دیوارکشی بی‌فایده

مهدیه بهارمست- این روزها شاید برای خیلی‌ها اتفاق افتاده باشد که در اتوبوس، پارک، مترو یا حتی در خیابان متوجه جمعیت انبوه گروه مهاجران شده باشید؛ گروهی که بخش زیادی از آنها مهاجران غیر‌مجاز هستند و بعد از استقرار طالبان در افغانستان به ایران مهاجرت کردند، مهاجرتی که حالا برای کشور میزبان تبدیل به مساله شده است. بنابراین دلیل این مهاجرت گسترده به ایران معلوم است؛ به قدرت رسیدن طالبان در افغانستان برای بسیاری از مردم این سرزمین غیرقابل باور بود و آنها نمی‌خواستند زیر سلطه این حکومت افراطی زندگی کنند. آسان‌ترین راه برای این مردم ستم‌دیده، حضور در ایران بود. کشوری همسایه که به راحتی می‌توانستند با عبور از مرزهای خاکی به آن برسند و نیازی به آویزان شدن از چرخ هواپیما نبود. ورود آنها به ایران نیز مشکلات فراوانی برای دولت و جامعه داشت چراکه نه‌تنها به دلیل فقدان اوراق هویتی امنیت کشور را زیر سوال بردند، بلکه خروج ارز از کشور هم به مشکلات اقتصادی اضافه شده است. آمارها از حضور ۵‌میلیون و حتی ۸میلیونی افغان‌ها در ایران خبر می‌دهند که این آمار بسیار تامل‌برانگیز است و نشان می‌دهد که باید هرچه زودتر فکری به حال این مساله کرد. نیازی به اختراع دوباره چرخ نیست، بسیاری از کشورها این مسیر را پیموده‌اند و می‌شود با الگو‌برداری از آنها، این مساله را حل کرد.
سه راه ساده پیش روی ایران و به ویژه وزارت کشور دولت مسعود پزشکیان است. به نظر می‌رسد یکی از اولین کارهایی که وزیر کشور آینده باید انجام دهد، مدیریت مهاجران افغانستانی است. امیدواریم رییس‌جمهور منتخب فردی را انتخاب کند که توانایی مدیریت بحران‌های اجتماعی را داشته باشد. راه اول این است که مرزهای ایران و افغانستان به‌ طور جدی محافظت و مدیریت شود. بستن مرزها می‌تواند کمک شایانی به مدیریت مساله افغان‌ها در ایران کند. تا زمانی که مرزها باز باشند و مردم افغانستان بتوانند به راحتی از آن عبور کنند، مشکل همچنان پابرجاست. راه دوم این است که ایران باید سقف پذیرش مهاجران افغانستانی خود را اعلام کند. جامعه ایران توانایی پذیرش چه تعداد مهاجر را دارد؟ اگر این مساله مشخص شود، تنها افغان‌هایی که دارای ویزای ایران هستند می‌توانند در کشور بمانند و دولت موظف است به آنها خدماتی ارائه دهد که به شهروندان خود ارائه می‌دهد. مهاجران قانونی افغانستانی نباید با هیچ تبعیضی روبه‌رو شوند. در حال حاضر بسیاری از مهاجران ایرانی که به صورت قانونی در خارج از کشور زندگی می‌کنند، از شرایط برابر با شهروندان کشور پذیرنده برخوردار هستند.
راه سوم شناسایی افغان‌های غیرقانونی است که در ایران زندگی می‌کنند. بسیاری از آنها کار دارند، شرکت ثبت کرده‌اند و حتی خانه خریده یا اجاره کرده‌اند. این افراد باید شناسایی و مدیریت شوند. اما چگونه؟ ایجاد کمپ‌های مهاجرتی می‌تواند به مدیریت آنها کمک کند. آنها با زندگی در کمپ‌ها، درخواست اقامت در ایران می‌دهند. اگر درخواست‌شان پذیرفته شد، می‌توانند با توجه به سقف پذیرش در ایران بمانند، در غیر این صورت باید به کشور خود بازگردند یا به کشور دیگری بروند. این سه راه جزئیات بیشتری دارد که در بسیاری از کشورها در مورد پذیرش مهاجران غیرقانونی اجرا می‌شود. هیچ کشوری در جهان درهای خود را به روی مهاجران غیرقانونی اینگونه باز نمی‌کند. حضور این مهاجران می‌تواند تبعات منفی بر اقتصاد ایران داشته باشد. هم‌اکنون بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی به دلیل ارزان بودن کارگران افغان و همچنین بیمه نکردن آنها، به دنبال استفاده از این افراد هستند. کارگران عمدتا غیرماهر و بی‌سواد که تنها به دنبال یک جای خواب و حقوق ساده هستند، بنابراین یکی از مهم‌ترین تهدیدهای حضور مهاجران غیرقانونی که هیچ اطلاعاتی از آنها وجود ندارد، افزایش جرم در جامعه است. تنش‌های اجتماعی که اکنون در جامعه شاهد آن هستیم و واکنش‌های تند مردم به حضور مهاجران، نشان‌دهنده عدم مدیریت درست این مساله در سال‌های اخیر بوده است. اگر نمی‌خواهیم این مساله به یک بحران بزرگ تبدیل شود، باید هرچه سریع‌تر مساله مهاجران افغان حل و فصل شود. اگر دست روی دست بگذاریم، علاوه بر مشکلات فرهنگی و اجتماعی نسل جدید و قدیم، باید شاهد تنش‌های بیشتری میان مردم و مهاجران باشیم. متاسفانه همین روزها نیز برخوردهای شدید برخی مردم با افغان‌ها را شاهد هستیم. تعداد بسیار کمی از شهروندان ایرانی در برخی مناطق به صورت خودسر افغانستانی‌ها را مورد آزار و اذیت قرار می‌دهند و آنها را از آن منطقه اخراج می‌کنند. همین موضوع واکنش‌های افغانستانی‌ها را در پی داشته است اما حالا که قرار است دیواری میان افغانستان و ایران ساخته شود، اما‌و‌اگر‌های این عمل مورد واکنش‌های زیادی قرار گرفته است.
۳ تصمیم کلیدی پزشکیان برای مهاجران افغان در ایران
مسعود پزشکیان طی دوران انتخابات ریاست‌جمهوری در پاسخ به پرسش یک کاربر شبکه اجتماعی «ایکس» در پاسخ به پرسش کاربری درباره حضور اتباع بیگانه در ایران نوشت: دولت من ان‌شاءالله سه اقدام همزمان را در رابطه با مهاجران افغانستانی پیش می‌برد؛ یک، انسداد کامل مرزها و جلوگیری از مهاجرت بیشتر که مسوولان‌محوری با وزارت کشور خواهد بود. دوم، ساماندهی مهاجران موجود. نباید انکار کرد که تعداد زیادی از برادران افغان نقش موثری در اقتصاد ایران دارند یا در جنگ تحمیلی و… فداکاری کرده‌اند ولی حضور آنها در ایران باید ساماندهی شده و باانضباط باشد. (وظیفه وزارت کشور و وزارت اطلاعات) و در آخر مذاکره با کشورهای اروپایی برای پذیرش بخشی از مهاجران (یا حداقل تقبل هزینه‌های حضور آنها در ایران). غرب باید مسوولیت آنچه در افغانستان انجام داده و منجر به مهاجرت میلیون‌ها افغانستانی شده است را بپذیرد. دلیلی ندارد که مردم ایران هزینه سیاست‌های غلط دیگران را بپردازند.
حیف و میل بیت المال
دکتر شریفی‌یزدی، جامعه‌شناس با اشاره به اینکه مهاجران یکی از پایه‌های مهم خدشه‌دار شدن امنیت هستند، به «جهان‌صنعت» گفت: به نظرم در لیست خطرات امنیتی که جامعه ایران را تهدید می‌کند، یقینا حضور گسترده و غیرمجاز مهاجران افغانستانی به ایران، امنیت را خدشه‌دار کرده است. البته در اینکه کدام دولت با کدام خط‌مشی سیاسی روی کار باشد، تفاوتی ندارد. ساماندهی وضعیت مهاجران افغانستانی باید جزو اولویت‌های دولت‌ها باشد. بنابراین دولت دکتر پزشکیان در حوزه امنیت باید وضعیت مهاجران گسترده و غیرمجاز را از چند جهت ساماندهی کند.وی افزود: طبیعتا تعدادی از مهاجران افغانستانی دارای وابستگی‌های سیاسی به طالبان، القاعده و حتی داعش هستند و در این قضیه شکی نیست. مورد دوم فقدان اوراق هویتی این مهاجران است. وقتی بانک اطلاعات دقیقی از محل اقامت آنها وجود ندارد، هر لحظه خطر امنیتی برای کشور محسوب می‌شوند. در حال حاضر شهروندان ایرانی درگیر مشکلات مالی و گرانی هستند، چه برسد به مهاجران. متاسفانه امروزه بسیاری از آنها در تامین مایحتاج خود دچار مشکل هستند، به همین دلیل ممکن است دست به هر کاری بزنند. همین عدم اشراف اطلاعاتی دولت روی این گروه از مهاجران است که سبب شده هیچ آماری از آنها نداشته باشیم، از طرفی اتفاقاتی در کشور توسط اتباع افتاده، مانند سرقت، تجاوز و قتل که سبب شده این حساسیت زیاد شود، ضمن اینکه جمعیت بالای آنها در کشور بررسی مجدد حضور آنها در ایران را تبدیل به مطالبه جدی کرده است. دکتر شریفی‌یزدی اظهار کرد: مورد سوم خروج ارز از کشور است. نیمی از مهاجران افغانستانی که در ایران کار می‌کنند، خانواده‌هایشان در افغانستان زندگی می‌کنند، آنها تمام درآمد خود را به‌ دلار تبدیل کرده و از کشور خارج می‌کنند. مورد چهارم نیز بهداشتی است. هزینه بهداشت و درمان مهاجران را باید دولت تقبل کند تا بیماری‌ها را میان آنها کنترل کنیم. به گفته وزارت بهداشت عمده بیماری‌های واگیردار از سوی مهاجران غیرقانونی وارد کشور می‌شود اما به دلیل عدم نظارت کافی بسیاری از بیماری‌ها در کشور گسترش پیدا می‌کند.
وی افزود: در تمام کشورهای دنیا در حوزه مهاجرت سیاست‌هایی اتخاذ می‌کنند که در نتیجه جذب مهاجر به توسعه و پیشرفت کشور میزبان کمک کند، اما در ایران اصلا نمی‌دانیم سیاست‌های مهاجرتی چیست، بنابراین ما سیاست‌های مهاجرتی نداریم که مهاجران را براساس نیازهای خودمان جذب کنیم. این در حالی است که هزینه تبعات حضور مهاجران افغانستانی غیرمجاز در کشور، بر جامعه تحمیل می‌شود. برای جلوگیری از مهاجران غیرقانونی خارجی ابتدا باید سیاست‌های کشور دراین‌باره مشخص باشد، دوم طبیعتا کنترل مرزها برای جلوگیری از ورود آنها اجتناب‌ناپذیر است، این کنترل مرزها گاهی مواقع به ‌صورت هوشمند انجام می‌شود و گاهی مواقع هم به ‌صورت فیزیکی، بسته به نوع مرز برنامه‌ها و راهکارها می‌تواند متفاوت باشد اما مهم این است که برنامه‌ها اثرگذار باشند. چه‌بسا اخیرا اعلام شد که 8‌هزار مهاجر در 24ساعت بازداشت و به افغانستان روانه شدند. این در حالی است که بسیاری از آنها با کاسبی که برخی افراد ایجاد کردند، دوباره با پرداخت پول هنگفتی به کشور بازمی‌گردند.
این جامعه‌شناس گفت: نکته دیگر اینکه به نظرم دیوارکشی در مرز هیچ فایده‌ای ندارد زیرا دوره این دیوارکشی‌ها گذشته است. ترکیه مگر با ایران دیوارکشی نکرد؟! آمریکا هم دیواری به ارتفاع بیش از 10متر با مکزیک کشیده است اما روزانه هزاران نفر به آن سوی دیوار می‌روند، بنابراین دیوارکشی در این وضعیت فایده‌ای ندارد. راه‌های بهتری است که دولت می‌تواند برای آن برنامه‌ریزی کند. آنچه مهم است هر راهکاری که انتخاب می‌شود باید بتواند از ورود مهاجران غیرقانونی جلوگیری کند. شریفی‌یزدی درخصوص آمارهای کودکان کار بیان کرد: طبق برآوردهای سازمان بهزیستی ۸۳‌درصد کودکان کار و خیابان از اتباع هستند که بین آنها فراوانی افغانستانی‌ها بیشتر است و بیش از ۶۰‌درصد از آنها اتباع غیرمجازند. بررسی داده‌های منتشرشده در مرکز آمار ایران نشان می‌دهد تعداد تولدها از مادران غیرایرانی در سال ۱۴۰۰ نسبت به سال ۱۳۹۶ بیش از ۷۰‌درصد افزایش یافته است. با این حال کودکان کار اتباع هم دارای حقوق شهروندی هستند و با خروج آنها از کشور موضوع حل نمی‌شود.

این زنگ خطر را جدی بگیرید
محمدرضا رسولی
یکی از چالش‌های پیش‌روی کشورمان که در ماه‌های گذشته حساسیت و نگرانی بیشتر ایرانیان را برانگیخته، ورود بی‌رویه و کنترل نشده مهاجران افغان به کشورمان بوده است. نگرانی و مطالبه بحقی که خواستار کنترل بیشتر مرزها و محدود کردن ورود این مهاجران از بابت عواقب و تبعات آن در آینده است. سیل غیرطبیعی و رو به افزایش جمعیت افغان‌ها در ایران شرایط را به گونه‌ای پیش برده که امروزه این مهاجران در برخی از شهرها دست به تغییر بافت جمعیتی منطقه مورد نظر زده‌ و به تنهایی کنترل و تسلط کاملی بر برخی مشاغل کلیدی کشورمان را به دست آورده‌اند و تا جایی پیش رفته‌اند که به صراحت خواستار ورود به مجلس شورای اسلامی هستند و معتقدند که توان تصاحب 40کرسی مجلس را هم دارند!
مساله ورود مهاجران افغانستانی به ایران این روز‌ها به یک موضوع مهم اجتماعی و سیاسی در ایران تبدیل ‌شده و عرصه عمومی و رسمی کشور را درگیر کرده است. از محافل رسمی و غیررسمی آمار‌های مختلفی در مورد تعداد مهاجران افغانی در ایران اعلام می‌شود. وزیر کشور جمعیت آنها را 5‌میلیون نفر اعلام می‌کند، دبیر ستاد حقوق بشر 8‌میلیون نفر و نمایندگان مجلس تا 15‌میلیون نفر تخمین می‌زنند. با وجود اینکه از محافل رسمی و غیررسمی آمار‌های مختلفی در مورد تعداد مهاجران افغانستانی در ایران اعلام می‌شود، وضعیت اجتماع در بعضی شهر‌ها از جمله تهران گویای افزایش قابل‌ ملاحظه مهاجران افغان در سال ‌جاری است. محسن روحی‌صفت، دیپلمات ارشد سابق ایران در گفت‌وگو با خبرگزاری خبرآنلاین آمار رسمی مهاجران افغان را ۵ تا ۶‌میلیون نفر اعلام می‌کند و می‌گوید ۲ الی ۳‌میلیون نفر آنها مهاجران غیر‌قانونی هستند اما هر چه هست طبق آمارهای غیررسمی، حدود 6 تا 7‌میلیون نفر تبعه افغان در ایران زندگی می‌کنند و صرف نظر از پولی که از کشور ما خارج می‌کنند با توجه به استفاده قابل توجه از منابع و یارانه‌های پنهان اعم از مواد غذایی و مسکن و حمل‌و‌نقل عمومی و بهداشت می‌توانند در حوزه امنیت نیز تهدیدی برای ایران محسوب شوند.
به اعتقاد کارشناسان حوزه امنیت مسوولان و مقامات کشوری باید حضور گسترده مهاجران افغان در ایران را یک خطر امنیتی قلمداد کنند. بنابراین ضمن ساماندهی اتباع بیگانه با استفاده از راهکارهای عملیاتی همچون دیوارکشی، خندق و تدابیر الکترونیکی در مرز ایران و افغانستان از ورود مهاجران غیرقانونی به داخل کشور جلوگیری کنند تا ضمن کاهش خطرات بالقوه امنیتی از شدت نگرانی افکار عمومی نیز کاسته شود.