دور قمری

گروه انرژی- ‌عربستان به دنبال حذف تنگه هرمز است و در نظر دارد با تغییر مسیر صادرات نفتی خود را با گسترش خطوط لوله‌های نفتی از شرق به غرب، دور قمری بزند تا از تنش‌های آبراه استراتژیک در امان باشد.
اما نکته قابل تامل این است که آیا عربستان قادر به حذف تنگه هرمز از مختصات تجاری خود است؟!
بر‌اساس اظهارات وزیر نفت عربستان سعودی آرامکوی توان عملیاتی خط لوله شرقی-غربی را به طور کامل به کار گرفته و کار توسعه این خط لوله نیز آغاز شده است.
در حال حاضر پنج میلیون بشکه ظرفیت این خط لوله، تقریبا عملیاتی است و ریاض، توسعه آن به هفت میلیون را آغاز کرده است.
عربستان روزانه ۷/۵ تا ۸ میلیون بشکه نفت صادر می‌کند که حداقل سه میلیون بشکه از آن مستقیم از دریای سرخ بارگیری می‌شد. ریاض بیشتر نفت سبک عربی و نفت فوق سبک عربی (دو شاخص نفت سعودی) را از دریای سرخ بارگیری می‌کرد اما با طرح بن سلمان برای توسعه‌های جاه طلبانه در سمت غربی این شبه‌جزیره و طرح توسعه بندر ینبوع به عنوان بزرگ‌ترین ترمینال نفتی این کشور، اکنون پتانسیل‌های زیادی برای آینده دارد.
در صورتی که خط لوله مذکور به هفت میلیون بشکه افزایش ظرفیت دست پیدا کند نیاز سعودی‌ها به هرمز به حداقل می رسد و اکنون با تنش‌ها و تهدیدهایی که در خلیج‌فارس ایجاد شده، عربستان حتی ظرفیت دریافت سرمایه‌های خارجی از اروپا و کویت و عراق برای راه‌اندازی خطوط لوله تازه را نیز دارد چراکه عراق و کویت دو تولید‌کننده بزرگ و اروپا و آمریکا به عنوان دو مصرف‌کننده بزرگ از چنین اقدامی منفعت و امنیت زیادی دریافت می‌کنند.
در میان‌مدت و دراز‌مدت، این ناامنی‌ها موجب حذف اهمیت استراتژیک هرمز و ایجاد و تقویت پیوندهای قدرتمند میان عربستان و دیگر کشورهای منطقه خواهد شد.
هرچند مسیر اصلی صادرات نفتی عربستان از طریق تنگه هرمز است اما این کشور از سال ۱۹۸۲ میلادی خط لوله‌ای نیز ترتیب داده که صادرات از عربستان را از طریق دریای سرخ ممکن می‌کند.
این خط لوله شرق به غرب، در زمان جنگ ایران و عراق و در پی نگرانی در عربستان نسبت به وضعیت بحرانی پیش‌آمده در خلیج‌فارس ساخته شد.
بستن تنگه هرمز همواره نگرانی زیادی در ریاض ایجاد کرده‌است، اما عربستان سعودی در صورت محقق شدن چنین تهدیدی، مسیری جایگزین از طریق دریای سرخ و تنگه باب‌المندب برای خود آماده کرده است.
اما حمله پهپادی به همین مسیر جایگزین، یعنی به خط لوله منتهی به دریای سرخ، ابعاد جدیدی را در نگرانی‌های منطقه‌ای حکومت عربستان ایجاد کرده است.
حملات موشکی یا پهپادی حوثی‌های یمن تاکنون به مناطق مرزی عربستان با یمن محدود می‌شد اما پهپادهای حوثی‌ها، در حمله اخیر مسافتی بیش از ۸۰۰ کیلومتر را از یمن به مرکز عربستان پیموده و عملیات خود را در آنجا انجام داده‌اند.
«هفت» فروند پهپاد حوثی‌ها در مناطق الدوادمی و عفیف در غرب ریاض مقداری خسارت به این خط لوله وارد کرده‌اند.
خط لوله شرق به غرب عربستان مسیری ۱۲۰۰ کیلومتری است که توان انتقال دست‌کم ۵ میلیون بشکه در روز را از میدان‌های نفتی اصلی عربستان در شرق این کشور به بندر ینبُع در غرب، در ساحل دریای سرخ، دارد.
و اما بخش دوم سخنان الفالح شگفتی خاصی داشت. ‌خالد الفالح‌ از وضعیت تقاضای نفت در بازارهای جهانی ابراز رضایت کرد و گفت که هیچ نگرانی‌ای از این بابت ندارد چرا که جنگ تجاری میان آمریکا و چین، اثری روی تقاضای نفت آسیا نداشته است.
در حالی که حتی وودمکنزی و آژانس بین‌المللی انرژی برآوردشان از رشد تقاضا در سال ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ کاهش داده‌اند و علتش را جنگ تجاری و کند شدن رشد اقتصاد جهان می‌دانند، این اظهار رضایت وزیر نفت بزرگترین صادرکننده جهان، شاید دلیل دیگری داشته باشد.
عربستان با موفقیت بخشی از بازار نفت ایران در هند و چین را پس از تحریم از آن خود کرده و با فرانسه و دیگر مصرف‌کنندگان اروپایی نیز قراردادهای خوبی پس از تحریم ایران بسته است. حتی توتال هم با آرامکو قراردادهایی امضا کرد و تمام آنچه در ایران از دست داده بود را به دست آورد.
واردکنندگان نفت امنیت تنگه هرمز را تامین کنند
‌‌خالد الفالح‌ وزیر انرژی عربستان که به تازگی به هند سفر کرده است، در یک کنفرانس خبری در این کشور گفت: پس از حوادث اخیر در خلیج‌فارس و تنگه هرمز و حملات به نفتکش‌ها انتظار می‌رود واردکنندگان نفت، خود امنیت این آبراه استراتژیک (تنگه هرمز) را فراهم کنند.
وی افزود: در نظر داریم با گسترش خطوط لوله‌های نفتی خود از شرق به غرب بخش عظیمی از صادرات خود را از طریق دریای سرخ پیگیری کنیم که در این صورت صادرات ما از طریق تنگه هرمز به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد.
این در حالی است که ایران بارها اعلام کرده که آمادگی دارد از طریق همکاری با کشورهای منطقه امنیت خلیج‌فارس و تنگه هرمز را بدون حضور نیروی خارجی فراهم کند. اما آل‌سعود اصرار دارد با توسل به نیروی خارجی امنیت را برای خود خریداری کند، در صورتی که تاریخ نشان می‌دهد حضور نیروی خارجی در یک کشور برای تامین امنیت آن نه تنها امنیت‌آور نبوده بلکه اوضاع را به مراتب آشفته‌تر می‌کند.
ابتدای هفته گذشته منابع خبری اطلاع دادند که ‌سلمان بن‌عبدالعزیز‌ شاه سعودی با استقرار نیروهای آمریکایی در عربستان موافقت کرده است، هدف از حضور نیروهای جدید تحکیم همکاری مشترک در دفاع از ثبات و امنیت منطقه ادعا شده است.
تلویزیون ان‌بی‌سی به نقل از مقامات نظامی آمریکا گزارش داد که در هفته‌های آینده شاهد استقرار هواپیماهای جنگنده و سامانه دفاع موشکی دور‌برد در این پایگاه خواهیم بود و عربستان با پرداخت هزینه‌های مالی این اقدام موافقت کرده است.
این شبکه آمریکایی افزود: تعداد سربازان آمریکایی که در این پایگاه مستقر شده‌اند با رسیدن نیروهای هوایی جدید بیش از ۵۰۰ تن خواهد شد.
پس از توقیف نفتکش بریتانیایی در پی نقض قوانین دریایی و بین‌المللی از سوی ایران، لندن به کشورهای اروپایی پیشنهاد داد برای تامین امنیت نفتکش‌های خود یک ائتلاف نظامی در خلیج‌فارس تشکیل دهند.
سردار ‌حسین دهقان‌ مشاور فرماندهی کل قوا در حوزه صنایع دفاعی و پشتیبانی از نیروهای مسلح روز چهارشنبه در مصاحبه با شبکه خبری «الجزیره» تاکید کرد: پیشنهاد لندن برای تشکیل نیروی اروپایی در تنگه هرمز ممکن است عواقب پیش‌بینی نشده‌ای به‌ دنبال داشته باشد. وی افزود: ایران برای تامین امنیت و ثبات منطقه آماده تشکیل ائتلاف منطقه‌ای با همسایگان خود است.
با این تفاسیر بستن تنگه  هرمز، به امنیت انرژی جهان و کشورهای منطقه آسیب جدی می رساند. در این میان برای آمریکا تلاش در راستای کاهش اهمیت تنگه‌  هرمز اولویت استراتژیک دارد‌ چراکه وابستگی جهان به تنگه  هرمز قدرت عمل ایران را در مواجهه با آمریکا و غرب افزایش می دهد. بنابراین امریکا ضمن تلاش برای کاهش وابستگی اقتصاد جهان به نفت وارداتی از ایران و کمرنگ کردن نقش آن در بازارهای جهانی نفت خام، به دنبال خارج کردن یک برگ برنده از دستان ایران است؛ امتیازی که ایران با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک خود در اختیار دارد.
از سویی ماه گذشته که تنش‌ها در خاورمیانه بالا گرفته بود، امین ناصر، مدیرعامل شرکت آرامکوی سعودی گفته بود این شرکت آماده است حتی اگر ترانزیت دریایی از طریق تنگه هرمز مختل شود، به صادرات نفت خام ادامه دهد.
وی به بلومبرگ گفته بود: ما سطح آمادگی خود را افزایش داده‌ایم و می‌توانیم از طریق دریای سرخ نفت عرضه کنیم و پایانه‌ها و خطوط نفتی ضروری را داریم.
ترانزیت روزانه نفت از آبراه استراتژیک
ترانزیت روزانه نفت از طریق تنگه هرمز در سال ۲۰۱۸ به ۲۱ میلیون بشکه رسیده بود که معادل ۲۱ درصد از مصرف مایعات نفتی جهان بود.
بر‌اساس گزارش اویل پرایس، پترولاین یا خط لوله شرق- غرب در عربستان سعودی از میادین نفتی در شرق این کشور به بندر ینبع در دریای سرخ در غرب امتداد پیدا کرده است و ظرفیت انتقال روزانه پنج میلیون بشکه نفت را دارد.
طبق برآورد آژانس بین‌المللی انرژی که بر مبنای آمار شرکت «کلیپر دیتا» و اطلاعات آرامکو بوده است، در سال میلادی گذشته ۱/۲ میلیون بشکه در روز از ظرفیت این خط لوله استفاده شده بود و ۹/۲ میلیون بشکه در روز از ظرفیت آن بلااستفاده مانده بود.
عاقبت دور زدن تنگه هرمز؟
به هر سو تحولات سال‌های قبل در خلیج‌فارس و تنگه هرمز باعث شد که امارات متحده عربی نیز به فکر ایجاد مسیری جایگزین بیفتد و به این خاطر در اردیبهشت‌ماه ۹۱ تکمیل خط لوله راهبردی «حبشان- فجیره» را اعلام کرد.
این خط لوله، نفت را از مناطق داخلی امارات به سمت غرب برده و با دور زدن تنگه هرمز آن را مستقیما به دریای عمان می‌رساند.
هدف از این پروژه «دور زدن مسیر ترانزیت محموله‌های نفتی بدون عبور از تنگه هرمز» و ظرفیت اولیه آن انتقال روزانه یک میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه نفت خام اعلام شد.
اما امارات متحده عربی در روزهای اخیر شاهد به خطر افتادن این مسیر جایگزین بود و چهار کشتی تجاری در نزدیکی آب‌های بندر فجیره امارات هدف «عملیات خرابکارانه خطرناک» قرار گرفته‌اند.
ایران دست داشتن در این خرابکاری را رد کرده است اما تحقیقاتی در مورد عاملان آن هنوز در امارات توسط تیمی چندملیتی جریان دارد.
هم خرابکاری در روبه‌روی بندر فجیره و هم حمله پهپادی به خط لوله عربستان هر دو در دو مسیری روی داده‌اند که به عنوان مسیرهای جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز ساخته شده‌اند.
کارشناسان نظامی به الجزیره می‌گویند پیامی که اکنون توسط عاملان این اقدامات ارسال شده این است که «دور زدن تنگه هرمز نه برای عربستان و نه برای امارات متحده دیگر امن نیست.»