامی کشور مشاهده می‌شود، چراکه بسیاری از فرماندهان ارتش اکنون طرفدار عمران‌خان بوده و برخی از چهره‌های سابق نظامی که در خارج از کشور زندگی می‌کنند، در تظاهرات‌های چند روز گذشته به هدایت معترضان پرداخته‌اند. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند، پیوند خوردن بحران سیاسی به بحران اقتصادی و امنیتی که امروز تحریک طالبان برای دولت اسلام‌آباد ایجاد کرده پاکستان را به سمت هرج و مرج و یک سقوط کامل هدایت می‌کند.