دلایل منفی شدن تراز تجاری کشور در 1402

مهسا رجبی‌نژاد*- چرا تراز تجاری ایران در سال 1402 منفی بوده است؟ داده‌های گمرک نشان‌دهنده‌ آن است که هرچند در تجارت غیرنفتی ایران با کاهش سرعت رشد، برای سومین سال متوالی افزایش یافته و رشد 1/1‌درصدی را نسبت به سال 1401 تجربه کرد اما این رشد عمدتا از محل واردات حاصل‌شده در مقابل صادرات غیرنفتی به‌وجود آمده است. با وجود این، رشد تراز تجاری کشور نتوانست به حاشیه امن برسد و همچنان شاهد کاهش تراز تجاری بوده‌ایم.
داده‌های اعلام‌شده از سوی گمرک نشان می‌دهد در بازه زمانی مورد بررسی حدود ۱۳۶‌میلیون تن کالای غیرنفتی به ارزش تقریبی ۵۰‌میلیارد دلار صادر و در مقابل ۳۹‌میلیون تن کالا به ارزش حدود ۶۶‌میلیارد دلار به کشور وارد شده است. این امر باعث شده تا تراز تجاری ایران با کسری ۱۷‌میلیارد دلاری مواجه شود که نسبت به سال قبل سه‌برابر افزایش یافته است.
بررسی‌ها نشان می‌دهد صادرات صادرات غیرنفتی ایران در سال ۱۴۰۲ نسبت به سال قبل حدود ۹درصد کاهش یافته است که دلیل عمده آن را می‌توان کاهش ارزش صادرات گاز طبیعی مایع شده و پلی‌اتیلن عنوان کرد. در مقابل در بازه زمانی مورد بررسی واردات کشور با افزایش 10‌درصدی همراه شده که عمده دلیل آن به افزایش واردات طلا و تلفن هوشمند باز می‌گردد. نکته قابل‌توجه در این زمینه، کاهش پوشش عایدات ارزی حاصل از صادرات بوده که چالش‌های جدی برای عرضه ارز ایجاد کرده و می‌تواند منجربه فشار بر ذخایر ارزی و نوسانات نرخ ارز شود.
داده‌های اعلام‌شده نشان می‌دهد متوسط قیمت صادرات غیرنفتی در سال 1402 با کاهش 17درصدی نسبت به سال 1402 به رقم 363‌دلار به ازای هر تن رسیده است. این در حالی که متوسط قیمت اقلام وارداتی حدود 5‌درصد افزایش یافته است. براساس گزارش معاونت بررسی‌های اقتصادی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران در میان گروه‌های مختلف کالایی‌، متوسط قیمت صادرات مروارید طبیعی یا پرورده، سنگ‌‌های گرانبها یا نیمه‌گرانبها به همراه محصولات دارویی بیش از سایر گروه‌ها بوده است.
وضعیت تجاری کشور در سال 1402
از سوی دیگر داده‌های اعلام‌شده نشان می‌دهد محصولات معدنی با سهمی معادل ۳۶‌درصد از کل ارزش صادرات غیرنفتی، بیشترین سهم را داشته‌اند که نشان‌دهنده عدم تنوع کافی در سبد صادراتی کشور است. فلزات معمولی و مصنوعات آنها با ۲۰درصد و محصولات صنایع شیمیایی با ۱۴‌درصد از کل ارزش صادرات غیرنفتی در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این تمرکز بالا بر تعداد محدودی از بخش‌های صادراتی ، ساختاری ضعیف در تنوع‌بخشی به صادرات را نشان می‌دهد.
براساس این گزارش، در زمینه واردات نیز ۶‌بخش نخست وارداتی در سال ۱۴۰۲ بالغ بر ۷۱‌درصد از کل ارزش واردات را به خود اختصاص داده‌اند. ماشین‌آلات و وسایل مکانیکی، ادوات برقی و اجزاء و قطعات آنها بیشترین سهم را (۲۷‌درصد) از کل ارزش واردات به خود اختصاص داده‌اند. پس از این بخش، محصولات نباتی و محصولت صنایع شیمیایی در رتبه‌های دوم و سوم قرار دارند.
در این گزارش به این نکته اشاره شده که تنوع پایین مقاصد صادراتی ایران چالش‌های تخصصی و پیچیده‌ای را به همراه دارد. این وضعیت موجب افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی می‌شود و ایران را در معرض تغییرات ناگهانی در سیاست‌های تجاری و تحریم‌های اقتصادی قرار می‌دهد. وابستگی به بازارهای خاص، قدرت مانور اقتصادی ایران را کاهش داده و به بی‌ثباتی اقتصادی دامن می‌زند.
با این شرایط فعالان اقتصادی معتقدند که برای بهبود وضعیت تجاری ایران، افزایش تنوع در سبد صادراتی و توسعه استراتژی‌های صادراتی جدید ضروری است.
تجارت ایران در 1402
آمار تجاری گمرک نشان می‌دهد هرچند در سال گذشته از سرعت رشد ارزش کل تجارت غیرنفتی کشور کاسته شد، اما برای سومین سال پیاپی این رقم با افزایش همراه بوده و نسبت به سال 1401 رشد 1/1‌درصدی را تجربه کرده است. در این خصوص این نکته قابل ذکر است که این رشد از محل افزایش واردات و نه صادرات صورت گرفته و مشارکت واردات در آن 2/5‌واحد درصد در مقابل مشارکت منفی ۴‌واحد درصدی صادرات قرار دارد. به طور کلی در سال ۱۴۰۲ حدود ۱۳۶‌میلیون تن کالای غیرنفتی به ارزش حدود ۵۰‌میلیارد دلار صادر و در مقابل ۳۹‌میلیون تن کالا به ارزش حدود ۶۶‌میلیارد دلار به کشور وارد شده است. براساس این اطلاعات، تراز تجاری کشور در سال ۱۴۰۲ رقم منفی ۱۷‌میلیارد دلار را نشان می‌دهد که در مقایسه با سال ۱۴۰۱ حدود سه‌برابر به ضرر ایران کاهش یافته است.
از سوی دیگر با توجه به اینکه پوشش نیاز ارزی کشور در حوزه کالا از ۹۰‌درصد در سال ۱۴۰۱ به ۷۵‌درصد در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است، می‌توان گفت ایران با کاهش پوشش عایدات ارزی حاصل از صادرات مواجه شده است. این کاهش پوشش عایدات ارزی به معنای آن است که مقدار ارز حاصل از صادرات نمی‌تواند به اندازه کافی نیازهای وارداتی کشور را تامین کند.
فعالان اقتصادی معتقدند این وضعیت می‌تواند چالش‌های جدی برای عرضه ارز ایجاد کند و در نهایت توانایی کشور در تامین واردات مورد نیاز می‌تواند منجربه فشار بر ذخایر ارزی کشور شود.
ارزش کالای صادراتی
یکی دیگر از مواردی که در این گزارش به آن اشاره شده، متوسط قیمت صادرات غیرنفتی در سال 1402 است. براساس آمار متوسط قیمت در این سال با کاهش 17درصدی در مقایسه با سال 1401 همراه شده و به رقم 363‌دلار به ازای هر تن رسیده است. این در حالی که متوسط قیمت اقلام وارداتی طی بازه زمانی مورد بررسی برای سومین سال پیاپی روند افزایشی داشته و حدود 5‌درصد رشد کرده است.
تنوع پایین مقاصد صادراتی ایران چالش‌های تخصصی و پیچیده‌ای را به همراه دارد. این وضعیت باعث افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی می‌شود و ایران را در معرض تغییرات ناگهانی در سیاست‌های تجاری و تحریم‌های اقتصادی قرار می‌دهد. وابستگی به بازارهای خاص، قدرت مانور اقتصادی ایران را کاهش داده و به بی‌ثباتی اقتصادی دامن می‌زند.
برای بهبود وضعیت تجاری ایران، افزایش تنوع در سبد صادراتی و توسعه استراتژی‌های صادراتی جدید ضروری است. بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل و فناوری‌های تولیدی، تقویت همکاری‌های تجاری با هدف افزایش صادرات و تنوع‌بخشی به شرکای تجاری از جمله راهکارهای کلیدی برای بهبود توازن تجاری و کاهش وابستگی به واردات است. این اقدامات می‌توانند به ایران کمک کنند تا در مقابل نوسانات جهانی مقاوم‌تر شود، صادرات غیرنفتی را تقویت کند و تراز تجاری کشور را بهبود بخشد.
* پژوهشگر اقتصادی