دورنمای ترکیه پسا اردوغان

گروه بین‌الملل- محمدرضا ستاری- در آستانه سرنوشت‌سازترین انتخابات ترکیه در طول سال‌های گذشته، یک موضوع بسیار مهم تقریبا تمامی تحولات معطوف به این انتخابات را تحت‌الشعاع قرار داده است؛ موضوع بیماری اردوغان که چند روز قبل در یک مصاحبه زنده تلویزیونی با وخامت حال او باعث قطع شدن برنامه شد. حالا نیز به فاصله دو هفته مانده به روز انتخابات سه روز متوالی کمپین‌های انتخاباتی وی متوقف شده و او برای افتتاح پل آدانا و نیز نیروگاه هسته‌ای ترکیه ناچار شد به صورت مجازی حضور داشته باشد.
این اتفاق یک شوک بزرگ برای حزب عدالت و توسعه و نیز حامیان اردوغان محسوب شده و در خصوص علت بیماری وی نیز فخرالدین کوجا وزیر بهداشت ترکیه اعلام کرد که رییس‌جمهوری دچار التهاب معده شده است. البته روز شنبه و پس از چند روز متوقف شدن کمپین‌های انتخاباتی، اردوغان به همراه همسرش، الهام علی‌اف رییس‌جمهوری آذربایجان و عبدالحمید الدبیبه نخست‌وزیر لیبی به صورت حضوری در فستیوال هوا- فضای تکنوفست شهر استانبول حضور پیدا کرد.
اردوغان و کارت قدیمی بسیج طرفدارانش
رجب طیب‌اردوغان و حزبش از سال ۲۰۰۳ به این سو قدرت را در ترکیه در دست داشته و مطابق تغییراتی که در قانون اساسی اعمال شده، اردوغان می‌تواند تا سال ۲۰۲۶در قدرت باقی بماند. به همین دلیل با توجه به چالش‌های اقتصادی ترکیه و نیز تحولاتی که در سیاست خارجی و داخلی این کشور در جریان است، مهم‌ترین سوال این است که اولا آیا اردوغان قادر به حفظ صندلی ریاست‌جمهوری خواهد بود و اینکه اگر شکست بخورد، چشم‌انداز ترکیه در دوران پسااردوغان چگونه رقم خواهد خورد؟
در این رابطه نتایج نظرسنجی‌ها حاکی از آن است که کمال قلیچداراوغلو رقیب اصلی اردوغان در انتخابات فعلا از او پیشی گرفته است. به همین دلیل اردوغان به دنبال کارت قدیمی بازی خود برای جلب آرای عمومی است؛ کارتی که در طول ۲۰ سال گذشته از آن جواب گرفته و آمیزه‌ای از نوعی پوپولیسم داخلی و استفاده از اهرم‌های سیاست خارجی در قالب یک دیپلماسی پاندولی است. در این راستا، او چندی قبل در خصوص الحاق فنلاند به ناتو نرمش نشان داد. علاوه بر این و در شرایطی که یکی از نزدیک‌ترین روابط را با پوتین و روسیه دارد، شرکت‌های ترکیه‌ای را از ارسال کالاهای تحریم‌شده به روسیه منع کرد. وی همچنین در شرایطی که مدتی بود دست رد به سرمایه‌گذاران غربی می‌زد، حالا و در آستانه انتخابات به دنبال جلب دوباره آنهاست.
البته این یک سوی ماجراست؛ چرا که همزمان با چنین اقداماتی همچنان تاکید دارد ترکیه اهمیتی به نظر غربی‌ها در خصوص سیاست خارجی خود نمی‌دهد. اردوغان حتی چند روز قبل موضع خصمانه کشورهای غربی علیه خودش را موضع آنها در قبال ملت ترکیه عنوان کرده و گفت که مردم کشورش این توطئه‌ها را خنثی خواهند کرد. به طور مشخص در طول سال‌های گذشته روابط ترکیه با اتحادیه اروپا و آمریکا در بدترین وضعیت خود قرار دارد. از خرید سامانه اس-۴۰۰ از روسیه که باعث تحریم در تحویل جنگنده‌های اف- ۳ آمریکایی شد تا موضع آنکارا در قبال کردهای شمال سوریه و نیز اختلافات در مرزهای دریایی با یونان و قبرس همگی از جمله عواملی است که باعث اصطکاک در روابط میان ترکیه و غرب شده است. به همین دلیل است که برخی از ناظران تصور می‌کنند شکست اردوغان در انتخابات و روی کار آمدن قلیچداراوغلو که از هم‌اکنون وعده مذاکرات برای پیوستن به اتحادیه اروپا را داده، به احتمال زیاد موجب فروکش کردن سیاست‌های ضدغربی ترکیه خواهد شد.
آیا سیاست خارجی ترکیه تغییر می‌کند؟
اما دیدگاهی مخالف با این موضوع نیز وجود دارد که برگرفته از روانشناسی مردم ترکیه و ساختار قدرت در این کشور است. در واقع این دیدگاه معتقد است که هر چند روی کار آمدن رقیب اردوغان شاید منجر به اصلاحات اقتصادی، آزادی برخی زندانیان سیاسی، روابط نزدیک‌تر با غرب و حتی نرمش آنکارا در قبال عضویت سوئد در ناتو در کوتاه‌مدت شود، اما بعید به نظر می‌رسد سیاست خارجی این کشور به صورت کلی در قبال روسیه، نقش ترکیه در سوریه و نیز توقف فعالیت‌های هسته‌ای توسط دولت جایگزین اردوغان رقم بخورد. همچنین به طور کلی برخی از ناظران معتقدند هر چند که دولت پسااردوغان ممکن است به حزب اصلی کردی در پارلمان تکیه کرده و شاید صلاح‌الدین دمیرتاش رهبر این حزب را آزاد کند، اما بسیار بعید به نظر می‌رسد که تغییر نظری جدی در خصوص خروج نیروهای ترکیه از شمال سوریه و نیز مبارزه با پ‌ک‌ک و شاخه آن در سوریه یعنی ی‌پ‌گ در دولت قلیچداراوغلو ایجاد شود.
در همین رابطه اویتون اورهان تحلیلگر مسائل ترکیه طی مصاحبه‌ای که با مجله اکونومیست داشته، توضیح می‌دهد که قلیچداراوغلو مبارزه با پ‌ک‌ک و ی‌پ‌گ (یگان‌های مدافع خلق در شمال سوریه) را ادامه خواهد داد. او البته به دنبال عادی‌سازی روابط با بشار اسد است اما مطمئنا از کارت این دو گروه کردی در سیاست داخلی و نیز برای مذاکره با دمشق خود را بی‌بهره نمی‌گذارد. حتی قلیچداراوغلو و یارانش امروز برای بازگرداندن حدود ۶/۳ میلیون پناهجوی سوری در ترکیه متفق‌القول هستند و حصول تفاهمی در این خصوص با دولت دمشق را پیش‌شرط اصلی خروج نیروهای ترکیه از شمال سوریه عنوان می‌کنند. به همین دلیل است که هر چند برخی کشورهای غربی برای کار کردن با قلیچداراوغلو هیجان زده بوده و تعامل با وی را آسان‌تر از اردوغان ارزیابی می‌کنند، اما این خوش‌بینی‌ بیش از حد در خصوص عدول ترکیه از برخی از اصول نهادینه‌شده سیاست داخلی و خارجی این کشور در صورت شکست اردوغان خود یک خوش‌خیالی مضاعف خواهد بود.