درس عبرت بورسی

«جهان‌صنعت»- بنیامین نجفی- این روزها مسوولان سازمان بورس از شناسایی کدهای متخلفی می‌گویند که در اردیبهشت ماه امسال به رانت اطلاعاتی دسترسی پیدا کردند و از بخشنامه نرخ خوراک پتروشیمی‌ها باخبر شدند؛ اقدامی که زمینه را برای سقوط تاریخی ۱۲۵ هزار واحدی شاخص در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ماه فراهم و سهامداران بسیاری را با زیان بزرگی مواجه کرد. سخنگوی سازمان بورس در روزهای اخیر گفته است که کدهای مظنون به استفاده از اطلاعات نهانی در معاملات ۱۷ و ۱۸ اردیبهشت به دادستان کل کشور معرفی شدند. امیرمهدی صبائی، سخنگوی سازمان بورس در توئیتی درخصوص تخلفات مربوط به برخی معامله‌گران تصریح کرده بود: «در ادامه بررسی‌ها پیرامون ظن استفاده از اطلاعات نهانی در روزهای منتهی به تاریخ‌های ۱۷ و ۱۸ اردیبهشت ماه ۱۴۰۲، تعداد ۴۰ کد مظنون بر اساس الگوی رفتاری مشکوک شناسایی شدند.» این موضوع اگرچه می‌تواند تا حدی مرهمی بر زخم‌های سهام‌داران متضررشده باشد، اما طبیعتا آب رفته را به جوی باز نمی‌گرداند و همچنان سرمایه‌گذاران و اهالی بازار نگران تکرار این اتفاق در آینده هستند. کارشناسان معتقدند تا زمانی که اصلاحات ساختاری در بازار و سازمان بورس اتفاق نیفتد، وجود این نگرانی طبیعی است. اگرچه برخورد با متخلفان ضروری و امری لازم و قانونی است، اما شاید مهم‌تر از آن تکرار نشدن ماجرایی است که در اردیبهشت ماه سال جاری فضای بازار سرمایه را پرالتهاب و پرنوسان کرد. از این رو لازم است برای سیاستگذار بورسی در کشور تدبیر ویژه‌ای در نظر گرفته شود که به مثابه نوعی تضمین به سهام‌داران کوچک و بزرگ باشد تا روند بازار همواره با شفافیت همراه شود، چراکه از نگاه خیلی از فعالان بازار سرمایه باید مصداق کامل شفافیت باشد و در این سال‌ها با ایجاد این تصور بوده که بسیاری از معامله‌گران حقیقی جدید به این بازار پیوستند. «جهان‌صنعت» در گفت‌وگو با کارشناسان به بررسی زمینه‌هایی پرداخته که شرایط را برای بروز تخلفات در بازار سرمایه فراهم می‌کند.
ریشه مشکل در معاملات، الگوریتمی است
مصطفی صفاری کارشناس بازارهای مالی در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» اظهار کرد:‌ متاسفانه در بازار سرمایه‌مان نشت اطلاعات داریم و یکی از انتقادات ما به سازمان بورس این بوده است که نشت اطلاعات وجود دارد و بعضا خود شرکت نمی‌داند که سهامش خرید و فروش می‌شود، ولی بعضی از بازیگران می‌دانستند که چه کدی خریده یا فروخته می‌شود. این رویه نشان می‌دهد که اتفاق اخیر در اثر نشت اطلاعات بوده است. او ادامه داد: مورد دیگر این است که متاسفانه یکسری معاملات الگوریتمی داشتیم که الگوریتم‌های کارمزدساز بودند. در این خصوص چندین کارگزار معرفی شدند که ضربه شدیدی به بازار زدند. من از مخالفان معاملات الگوریتمی بوده و هستم؛ چون در بازاری که عمق بازار کم است، معاملات الگوریتمی جز آسیب زدن به سهامداران نتیجه‌ای ندارد. متاسفانه بعضا اینها هم الگوریتم‌های کارمزدساز ایجاد کرده بودند و خرید و فروش می‌کردند و همان روز کارمزد می‌ساختند که سودی هم برای فرد نداشت و سود فقط برای خود کارگزاری بود. بیش از دو سال است که این اتفاق افتاده و اگر الان قرار است برخورد شود، اقدام درستی است.
صفاری درباره اینکه آیا باز هم امکان تکرار این اتفاق وجود دارد، گفت:‌ باز هم امکان تکرار این اتفاق وجود دارد. این مسائل مربوط به کدهای آنلاین است. این کدها را در معاملات الگوریتمی وارد کرده و با آن بازی می‌کنند. در این خصوص بیش از دو سال است که ما به سازمان بورس انتقاد داریم که جلوی آن را بگیرد. این در حالی است که می‌گویند که این حجم است، اما در واقع برای بازار حجم تصنعی است و باعث می‌شود خیلی از سهامداران خرد متضرر شوند. اینکه الان سازمان تاکید کرده است همه کدها باید شفاف باشند، اتفاق خوبی است. شفافیت در هر بازاری شرط لازم است و زمانی که نشت اطلاعات باشد خطا زیاد اتفاق می‌افتد.
معرفی کدهای متخلف اقدام درستی است
ایمان رییسی کارشناس بازار سرمایه در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» اظهار کرد: اینکه معرفی کدها بتواند مشکل را حل کند این‌گونه نیست، چراکه مشکل اصلی به وجود آمد و آثار خود را هم در بازار گذاشت و یک ریزش بزرگ اتفاق افتاد، اما شاید شناسایی این کدها از تکرار مجدد این اتفاقات جلوگیری کند. اینکه کدها معرفی نشوند کار درستی نبود. رییس سازمان بورس در یکی از صحبت‌های‌شان گفتند که معرفی این کدها فایده‌ای ندارد، ولی اتفاقا باید معرفی شود که چه کسانی بوده‌اند که از آن نامه خبر داشتند و چگونه اطلاعات به دست آورده‌اند و اینکه چگونه آنها متوجه ماجرا شدند اما بقیه متوجه نشدند؟ از سوی دیگر سخنگوی سازمان بورس گفتند که جلوی درز اطلاعات را می‌گیرند و برخی افراد هم برکنار و اخراج شدند. این اتفاقات مثبت است. او افزود: ما می‌گوییم بازار سرمایه شفاف‌ترین بازاری است که داریم و گفته می‌شود که هر کسی هر اطلاعاتی می‌خواهد برود در سامانه کدال مشاهده کند، اما اینکه یک عده زودتر از بقیه متوجه شوند حتما یک مساله جدی است که باعث می‌شود صف فروش شکل بگیرد و رنج منفی کشیده شود. اساسا فروختن مشکل ندارد اما اینکه زودتر به اطلاعات دسترسی داشته باشند ایجاد مشکل می‌کند.
راه تخلف بازتر شد
مریم محبی کارشناس بازار سرمایه در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» می‌گوید: سوال این است که چرا قانون ما باید اجازه سوءاستفاده را بدهد؟ اگر تخلف شده است این مشخص است که جرم اتفاق افتاده و جرم هم منجر به تنبیه و محکومیت می‌شود. منتها مساله این است که قانون باید جلوی این جرم را بگیرد. ما در زمان نگارش قوانین‌مان نباید اجازه سوءاستفاده را به هر نحوی بدهیم. الان که این اتفاق افتاده است، تخلفی شده و الان محرز شده است. به نظر می‌رسد که بستن کدها یا جریمه آنها جوابگو نباشد. محبی افزود: آن چیزی که بازار سرمایه به دنبال آن است اصلاح ساختار است که اجازه سوءاستفاده را به هیچ کسی ندهد و بازار به سمت قانونمداری حرکت کند. واقعیت این است اتفاقی که رخ داد راه سوءاستفاده را هموار‌تر کرد، چراکه اگر پیش از این ماجرا افرادی بودند اطلاع نداشتند که می‌توان چنین سوءاستفاده‌هایی کرد، اما الان با علنی شدن مساله، حتی افرادی که اطلاع نداشتند امکان سوءاستفاده دارند. بنابراین اکنون شرایط بدتر از قبل شده است. از این جهت لازم است تدبیر و درایت مشخصی وجود داشته باشد. همچنین شفافیت بسیار زیادی نیاز است و حتما باید با متخلفان با شدیدترین روش ممکن برخورد و قانون اصلاح شود.