رفع فیلتر تلگرام

«جهان‌صنعت» – پس از رفع فیلترینگ تلگرام در روسیه، این پرسش ایجاد می‌شود که تلگرام چه زمانی در ایران رفع فیلتر می‌شود؟ بسیاری بر این باورند که دولت ایران در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با فضای مجازی همواره از دولت روسیه پیروی می‌کند، همانگونه که در فیلترینگ تلگرام و راه‌اندازی اینترنت ملی از روسیه الگوبرداری کرده است. بنابراین رفع فیلترینگ تلگرام در روسیه جرقه‌های امیدی برای آزادی این پیام‌رسان محبوب در کشورمان ایجاد کرده است. به ویژه آنکه بازپرسی که دستور فیلترینگ تلگرام را صادر کرد خود به دلیل ارتکاب تخلفاتی زندانی شد. از سوی دیگر با اینکه مدتی از سوی شورای‌عالی فضای مجازی از دو نسخه فارسی تلگرام، موبوگرام و تلگرام طلایی حمایت شد اما مشخص شد نسخه‌های فارسی تلگرام قابل اعتماد نبوده و اطلاعات ۴۲ میلیون نفر کاربر ایرانی از یکی از نسخه‌های فارسی تلگرام هک شده و در ریدفروم به فروش رسید.
پس از دو سال فیلترینگ تلگرام در روسیه، رسانه‌های این کشور به نقل از سازمان نظارت بر ارتباطات این کشور اعلام کردند که با توجه به توافق به دست آمده با مدیران این پیام‌رسان برای مقابله با افراطی‌گری و تروریسم، از روز پنجشنبه محدودیت‌ها درباره این پیام‌رسان لغو می‌شود.
سازمان نظارت بر ارتباطات روسیه اعلام کرد: براساس هماهنگی با دادستانی کل روسیه، محدودیت دسترسی به پیام‌رسان تلگرام از پنجشنبه گذشته لغو شد.
دو سال پیش دولت روسیه از شرکت تلگرام خواست اطلاعاتی درباره عوامل حملات تروریستی را در اختیار سازمان امنیت فدرال روسیه قرار دهد اما با خودداری تلگرام از انتقال این اطلاعات، وزارت ارتباطات روسیه از شرکت تلگرام شکایت کرد و سرانجام دادگاه رای به فیلتر این‌ پیام‌رسان داد.
دولت روسیه در دو سال گذشته در فیلترینگ تلگرام موفق نبود و بسیاری از رسانه‌های دولتی و مقامات این کشور از جمله وزارت خارجه روسیه از آن برای پیام‌رسانی استفاده می‌کردند و در شهرهای بزرگ روسیه بدون هیچ برنامه جانبی امکان استفاده از تلگرام وجود داشت اما امکان برقراری تماس صوتی از این پیام‌رسان محدود شده بود و بیش از یک دقیقه نمی‌شد از خدمات تماس صوتی آن استفاده کرد.
در بیانیه رسمی سازمان نظارت بر ارتباطات رسمی روسیه در همین رابطه آمده است: با توجه به اعلام آمادگی بیان شده از سوی بنیانگذار تلگرام برای مقابله با تروریسم و افراط‌گرایی و توافق با دفتر دادستان کل فدراسیون روسیه، ما الزامات برای محدود کردن دسترسی به پیام‌رسان تلگرام را حذف کردیم.
در ادامه بیانیه گفته شده است: ما آماده هستیم تا با همه شرکت‌های اینترنتی فعال در کشور تعامل برقرار کنیم تا سریعا انتشار اطلاعات تروریستی و افراطی، پورنوگرافی کودک و ترویج خودکشی و مواد مخدر را ممنوع کنیم.
در حال حاضر، به طور مشترک با شرکت‌های معتبر اینترنتی روسی و خارجی (یوتیوب، فیس‌بوک،ویکنتاکته، اینستاگرامو…) به طور متوسط هفتگی مطالب مورد اشاره حذف می‌شود.
تبلیغ خودکشی، افراط‌گرایی و اظهارات تروریستی، تبلیغ استفاده از مواد مخدر و مکان‌های خرید و انتشار تصاویر مستهجن از خردسالان از جمله مواردی است که دولت روسیه آنها را برای شبکه‌های اجتماعی ممنوع کرده و باید حذف شوند.
۱۶ آوریل ۲۰۱۸ (فروردین سال ۱۳۹۷) دادگاهی در مسکو به درخواست سازمان ارتباطات روسیه برای فیلتر شدن تلگرام پاسخ مثبت داد. در آن زمان دلیل اصلی درخواست این سازمان برای فیلتر شدن تلگرام استفاده تروریست‌ها از این پیام‌‌رسان برای طراحی حمله‌هایشان عنوان شده بود. پیش از دستور رسمی مقامات روسیه برای فیلتر تلگرام، در اکتبر سال ۲۰۱۷ پیام‌رسان تلگرام به خاطر خودداری از ارائه کلیدهای رمزنگاری پیام‌های کاربران به سرویس امنیت روسیه ۸۰۰ هزار روبل روسیه جریمه شده بود.
فیلترینگ تلگرام به دستور بازپرس مجرم
چند هفته بعد از فیلترینگ تلگرام در روسیه، این پیام‌رسان محبوب جهانی در ایران نیز فیلتر شد. اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۷ بود که در پی دستور بیژن قاسم زاده، بازپرس دادسرای فرهنگ ‌و رسانه تلگرام فیلتر شد. این بازپرس چندی پیش دستگیر شده و به زندان افتاد! در واقع تلگرام به دستور فردی فیلتر شد که حتی صلاحیت بازپرسی نیز نداشت. بازپرس شعبه دوم دادسرای فرهنگ، بر اساس شکایاتی که گفته نشده از طرف شاکیان خصوصی بوده یا نهادهای عمومی، دستور فیلترینگ تلگرام را صادر کرد.
بر اساس قانون چند نهاد می‌توانستند مرجع اصلی تصمیم برای فیلترینگ تلگرام باشند: شورای‌عالی فضای مجازی، شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، شورای‌عالی امنیت ملی، کارگروه تعیین مصادیق مجرمانه به ریاست دادستان کل کشور،وزارت فناوری و ارتباطات، مقام معظم رهبری. پرسش اینجاست که چرا یک بازپرس درباره فیلترینگ تلگرام دستور صادر کرده و چرا دستور او اجرایی شده است؟
حسن روحانی، رییس‌جمهور کشورمان در حساب رسمی اینستاگرام خود گفته بود که اگر در عالی‌ترین سطح نظام، تصمیمی برای محدود کردن یا مسدودسازی ارتباطات مردم گرفته شده باید مردم به طور شفاف در جریان چنین تصمیمی قرار بگیرند. او دستور قضایی برای فیلتر تلگرام را حکم سفارشی توصیف کرد. روحانی صراحتا نقش دولت در مسدود کردن تلگرام را رد کرده و گفت با فیلتر کردن آن مخالف است.
پس از بازداشت این بازپرس در مهرماه سال ۹۸ پس از آن «غلامحسین اسماعیلی»‌ سخنگوی قوه قضاییه درباره صحت و سقم و علت بازداشت بازپرس سابق دادسرای فرهنگ و رسانه که در فیلترینگ تلگرام نقش داشته است، گفت: موضوعات را نباید پیوند دهیم. کسی ممکن است هزاران اقدام خوب داشته باشد و ما آن را ارج می‌نهیم اما اگر خطایی مرتکب شود حتما به خطا و اتهام او باید رسیدگی شود. این موضوع ربطی به اینکه قبلا چه احکامی ایشان صادر کرده است ندارد.
سال ۹۷ بعد از صدور دستور فیلترینگ تلگرام، برخی از حقوقدانان و وکلا اقدام قاسم‌زاده مقام قضایی صادرکننده دستور را غیرقانونی دانستند و نسبت به آن واکنش نشان دادند. هشت تن از آنها نیز با توسل به قانون به دلیل «سلب آزادی شخصی افراد ملت» شکایت کردند و دادگاهی برای رسیدگی به این موضوع تشکیل دادند اما بازپرس قاسم‌زاده که این دستور را صادر کرده خود در جلسه حضور نداشته است. در نتیجه تمام اقدامات و اعتراضات به رفع فیلترینگ تلگرام این موضوع بی‌نتیجه ماند و تا امروز این پیام‌رسان در کشورمان فیلتر ماند.
پیام‌رسان‌های بومی
یکی از دلایل فیلترینگ تلگرام، فعالیت کانال آمدنیوز عنوان شد. از دیگر دلایل راه‌اندازی و فعالیت پیام‌رسان‌های بومی نامیده شد که از سوی بسیاری از مقامات دولتی تکذیب شد. با این همه همزمانی فیلترینگ تلگرام و راه‌اندازی پنج پیام‌رسان رسمی و داخلی کشورمان موجب شد کاربران نسبت به پیام‌رسان‌های داخلی موضع‌گیری داشته باشند. از سوی دیگر بلافاصله پس از راه‌اندازی پیام‌رسان سروش، یکی از کاربران به سادگی هرچه تمام‌تر این پیام‌رسان را هک کرد اما مدیران این پیام‌رسان به جای بهبود امنیت، رفع باگ‌های شبکه و بهسازی خدمات‌رسانی، به تکذیب هک شدن پیام‌رسان خود پرداختند. از دیگر دلایل موضع‌گیری منفی کاربران کشورمان، اختلالات چندروزه در پیام‌رسان‌هایی مانند سروش و ایتا بود. با این همه این اختلالات نیز از سوی مدیران تکذیب شدند. از سوی دیگر کاربران ایرانی به پیام‌رسان‌های داخلی اعتماد نداشته و معتقدند مدیران این پیام‌رسان‌ها برخلاف پاول دوروف مدیرعامل و موسس تلگرام اطلاعات منتشر شده از سوی کاربران را به راحتی در اختیار نهادها قرار داده و حریم خصوصی کاربران خود را رعایت نمی‌کنند. از سوی دیگر طبق اعلام رسول سرائیان، معاون وزیر ارتباطات و رییس سازمان فناوری تا اردیبهشت ماه سال ۹۷ سه پیام‌رسان ایرانی تسهیلات وام پنج میلیارد تومانی را دریافت کرده‌اند. علیرضا عیوضی، روابط عمومی سروش نیز تایید کرد که سروش ۵ میلیارد تومان را دریافت کرده‌ است. میلاد موحدی، مدیرعامل بیسفون نیز اعلام کرد که این وام را در تاریخ شش اردیبهشت‌ماه دریافت کرده است. اما این وام‌ها به بهبود خدمات‌رسانی و کیفیت پیام‌رسان‌های داخلی کمکی نکرد.
با وجود فیلتر بودن تلگرام در ایران اما بسیاری از کاربران به کمک فیلترشکن همچنان از این پیام‌رسان استفاده می‌کنند. براساس گزارش مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران‌ (ایسپا) در اسفند سال ۹۸، ۶۸ درصد مردم حداقل از یکی از شبکه‌های اجتماعی مجازی استفاده می‌کنند که براین اساس سهم تلگرام با وجود فیلتر آن در ایران ۴۲ درصد است. استفاده مردم از فیلترشکن یا استفاده از نسخه‌های فارسی تلگرام برای دور زدن این فیلترینگ تا کنون امنیت اطلاعات کاربران این پیام‌رسان را با خطرات جدی روبه‌رو کرده است. در مقابل، پیام‌رسان‌های داخلی در جذب کاربران ناموفق بوده‌اند، این در حالی است که دولت بسیاری از کارمندان دولتی را موظف کرده بود در پیام‌رسان‌های بومی عضو شده و گروه‌های تلگرامی نهادها به پیام‌رسان‌های داخلی منتقل شوند. همچنین آبان‌ماه سال گذشته اینترنت بین‌المللی قطع شده و اینترنت ملی جایگزین آن شد که اگر این اتفاقات نبود اکنون پیام‌رسان‌های داخلی نیمی از اعضای داخلی را نیز جذب نمی‌کردند.
نسخه‌های فارسی تلگرام
پس از فیلترینگ تلگرام ده‌ها نسخه فارسی این پیام‌رسان منتشر شد که برخی از نهادهای دولتی از موبوگرام و طلاگرام حمایت کردند، آنها تلگرام را در زمره پیام‌رسان‌های بومی دانسته و اعلام کردند وزارت ارتباطات نیز باید از این دو نسخه فارسی و ناامن تلگرام حمایت کند.
از سویی دیگر اوایل فروردین‌ماه خبر نشت اطلاعات ۴۲ میلیون کاربر ایرانی از یک نسخه فارسی تلگرام منتشر شد. این اطلاعات در
رید فروم به فروش گذاشته شد.
سخن آخر
تنها دولت روسیه نیست که در فیلترینگ تلگرام ناموفق عمل کرده است. دولت ایران با فیلترینگ تلگرام امنیت کاربران خود را به خطر انداخته است، آزادی انتخاب شبکه اجتماعی محبوب را از آنها سلب کرده، نگرش آنها به نرم‌افزارهای بومی را منفی کرده، اعتماد کاربران به پیام‌رسان‌های داخلی را از بین برده و با اینکه بازپرسی که دستور فیلترینگ تلگرام را صادر کرده دستگیر شده، همچنان بر فیلترینگ تلگرام اصرار می‌ورزد. هرچند دولت تدبیر و امید مانند همیشه هرگونه مسوولیت را از خود سلب می‌کند و مدعی است در فیلترینگ این پیام‌رسان محبوب میلیون‌ها کاربر ایرانی تصمیم‌گیرنده نبوده است.