22 - 09 - 2022
راهکارهایی برای مقابله با خشکسالی
دکتر علی فراستی*- ۲۰ سال پیش مرکز پژوهشهای مجلس توصیه به تداوم مطالعات کارشناسی روی طرحهای پیشنهادی داد و این توصیه تا به امروز به مرحله عمل نرسیده است. در این فاصله ۳۰ میلیون نفر به جمعیت ایران افزوده شده و همزمان بهطور متوسط ۲۰ درصد از بارندگی کاسته شده است. حالا در شرایطی قرار گرفتهایم که هزاران روستا بهدلیل خشکسالی تخلیه شده، به بیش از ۵۳۰۰ روستا با تانکر آبرسانی میشود، پنج دریاچه خشک شده و آب در ۱۲ کلانشهر جیرهبندی شده است. نسل ما چه پاسخی برای نسل بعدی برای بیعملی و این دست و آن دست کردن برای حل مشکل خشکسالی و تامین آب این سرزمین دارد؟
اینک چه باید کرد؟
به نظر میرسد که راهحل زیربنایی پایدار و درازمدت برای حل مشکل خشکسالی در ایران نیازمند مطالعات تکمیلی کارشناسی در تداوم مطالعات انجام گرفته توسط کارشناسان داخلی و ایرانیان مقیم خارج باشد. در این زمینه کارشناسان و متخصصان ایرانی مقیم خارج از کشور آمادگی هرگونه مساعدت و همیاری را داشته و آن را جزو وظیفه ملی و به منظور خدمت به مردم ایران میدانند.
به نظر نگارنده تلفیقی از طرحهای تهیه و ارایه شده با تمرکز بر کویرزدایی و مقابله با مشکل گرمایش زمین میتواند به عنوان نقطه مرجع برای مناظره عمومی حول بهترین راهحل برای حل مشکل خشکسالی در ایران مورد نقد و بررسی قرار گیرد. طرح تبدیل کویرهای مرکزی ایران به آنچه در چند هزار سال قبل بودند، یعنی بازگرداندن آب به دریاچههایی که هزاران سال قبل خشک شدند در عین جسورانه بودن میتواند بهعنوان راهحل پایدار در معکوس کردن روند روزافزون کاهش بارندگی، افزایش ابرهای بارانزا و تغییر شرایط آب و هوای فلات قاره ایران باشد.
در ۴۰ سال گذشته طرح نظرات پیرامون پیگیری این قبیل طرحها با واکنش عدهای منتقد مواجه میشود که آن را غیرعملی و خیالپردازانه دانسته و خود نیز طرحی عملی برای حل بحران خشکسالی ارایه نمیدهند. در پاسخ به این دسته از منتقدان باید اشارهای مختصر به طرحهای بزرگ تاریخ بشر کرد که در آغاز با همین قبیل نقدها مواجه شدند ولی وقتی دانش بشر و عزم عدهای دست به دست هم دادند عملی شده و مورد تحسین قرار گرفتند. ساختن دیوار چین و اهرم مصر جزو پروژههایی بودند که در زمان خود خیالپردازانه تلقی میشدند.
سفر کریستفکلمب به سوی غرب در اقیانوس اطلس برای یافتن راه آبی دیگری به هند با انتقاد بسیاری روبهرو شد. ساخت کانال زیر دریایی مانش برای اتصال انگلستان به فرانسه اولین بار در سال ۱۸۰۲ میلادی مطرح شد ولی عدهای آن را به تمسخر گرفته و خیالپردازانه دانستند. همچنین تا ۷۰-۸۰ سال پیش قصد بشر در سفر به فضا و سفر به اعماق دریاها رویایی بیش نبود ولی با اراده بشر محقق شد.
چگونه میتوان مخالفت با اجرای طرحی که تمامی اجزای آن در علم مهندسی شناخته شده و در قابل اجرا بودنش تردیدی وجود ندارد را توجیه کرد؟
دریاچه لوت
بنا به مطالعات ماهوارهای مشخص شده است که ترکهایی در کوههای جنوبی کویر لوت وجود دارند که بر اثر زلزلههای مهیب هفت هزار سال پیش بهوجود آمدهاند. براساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس «طبق آخرین بررسیهای ماهوارهای انجام گرفته توسط شرکت دوتامپ به نظر میرسد آنچه باعث خشک شدن دریاچه لوت در سالهای قبل شده است ایجاد ترکهایی است که در لایههای زیرین لوت (احتمالا بر اثر زلزلههای شدید) رخ داده و به تدریج سرچشمههای اصلی دریاچه لوت از طریق این شیارها به لایههای زیرین هدایت شده و به سمت دریای عمان سرازیر گشته است. باتوجه به تحلیلهای انجام شده روی اطلاعات ماهوارهای، حجم این آب به قدری است که میتواند در صورت نیاز منطقه لوت را در مدت زمان چند سال مجددا به دریاچه تبدیل کند. با بهرهگیری از تجربیات، امکانات و تکنولوژیهای مدرن که کمپانی دوتامپ در اختیار دارد، قادر است ترکهای ایجاد شده را در مکانهای مناسب ترمیم کند به نحوی که آب را به سطح لوت بازگرداند.»
این شکافها مانع اصلی ذخیره آب در کویر بوده و باید با استفاده از مواد شیمیایی منبسط شونده در عمق ۲۰۰ تا ۲۵۰ متری زمین پر شوند. از جانب دیگر براساس همین بررسیهای ماهوارهای مشخص شده است که رودخانهای زیر لوت در جریان است که آب کوههای اطراف کویر را به سمت دریای عمان هدایت میکند.
قناتهای موجود در حاشیه کویر از همین منبع آب بهره میبرند. حجم آب جاری در این رودخانه زیرزمینی در مطالعات انجام گرفته در سال ۱۳۷۵ خورشیدی برابر ۵/۳ میلیون لیتر در دقیقه در فصل خشک و قریب به ۱۰ برابر آن در فصل بارندگی بوده است. این رودخانه زیرزمینی پس از تامین آب تالاب جازموریان در منطقهای واقع در شرق بندرعباس به دریا میریزد.
با توجه به پایین رفتن بستر آبهای زیرزمینی در ۲۰ سال اخیر تخمین زده میشود که هماکنون جریان آب شیرین در این رود زیرزمینی کاهش یافته و بیش از ۲۰۰ هزار لیتر در دقیقه در فصل خشک و یک میلیون لیتر در دقیقه در فصل بارندگی نباشد. این منبع آب شیرین در صورت مسدود کردن ترکهای کوههای جنوبی کویر لوت و انحراف آب به سطح زمین میتوانند برای تامین آب دریاچههای آتی در محل کویرهای ایران مورد استفاده قرار گیرد.
مزایا و مرحلهبندی اجرای طرح
از میان طرحهای ارایهشده به نظر میرسد که شرکت دوتامپ با بهرهوری از مدیریت ایرانی و دانش و فناوری متخصصان و کارشناسان آمریکایی و غیرآمریکایی جامعترین طرح برای حل مشکل خشکسالی در ایران است و شرکت پیشنهاددهنده حاضر است با استفاده از سیستم فاینانس بینالمللی همراه با تضمین اجرایی توسط بانکهای سوییس این را با حداقل هزینه برای مردم ایران به مرحله اجرا بگذارد.
بنا به گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، زمانبندی اجرای این طرح در دو فاز کلی به انجام خواهد رسید و فاز اول که مدت اجرای آن در حدود پنج سال است اصلیترین فاز این پروژه بوده و شامل احداث کانال و آبگیری کامل آن میباشد.
احداث پلهای زیرگذر، اتوبان و بنادر بارگیری اصلی در این فاز به انجام میرسد. در فاز دوم احداث بنادر تکمیلی و سیستم بارگیری مناسبتر، ایجاد شرایط اقتصادی مناسب در منطقه و ایجاد شهرکهای مسکونی و تجاری لازم انجام خواهد پذیرفت. این فاز میتواند تا ۲۵ سال بهطور تدریجی و در فازهای دوساله تداوم یابد.»
در بررسی نظرات فنی ارایه شده به نکات جالبی میتوان اشاره کرد:
۱- این طرح در دو مرحله اجرا خواهد شد؛ فاز یک در مدت زمان ۵/۳ تا پنج سال شامل تعمیر ترکهای موجود کوههای جنوبی کویر لوت است که باعث فرو ریختن کوه و خروج آب دریاچه در هفت هزار سال پیش شدند. هزینه اجرای این فاز ۷۶ میلیارد دلار است ولی سرمایهگذاری ایران در این فاز تنها ۱۷ میلیارد دلار خواهد بود و مابقی با فاینانس بینالمللی تامین خواهد گردید. تمامی ترکهای موجود در مطالعات ماهوارهای قابل شناسایی نیستند و برخی از ترکهای ناشناخته پس از انتقال آب به این مناطق شناخته خواهند شد که مجددا با همان فناوری قابل تعمیر خواهد بود.
۲- فاز دوم تقریبا ۹ ماه پس از آغاز فاز یک شروع گردیده و همپای آن پیش خواهد رفت. فعالیتهای این فاز شامل ساختن نیروگاههای برق، سیستمهای جدید آبیاری، تصفیهخانههای شیرین کردن آب به منظور تامین آب آشامیدنی و کشاورزی، در شهرهای به فاصله ۲۵۰ کیلومتری کانالها و دریاچه در محدوده کویر لوت و دشت کویر خواهد بود.
تدارک برای فعالیتهای گسترده کشاورزی، پرورش ماهی در دریاچههای جدید، مجموعههای صنعتی همچون کارخانههای تولید سیمان و تصفیه و تولید فرآوردههای نفتی و قطبهای تولیدی را به آن میافزاید.
۳- طرح ایجاد ۳ تا ۵ شهر بزرگ در حاشیه دریاچهها و تاسیس تعدادی کارخانه متناسب با نیازهای جاری کشور و هماهنگ به دریاچههای جدید و در نهایت ایجاد دو میلیون شغل مرتبط با مرحله اجرای طرح از اهداف اجرای این طرح عظیم آبادانی خواهند بود.
این طرح جسورانه بیش از تامین آب ایران یک طرح گسترده آبادانی کشور است که ضمن ایجاد مشاغل پایدار و ایجاد یک منبع درآمد مستمر از طریق ترانزیت کالا و نفت بر تمامی پهنههای اقتصادی ایران تاثیر مثبت بهجا گذاشته و موقعیت ژئوپلتیکی و ژئواکونومیکی ایران در منطقه و جهان را به مدار بسیار برجستهای ارتقا خواهد داد.
لازمه اجرای موفقیتآمیز این طرح تعهد و پایبندی ایران به قوانین تجاری و سرمایهگذاری بینالمللی است در غیر این صورت امکان جذب سرمایههای خارجی به وجود نخواهد آمد. جزییات فنی سرمایهگذاری موضوعی است که باید در آینده و پس از قطعی شدن عزم دولت ایران به اجرای آن مورد مذاکره و توافق طرفین برسد.
انتقال آب دریای مازندران
برای پر کردن دو دریاچه در کویر لوت و دشت کویر نیاز به انتقال آب از دریای مازندران به کویر است. دریای مازندران ۲۶ متر از سطح اقیانوس و دریاهای آزاد پایینتر است. همزمان سطح متوسط کویر لوت تقریبا ۳۰۰ متر از سطح دریاهای آزاد پایینتر است. یعنی برای انتقال آب نیاز به لولهکشی و پمپ نبوده و با احداث یک تونل آبرسانی زیرزمینی از زیررسته کوههای البرز و به دور از کانونهای آتشفشانی میتوان این امر را به سرانجام رساند. طول این لوله مطابق با مسیریابی مناسب بین ۴۰۰ تا ۴۵۰ کیلومتر خواهد بود. همانگونه که در بالا اشاره شد، بنا به بررسیهای کارشناسان آب دریای مازندران در سالهای آتی بالا خواهد آمد و از هماکنون لازم است تمهیداتی اندیشیده شود تا اضافه آب قبل از وارد آوردن صدمه به شهرهای ساحلی ایران تخلیه شود.
با بهرهبرداری از فناوری تاریخی ایرانیان در ساختن قنات و پیوند آن با فناوری مدرن در ساختن تونلهای انتقال آب میتوان آب مورد نیاز پر کردن دریاچههای کویر را تامین کرد. دانش و فناوری ساخت تونل با توجه به ساختن هزار تونل در سراسر جهان و همچنین در ایران وجود دارد. بهترین نمونه آن تونل زیردریایی مانش است که انگلستان و فرانسه را به هم متصل میکند. به این منظور سه تونل به طول ۵۰ کیلومتر برای عبور قطار سریعالسیر و عبور خودرو در عمق ۴۰ متری زیربستر دریا ساخته شدند. این تونل یکی از عجایب هفتگانه دوران معاصر و یکی از شاهکارهای مهندسی لقب گرفته است.
مهندسان ایرانی تجربیات فراوانی در ساختن تونل و سد دارند و به راحتی قادر هستند هشتمین شاهکار مهندسی دوران معاصر را به نام خود ثبت کنند. مساله مهم در طراحی تونل رعایت سرعت و فشار آب است تا از تخریب تونل به علت اصطکاک با حرکت آب جلوگیری کند. نظر به اینکه آب دریای مازندران در سواحل حامل برخی آلودگیهاست، ضروری است که دریافت آب در مناطقی واقع در عمق دریا و با فاصله از ساحل انجام گیرد تا از ورود آلایندهها به تونل جلوگیری کند.
مساحت کنونی کویر لوت ۵۱ هزار کیلومتر مربع و مساحت دشت کویر (کویر نمک) معادل ۷۷ هزار کیلومتر مربع است. پس از پر شدن کویرها از آب سطح آب دریاچههای پیشنهادی از پایینترین نقطه کوههای جنوبی کویر لوت بالاتر نخواهد آمد مگر اینکه دیوارهایی شبیه سد در برخی شکافهای کوه ساخته شوند. با محاسبه پستی و بلندیهای موجود در این کویرها پیشبینی میشود که عمیقترین نقطه دریاچه در زمان پر شدن بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ متر باشد.
کیفیت آب دریای مازندران
هزاران سال قبل دریای مازندران بخشی از اقیانوس بود و آب آن هم به همان درجه حاوی نمک بود. با جدا شدن این بستر آبی از اقیانوس و جاری شدن آب شیرین در آن غلظت نمک آب کاهش یافت. آب دریاچه مازندران شیرین نیست ولی کیفیت آب آن با آب دریاهای آزاد همچون خلیجفارس و دریای عمان بسیار متفاوت است. ترکیب شیمیایی دریای مازندران از نوع منیزیم، کلسیم و سولفات است و میزان نمکهای محلول آن بین ۱۲ تا ۱۳ گرم در لیتر است که به تقریب یکسوم شوری آب دریاهای آزاد و اقیانوسهاست. شورترین آب آن در خلیج قره بغاز در سواحل ترکمنستان است.
آب دریاهای آزاد شور است در حالی که آب دریای مازندران تلخ است و این تلخی به دلیل ترکیبات سولفوری است. شوری آب دریای مازندران قابل مقایسه با شوری بسیاری از دریاچههای جهان نیست. در عالم مقایسه شوری آب دریاچه ارومیه ۲۲۰ گرم در لیتر است در حالی که شوری آب دریاهای آزاد از جمله آب دریای عمان بین ۳۰ تا ۴۰ گرم در لیتر میرسد. حتی شوری آب دریاچه وان در ترکیه بیشتر از دریای مازندران است و شوری آب آن بین ۲۰ تا ۲۵ گرم در لیتر میرسد. همچنین غلظت شوری آب دریاچههای پنجگانه شمال آمریکا بین یک تا سه گرم در لیتر است و به همین دلیل جزو دریاچههای شیرین محسوب میشوند. علت شیرین بودن آب این دریاچهها جریان مستمر آب به صورت ورود و خروج آب از آنهاست.
بنا به یک پژوهش مشترک پژوهشگران دانشگاه تربیت مدرس، موسسه خاکشناسی ایران و دانشگاه گریفیث استرالیا ترکیب ۵۰-۵۰ آب دریای مازندران و آب شیرین رودخانهها یا منابع زیرزمینی قابلیت استفاده در کشاورزی را دارد بدون اینکه نیاز به تصفیه یا شیرین کردن آب دریا باشد.
جدا کردن نمک و سایر مواد کانی از آب دریای مازندران سه برابر کمتر از شیرین کردن آب دریاهای آزاد هزینه دارد با این حال هماکنون در بسیاری از کشورهای جهان نمکزدایی از آب اقیانوسها بهعنوان یکی از منابع اصلی آب آشامیدنی تبدیل شده است و در مجموع چنین کاری به لحاظ اقتصادی برای آن کشورها مقرون به صرفه است.
ذخیره آب دریای مازندران
در حال حاضر ۱۳۰ رودخانه بزرگ و کوچک به دریای مازندران منتهی میشوند که بزرگترین و پرآبترین آنها رودخانه ولگاست که نزدیک به ۸۰ درصد آب آن را تامین میکند. مساحت دریای مازندران ۳۷۱ هزار کیلومترمربع و ذخیره آب آن ۷۸۲۰۰ کیلومتر مکعب است. در مقام مقایسه ذخیره آب دریای مازندران ۵/۳ برابر ذخیره آب پنج دریاچه بزرگ در شمال آمریکاست.
دریای مازندران از طریق ولگا و همچنین کانال ولگا- دان که مجهز به حوضچههای تنظیم سطح آب و برقرار هم ترازی آب است به طور غیرمستقیم به دریای بالتیک و دریای سیاه ارتباط دارد ولی این کانالها در فصل زمستان قابل کشتیرانی نیستند. به وسیله این کانالها حجم ورود آب به دریای مازندران قابل کنترل است و میتوان کمبود احتمالی آب را با ورود آب بیشتر تامین کرد.
در سال ۱۳۵۰ خورشیدی دولت اتحاد جماهیر شوروی اقدام به یک تغییر بزرگ در جغرافیای دریای مازندران کرد که در فضای بینالمللی آن دوران مورد توجه و اعتراض ایران (بهعنوان تنها شریک دریای مازندران در آن دوران) و نهادهای بینالمللی قرار گرفت و آن بستن سد روی باتلاق بزرگ واقع در شرق دریای مازندران بود که هماکنون جزیی از خاک ترکمنستان است. این اقدام با هدف افزایش سطح آب و تامین عمق مورد نیاز برای کشتیرانی در مناطق شمالی دریا صورت گرفت. با این عمل باتلاق موردنظر خشک شده و ضایعات جبرانناپذیری به محیطزیست سواحل شرقی دریا وارد آمد.
آب ولگا شیرین و سرد است؛ این آب در نواحی شمالی دریای مازندران باعث کاهش غلظت نمک شده و در بخش جنوبی وارد سطوح زیرین آب میشود که خنکتر و دارای غلظت نمک بیشتری است. نظر به اینکه این دریاچه راه خروجی ندارد آب موجود در آن تبخیر شده و باعث تلخی و افزایش شوری آن میشود. در مقام مقایسه میتوان به پنج دریاچهای که در مرز آمریکا و کانادا واقع شدهاند اشاره کرد که این پنج دریاچه با هم مرتبط بوده ولی دارای یک راه خروجی هستند که آبشار نیاگارا در مسیر یکی از راههای خروجی واقع شده و آب خروجی این دریاچهها در ایالت نیویورک جاری شده و در نهایت به اقیانوس اطلس سرازیر میشود.
استفاده از آب دریای خزر برای پر کردن دریاچههای موردنظر در کویرهای ایران هیچ خطر زیستمحیطی برای دریای خزر ایجاد نمیکند به این دلیل که آب موردنیاز به مرور و طی قریب به دو سال تامین خواهد شد. مضافا این پروژه قابلیت مهار و هدایت آب جاری در رودخانههای زیرزمینی واقع در لایههای تحتانی کویر را دارد که هماکنون به دریای عمان میریزد. با هدایت این آب به دریاچههای آتی میتوان از یک منبع آب شیرین برای پر کردن آب دریاچه نیز بهره برد.
از قبل قابل پیشبینی است که بخش مهمی از آب وارد شده تبخیر خواهد شد تا اینکه رطوبت موجود در فضای فلات مرکزی ایران افزایش یافته و ابرهای بارانزا در آن پدید آیند. با شروع بارندگی آب مورد نیاز مناطق مرکزی ایران تامین شده و بسترهای زیرزمینی مجددا پر خواهند شد. تداوم بارندگی در نهایت به تامین آب شیرین دریاچهها کمک خواهد کرد در عین حال که کانال انتقال آب از دریای مازندران پس از پر شدن دریاچهها تنها در صورت کاهش سطح آب دریاچهها و بهعنوان یک منبع ذخیره مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
ویژگیها و فواید اجرای طرح
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس به برخی ویژگیها و فواید اجرای این طرح پرداخته است از جمله: «توسعه کشاورزی، شیلات و ایجاد مراکز صنعتی و همچنین اشتغال دوران ساخت و بهرهبرداری از پیامدهای مطلوب و بالقوه طرح هستند که توزیع جمعیت و منابع را به صورت متعادلتر به دنبال خواهد داشت.»
کانالهای این مسیر «دارای عرض ۲۰۰ متر و عمق ۲۷ تا ۳۱ متر خواهد بود که عرض آن در طول مسیر با توجه به ویژگیهای منطقه به میزان ۱۵۰ تا ۲۵۰ متر تغییر میکند. این ابعاد به کشتیهای نفتکش ۳۰۰ هزار تنی اجازه ورود به کانال را خواهد داد. پیشبینی اولیه بیانگر این است که روزانه تا ۱۰ میلیون بشکه نفتخام، ۱۰ تا ۲۰ میلیون گالن فرآوردههای نفتی و حدود ۵ تا ۱۰ میلیون تن کالا از این کانال تردد خواهد کرد.»
با ساختن کانالهای ترانزیت کالا؛ به لحاظ ظرفیت کشتیرانی این کانال قابلیت عبور کشتیهای باری و نفتکش تا ظرفیت سه هزار تن را داشته و به لحاظ حجم حملونقل، ظرفیت انتقال دو میلیون تا ۷۰ میلیون تن کالا و سوخت فسیلی را در سال براساس عرض و عمق کالا خواهد داشت.
اجرای این طرح «این امکان را ایجاد میکند که مناطق مستعد رشد و دارای منابع زیرزمینی ایران مرکزی که در یک بنبست جغرافیایی واقع شدهاند از طریق اتصال به آبراه در چرخه اقتصادی داخلی و بینالمللی قرار گیرند.»
«نتایج و پیامدهای سیاسی و امنیتی ناشی از اجرای طرح در عرصههای بینالمللی و تثبیت موقعیت استراتژیک ایران با ایجاد راه ترانزیت از اهمیت ویژهای برخوردار است.»
«ایجاد اشتغال، درآمد، زنده کردن زندگی طبیعی جدید در حدود یکچهارم از خاکهای (ایران) و از همه مهمتر، کنترل انتقال حجم قابل ملاحظهای از نفت توسط ایران، شرایط اقتصادی و سیاسی این کشور را کاملا دگرگون خواهد کرد.»
این گزارش به چند امتیاز دیگر اجرای این طرح میپردازد: فراهم آوردن نزدیک به دو میلیون شغل در ایران، تولید و دستیابی به آب آشامیدنی، فراهم کردن آبرسانی و مبارزه با خشکسالی، بهبود بخشیدن محیطزیست و وضع آب و هوا در بخش خشک و کویری خاور ایران، پدید آوردن بندر آزاد در میانه ایران و شکوفایی بازرگانی، گسترش چشمگیر دریانوردی و صنعت کشتیسازی.
به لحاظ اقتصادی کاهش تورم با بهکارگیری و هدایت نقدینگی سرگردان به این پروژه عمرانی، ایجاد تعادل و آرامش در اقتصاد، فروش اوراق قرضه ملی و تخصیص درصدی از درآمد نفت به این پروژه را میتوان از دیگر فواید اقتصادی این پروژه نام برد.
پرورش ماهی
دریای خزر میزبان یکی از ارزشمندترین ذخایر ماهیهای گرانبها در دنیاست. در سواحل جنوبی دریای خزر و رودخانههای منتهی به این سواحل بیش از ۷۸ گونه و ۴۸ زیرگونه از ۱۷ خانواده آبزیان شناسایی شده که ماهیان خاویاری این دریاچه از شهرت جهانی برخوردارند و ۹۰ درصد خاویار دنیا از ماهیان خاویاری این دریا استخراج میشود. حتی در دریاچه ارومیه با غلظت شوری ۲۰ برابر دریای خزر گونههای ماهی معروف به سختپوستان در آن زندگی میکنند. در مجموع ۲۶گونه ماهی در دریاچه ارومیه زیست میکنند.
آب دریاچههای آتی در محل کویرهای فعلی ایران مکان مناسبی برای پرورش انواع ماهیهاست و میتواند یک منبع لایزال تامین مواد غذایی برای مردم ایران شود. حتی اگر کیفیت آب آن همانند آب دریای مازندران باقی بماند قابلیت پرورش ماهیهای مشابه در آن وجود خواهد داشت.
آزمایشی برای مبارزه با فساد مالی
در صورت تمایل افکار عمومی به اجرای این طرح و موافقت مجلس و دولت؛ این پروژه را میتوان بهعنوان بزرگترین پروژه بخش خصوصی در تاریخ ایران قلمداد کرد. موفقیت این طرح مشروط به عدم دخالت دولت و نهادهای شبه دولتی در مرحله اجرای طرح و دورنگاه داشتن کانونهای رانتخواری و فساد اقتصادی از آن است. اساسا سرمایهداران خارجی تنها در شرایطی در کشورهای در حال توسعه سرمایهگذاری میکنند که از دخالت دولت، نهادهای نظامی، شبهنظامی و کانونهای رشوهخوار آسوده خاطر باشند.
شفافیت در مبادلات ارزی و هزینه کردن سرمایهها تحت نظر حسابداران بیطرف بینالمللی یکی از شروط موفقیت طرحی با این ابعاد عظیم است. این پروژه میتواند آزمایش بزرگی برای دولت ایران باشد تا نشان دهد چه حد به نقشآفرینی بخش خصوصی اعتقاد دارد و خواهان خارج شدن از نقش پیمانکار و قرار گرفتن در نقش هماهنگکننده و نظارتکننده بوده و همزمان چقدر در مبارزه با فساد، رانتخواری و رشوهخواری جدی است.
با گرفتن ضمانت بانکی در تضمین اجرای موفقیتآمیز طرح خطری متوجه مردم ایران نخواهد بود و دولت ایران بهعنوان نماینده مردم میتواند شرایط خود را برای اجرای موفقیتآمیز طرح پیشنهاد کرده و با سرمایهگذاران مذاکره کند. پیمانکار آمادگی دارد که موفقیت این طرح را با ضمانتهای قوی بانکی که توسط بانکهای سوییسی ارایه میشوند، تضمین کند. در این حالت هیچ دغدغه و نگرانیای برای صدمه به منافع ملی وجود نخواهد داشت و در صورت عدم موفقیت طرح؛ دولت ایران میتواند تمامی ضمانتهای مالی را مطالبه کند.
خشک کردن سواحل
ساختن دریاچههای مصنوعی برای پرورش ماهی، ذخیره آب یا تفریح پدیدهای شناخته شده است همانگونه که خشک کردن آب دریاها و دریاچهها و بستر رودخانهها و مردابها برای کشاورزی یا توسعه شهرها امری رایج در بسیار از کشورهای جهان بوده است و این روند کماکان ادامه خواهد داشت.
از سال ۱۶۱۲ میلادی که ساکنان هلند برای توسعه زمینهای کشاورزی خود به خشک کردن باتلاقهای ساحلی اقدام کردند بیش از ۵۰ هزار کیلومتر مربع از سطح آب دریاهای آزاد و دریاچهها در کشورهای مختلف جهان در هر پنج قاره خشک شده است. روند خشک کردن باتلاقها و سواحل دریاها کماکان ادامه دارد و آخرین آن در پروژه نخل در شهر دوبی اجرا شد. مشابه همین طرح قرار است در سواحل باکو در دریای مازندران اجرا شود.
مطمئنا عدهای با اجرای چنین پروژههایی مخالف هستند ولی واقعیت زندگی شهرنشینی و نیاز بشر به ایجاد مناطق جدید سکونت و گردشگری به منظور تامین رفاه ساکنان آن مناطق روندی است که ادامه داشته و متوقف نخواهد شد.
تجربه ایجاد دریاچههای مصنوعی
دریاچههای مصنوعی در ممالک دیگر و حتی دریاچههایی که برحسب اتفاق ایجاد شدهاند صحت این ادعا را ثابت میکند. برای نمونه میتوان از دریاچه سالتون در جنوب ایالت کالیفرنیا نام برد. دریاچه سالتون در نزدیک شهر ساندیاگو و در مجاورت مرز آمریکا با مکزیک یکی از نمونههای قابل ذکر است.
این دریاچه بر اثر شکستن یک کانال آبرسانی در سال ۱۹۰۵ ایجاد شد. این کانال آب موردنیاز مزارع و شهرهای جنوب کالیفرنیا را از رودخانه کلرادو واقع در مرز بین ایالات کالیفرنیا و آریزونا تامین میکرد و در آن سال به دلیل بارندگی شدید آب زیادی به کانال جاری شد که باعث شکستن چند دیواره کانال شده و آب به جلگه سالتون که یک گودال بزرگ زراعی بود، سرازیر شد. تلاش مهندسان برای مهار آب و مسدود کردن آب به نتیجهای نرسید بنابراین تمام جلگه و حفرههای موجود در آن پر از آب شد. هماکنون مساحت این دریاچه ۹۷۰ کیلومتر مربع بوده و عمیقترین نقطه آن ۱۶ متر است.
به مرور این دریاچه به صورت یک جاذبه گردشگری و سپس محل سکونت دایمی عدهای از مردم تبدیل شد و هماکنون شهری در کنار آن بنا شده که اضافه بر امکانات گردشگری همچون قایقرانی و اسکی روی آب و شنا، امکان پرورش ماهی و تامین آب مزارع اطراف خود را نیز فراهم کرده و تبدیل به یک قطب اقتصادی و تفریحی شده است. اگر این اتفاق میمون رخ نداده بود شاید کسی به فکر ایجاد دریاچه در آن منطقه نمیافتاد ولی با چنین پیشامدی ضمن تغییر مثبت محیطزیست، منافع زیادی نصیب ساکنان اطراف آن کرد. آیا میتوان همین سناریو را در کویر ایران پیاده کرد؟
دغدغههای محیطزیستی
تا به حال هر موقع صحبت از طرحی به منظور تبدیل کویرهای ایران به دریاچه یا انتقال آب دریاهای آزاد و دریای مازندران به دیگر مناطق ایران و کویر مطرح شده، عدهای به مخالفت با آن برخاسته و اجرای آن را مضر به محیطزیست میدانند. استدلال این گروه بر این منطق استوار است که انتقال آب از حوزهای به حوزه دیگر دستکاری در نظام هیدرولوژیکی طبیعت است و نباید اجرا شود. مدیران و کارمندان سازمان محیطزیست کشور نیز اغلب جزو همین دسته هستند.
به نظر نگارنده، منظور اصلی از حفاظت از محیطزیست تامین رفاه و سلامتی شهروندان ساکن بر آن سرزمین است. در شرایطی که رفاه مردم به دلیل کمبود روزافزون آب به خطر افتاده و آینده این سرزمین در شرایط کمبود آب در هالهای از ابهام قرار گرفته است، مخالفت با طرحهایی که به منظور تامین آب و تضمین حیات در سرزمین ایران هست معنایی جز کشاندن کشور به ورطه خشکسالی گستردهتر و افزودن به سطح کویرها و خشک شدن دریاچهها و رودخانههای بیشتر ندارد.
انتقال آب از یک حوزه به حوزه دیگر در تمام طول تاریخ تمدن بشر جریان داشته است، هزاران کیلومتر قناتهای ایران که آب بسترهای زیرزمینی را از نقطهای به نقطه دیگر منتقل میکردند نمونه گویای این قبیل طرحهای عمرانی است. قناتها علاوه بر انتقال آب باعث رونق کشاورزی و صنعت در بسیاری شهرهای ایران شدند که بدون آب متروک میشدند. حدود ۲۵۰۰ سال پیش داریوش کبیر دستور ساختن کانالی بین دریای سرخ و رود نیل را داد که نقش کانال سوئز کنونی را ایفا میکرد و خشایارشاه دستور ساختن کانال آتوس در یونان را داد.
کانالهای عظیم آبرسانی که در زمان امپراتوری روم ساخته شد باعث شکوفایی این امپراتوری و آبادانی شهرهای این امپراتوری شد. هماکنون ۷۰ درصد آب مصرفی کلانشهر لسآنجلس از طریق سه کانال مختلف از مناطقی واقع در ۴۰۰ تا ۸۰۰ کیلومتری این شهر تامین میشود و همین موضوع باعث شکوفایی شهر لسآنجلس شد وگرنه جمعیت ۱۲ میلیونی این کلانشهر سالها قبل با مشکل کمبود آب مواجه شده بودند.
پروژههای موفق آبرسانی به کویرهای مرکزی ایالت کالیفرنیا و صحرای لیبی برای توسعه کشاورزی تنها دو نمونه موفق از تبدیل کویر به مزارع سودآور در یکصد سال اخیر هستند. صدها نمونه از همینگونه طرحهای موفقیتآمیز در سراسر جهان وجود دارند که مورد حمایت مردم ساکن بر آن سرزمینها و فعالان محیطزیست بوده است.
وظیفه کارشناسان و دانشمندان محیطزیست یافتن راهکارهای مناسب برای کاستن از آثار و صدمات پیشبینی نشده تغییرات هیدرولوژیکی در مناطق آبرسانی است. کسانی که با این قبیل طرحها مخالفت میکنند خوب است دلایل مستدل علمی خود را که توسط موسسات معتبر علمی و پژوهشی تهیه و تایید شده را ارایه دهند تا مورد نقد قرار گیرد. اغلب مخالفتها بیش از آنکه دارای پشتوانه علمی باشد متکی بر برداشتهای شخصی و دیدگاههای سلیقهای است.آیا این واقعیت که هوای ایران همواره به سمت گرم شدن است غیرقابل انکار است؟ آیا این واقعیت که بارندگی در ایران کاهش یافته و بسیاری از رودخانهها، دریاچهها و بستر آبهای زیرزمینی خشک شده یا در حال خشک شدن هستند غیرقابل انکار هستند؟
آیا این واقعیت که کویرهای ایران در حال پیشروی بوده و مناطق مرکزی و جنوب شرقی کشور به مرور خالی از سکنه میشوند غیرقابل انکار است؟
آیا این واقعیت که کویرهای ایران در گذشته دریاچه بودهاند غیرقابل انکار است؟ پس چه اشکالی در بازگرداندن آب به کویرهای ایران وجود دارد و حتی در بدترین حالت چه چیزی از دست میرود؟
پرشجسورانه
کویرها در شرایط کنونی نفعی برای مردم ایران ندارند جز آنکه عدهای گردشگر چند روزی را در آن سیر و سیاحت کنند. حتی اگر آمار گردشگری در کویر را با آمار گردشگری در استانهای گیلان، مازندران و گلستان مقایسه کنیم متوجه میشویم که حتی از جنبه گردشگری نیز این مناطق جزو مقاصد گردشگری ۹/۹۹ درصد مردم ایران نیستند. اما در صورت تبدیل این مناطق به دریاچه و کاشت درختهای مناسب و جنگلکاری همین مناطق میتوانند به جاذبههای گردشگری تبدیل شده و اضافه بر تامین آب مناطق مرکزی و تامین آب بسترهای زیرزمینی به محل سکونت میلیونها نفر از شهروندان ایران تبدیل شده و تعادل جمعیتی در کشور ایجاد کند.
جامعه و اقتصاد ایران نیازمند یک تنش عظیم و یک پرش جسورانه است تا شکوفا شده و تمامی ظرفیتهای خود را آشکار ساخته و بهرهور سازد.
اهمیت تامین آب ایران در قرن بیست و یکم بیش از اهمیت ملی کردن نفت در قرن بیستم است. اینک مصدقی لازم است که حول این موضوع اجماع ملی ایجاد کرده و عظیمترین پروژه آبیاری و آبادانی ایران را محقق کند.
*عضو هیات علمی دانشگاه ایالتی کالیفرنیا
afarassati@yahoo.com
لطفاً براي ارسال دیدگاه، ابتدا وارد حساب كاربري خود بشويد