درهای نیمه‌باز تعامل

مسعود سلیمی- زمانی هر اتفاقی که در خاورمیانه رخ می‌داد بی‌چون و چرا یک سر آن به چاه نفت و به تبع آن به دخالت هفت خواهران معروف نفتی وصل می‌شد به عبارت بهتر ثروت خدادادی که دارسی انگلیسی وجود آن را در کشورمان و در مسجد سلیمان اعلام کرد، نه در مورد ایران که برای تمام صاحبان بعدی آن به یک ابزار استراتژیک در اختیار کشورهای بزرگ به طور خاص مستعمره‌داران اروپایی و همچنین ایالات متحده تازه سربرآورده در سیاست جهان بدل شد تا ضمن تامین نیازهای سوختی خود در جایگزینی با زغال‌سنگ به‌عنوان یک منبع عظیم درآمد در راستای توسعه صنعت و اقتصادشان هم نقش بازی کند تا جایی که در تعریف و تفسیرهای سیاسی و امنیتی بیشتر اوقات از نفت نه به‌عنوان ثروت مولد برای صاحبانش بلکه به‌عنوان آفتی که هم استقلالشان را به خطر می‌انداخت و هم از توسعه همه‌جانبه سیاسی، اقتصادی و صنعتی آنها جلوگیری می‌کرد، نام برده می‌شد.
نفوذ هفت خواهران و جنگ بر سر نفت تا سال‌های پایانی قرن بیستم را عامل جنگ و تنش‌های منطقه‌ای، کودتا و براندازی دولت‌های محلی قلمداد می‌کردند. براندازی حکومت ملی دکتر مصدق نمونه بارزی از دست‌درازی‌های هفت خواهران نفتی عنوان می‌شود که به کمک سازمان‌های امنیتی و نهادهای نظامی کشورهای صاحب منافع رخ داده است.
صعود و نزول قیمت نفت از دهه پایانی قرن بیستم تا امروز به شکل‌های گوناگون در موفقیت و شکست طرح‌های اقتصادی و صنعتی و به تبع آن شرایط سیاسی و اجتماعی تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان طلای سیاه نقش اصلی را بازی کرده به ویژه اثرات منفی منحنی قیمت نزد کشورهایی که به تک‌محصولی بودن اقتصادشان ادامه داده و می‌دهند بیش از بقیه مشهود بوده و هست.اگر روزگاری سیاست با گذر از دروازه نفت اموراتش می‌گذشت و اگر نفت دولت‌های ملی را به زیر می‌کشید و اگر کارت برنده بازی‌های سیاسی بود، امروز می‌بینیم در خاورمیانه نفت تا چه اندازه زیر دست و پای تنش‌های سیاسی و اختلافات ایدئولوژیکی دست به دست می‌شود. روزگاری بود که می‌گفتند هفت خواهران، دولت می‌آورند و می‌برند و امروز می‌گویند با سود بردن از اختلاف‌نظر در اوپک و همچنین بازی چندگانه روس‌ها در بازار انرژی بازی با نفت ارزان را در دستور کار خود قرار داده‌اند.
در این رهگذر پس از توافق هسته‌ای در یک کلام با برجام و به تبع آن برداشته شدن تدریجی تحریم‌ها و در نهایت حضور دوباره ایران در بازار انرژی و تلاش برای دستیابی به حقوق معوقه‌اش، اوپک که روزگاری قرار بود محلی برای یکپارچگی ارزش طلای سیاه باشد با تنش‌های منطقه‌ای و چالش‌های سیاسی تهران- ریاض دست به گریبان است به عبارت دیگر اگر در نشست بعدی اوپک توافقی به دست نیاید با وجود فرارسیدن زمستان، نفت در هزارلای سیاست گیر خواهد کرد.در این میان اما به نظر می‌رسد ایران با رویکرد موافق غول‌های بازار انرژی می‌تواند دست بازتری برای ارتقای کیفی و کمی صنعت نفت خود داشته باشد. خبر آمدن دوباره خواهران نفتی که با شل کلید خورده است و شرکت چندملیتی توتال هم به جمع‌شان اضافه شده، نشان از آن دارد که با درهای حتی نیمه‌باز تعامل با جهان، طلای سیاه باز هم می‌تواند به کمک اقتصاد ایران دست‌کم در میان‌مدت بیاید.
بدون تردید آمدن شل و توتال می‌تواند راه را برای دیگر بزرگان بازار انرژی جهان هموار کند تا صنعت نفت، گاز و پتروشیمی ایران فقط کالای نسیه چین، روسیه، مالزی و… نباشد و بتواند تکانی به اقتصاد و صنعت درگیر رکود کشور دهد.
massoudmehr@yahoo.fr