رقابت نابرابر

گروه صنعت- بازار دخانیات کشور اوضاع آشفته‌ای دارد؛ از قاچاق گسترده تا فقدان قوانین نظارتی همگن برای ساماندهی بازار اوضاع را به ضرر تولیدکنندگان شناسنامه‌دار این صنعت رقم می‌زند. اگر سری به اطلاعات عرضه‌کنندگان و تولیدکنندگان عمده دخانیات در ایران بزنیم با نام سه شرکت مواجه می‌شویم. شرکت دخانیات به همراه دو شرکت تولیدی دیگر سیگار یعنی «بی‌ای‌تی (پارس)» و «جی‌تی‌ای (پارس)» از عرضه‌کنندگان عمده دخانیات در ایران محسوب می‌شوند با این وجود در شرایط ناعادلانه‌ای رقابت می‌کنند. در حالی که شرکت دخانیات ملزم به پاسخگویی در برابر دستگاه‌های نظارتی است دو شرکت دیگر با کمترین شفاف‌سازی و ارائه اطلاعات مطابق با قوانین حاکمیت شرکتی و قانون تجارت به فعالیت خود ادامه می‌دهند. وضعیت زمانی بدتر می‌شود که بدانیم این شرکت‌ها در تحقیق و تفحص‌های نهادهای نظارتی جایی ندارند و در این میان تنها شرکت دخانیات به ارائه اطلاعات شفاف می‌پردازد.
ابعاد بازار دخانیات ایران
بر اساس آخرین گزارش سازمان بهداشت جهانی با وجود تمامی کنترل‌ها هنوز بیش از یک میلیارد نفر از مردم دنیا در حال سیگار کشیدن هستند و حتی با توجه به کاهش تقاضا در برخی کشورها برای فروش سیگار آنها به سمت فروش محصولات جدید دخانیاتی مثل تولید سیگارهای الکترونیکی روی آورده‌اند. به بیان ساده‌تر امروزه حدود ۱۹ درصد از مردم دنیا سیگار مصرف می‌کنند و سالانه ۵۲۰۰ میلیارد نخ سیگار به ارزش ۷۰۰ میلیارد دلار دود می‌شود. آمارهای جدیدتر نیز حکایت از این موضوع دارد که درآمد این صنعت به ازای هر فرد در دنیا حدود ۹۳ دلار است که البته بخشی از بازار مصرفی آن را سیگارهای قاچاق تشکیل می‌دهند که حدودا ۱۲ درصد است.
برندهای مطرح دخانیات در ایران
سیگارهای خارجی مورد مصرف در ایران شامل«وینستون»، «کنت»، «پال‌مال»، «جی وان»، «مانتانا»و «مگنا» می‌شوند. البته که «مارلبرو» همچنان محبوب‌ترین برند سیگار خارجی مورد مصرف در ایران است. برندهای سیگار داخلی در ایران نیز شامل بهمن، تیر، فروردین، هما، زیکا، ۵۷ و T4 می‌شود. بسته‌بندی این برندهای ایرانی نیز عموما در گرافیک‌های سنتی و ساده است. در بازار دخانیات ایران آمارهای قابل توجه‌تری نیز وجود دارد. خرداد ماه امسال بود که معاون وقت وزیر بهداشت طی گفت‌وگویی از آخرین آمار مصرف دخانیات در کشور خبر داد. او در تشریح این آمار اظهار کرد: «صنعت دخانیات با گردش مالی سالانه ۲۰ تا ۲۵ هزار میلیارد تومان در ایران، ۴۰هزار میلیارد تومان هزینه مستقیم و ۷۰ تا ۹۰ هزار میلیارد تومان هزینه غیرمستقیم و سرجمع ۱۴۰هزار میلیارد تومان هزینه سلامتی به کشور تحمیل می‌کند.»
قاچاق گسترده
افضلی مدیرعامل شرکت دخانیات ایران طی گفت‌وگویی در دی ماه ۹۹ با اشاره به صدور مجوزهایی در حوزه صنعت دخانیات از سال ۱۳۹۱ و رفع انحصار از این صنعت، به «ایسنا» گفته بود: «در حال حاضر ۷۰ تا ۸۰ درصد بازار سیگار در اختیار برندهای خارجی و نهایتا ۱۴ درصد از بازار دخانیات در اختیار شرکت دخانیات ایران است که البته این رقم در سال ۱۳۹۸، هفت درصد بوده است. البته با توجه به اینکه محصولات شرکت دخانیات ایران در کلاس C و D و در نتیجه ارزان است به لحاظ ریالی سهمی کمتر از ۱۰ درصد بازار دخانیات را به خود اختصاص داده است.» اما در این میان آمار سیگارهای قاچاق نیز قابل توجه است. طبق آمار ارائه‌شده، در پنج‌ماه ابتدایی سال ۹۹، برآورد سیگار قاچاق ‌شده به داخل کشور، هفت میلیارد و ۳۶۰ میلیون نخ بوده، در حالی که در مدت مشابه سال۹۸ میزان سیگارهای قاچاق، چهار میلیارد و ۵۱۰ میلیون نخ برآورد شده است. با این حساب میزان قاچاق سیگار به داخل کشور در پنج‌ماه سال۹۹ نسبت به سال قبل از آن، ۶۳ درصد افزایش یافته است.
انفعال ناظران در برابر عدم شفافیت
صنعت دخانیات کشور اما احتمالا یکی از غیرشفاف‌ترین صنایع در کشور است که جز گزارش‌های رسمی ارائه شده از سوی مدیران آن، جزئیات دیگری از فعالیت‌های صورت‌گرفته در این صنعت وجود ندارد. به عنوان مثال در جدیدترین گزارشی که از سوی رییس مرکز برنامه‌ریزی و نظارت بر دخانیات کشور در ابتدای پاییز امسال ارائه شده تنها به ارائه این چند نکته بسنده شده است که «طی شش ماه اول امسال میزان صادرات سیگارت با ۲۸۷ درصد رشد روبه‌رو بوده چنان‌که از ۷۱میلیون نخ درشش ماهه سال گذشته به ۲۷۵ میلیون نخ تا پایان شهریور امسال رسیده است.» اکبر شهباززاده البته تاکید کرده است که «در شش ماه اول سال‌جاری، قاچاق سیگارت با کاهش ۴۶درصدی روبه‌رو بوده است.» گزارشی که دقیقا مبنای مشخصی برای نوع محاسبه آن وجود ندارد یا اگر هم وجود داشته اعلام نشده است. در این میان شهباززاده تاکید کرده است که «واردات رسمی سیگارت در شش ماه اول سال جاری به مثابه سال گذشته صفر بوده و هیچ‌گونه وارداتی در خصوص سیگارت انجام نشده است.» ادعایی که با توجه به حجم بالای سیگار خارجی موجود در بازار دخانیات کشور، موضوع کاهش قاچاق سیگار به میزان ۴۶ درصد را تا اندازه زیادی غیرقابل استناد و باور می‌سازد. در مورد مصرف سیگار نیز رییس مرکز برنامه‌ریزی و نظارت بر دخانیات اعلام کرده است که «برآورد مصرف سیگارت در نیمه اول سال ۱۴۰۰ به میزان ۳۲ میلیارد و ۵۰۰ میلیون نخ بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته تغییری نداشته است.» البته آمارهای ارائه شده در مورد تولید سیگار در کشور نیز آنچنان روشن نیست و آخرین گزارش در این مورد باز هم مربوط به مرکز برنامه‌ریزی و نظارت بر دخانیات کشور است که در اسفند سال ۹۹ از سوی رییس وقت این مرکز اعلام شده بود که «در ۱۱ ماه سال ۹۹ بیش از ۵۲ میلیارد نخ سیگارت تولید شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته که ۵۰ میلیارد نخ بوده، به میزان چهار درصد افزایش تولید داشته است.»
لزوم شفاف‌سازی تولیدکنندگان دخانیات
صنعت دخانیات کشور بیشتر از هر مساله دیگری در این شرایط نیازمند شفافیت است. آمارهای نجومی از میزان قاچاق سیگار از یک سو و انحصار موجود در بازار دخانیات تا آنجا مبهم بود که باعث شد نمایندگان مجلس به فکر تحقیق و تفحص از این صنعت نیز بیفتند. تحقیق و تفحصی که البته تنها منحصر به «شرکت دخانیات ایران» شد و دو شرکت تولیدکننده دیگر همچون تمام این سال‌ها کارنامه عملکردشان نامشخص است. این تحقیق و تفحص البته هنوز به مرحله ارائه گزارش نرسیده است، اما به گفته سخنگوی کمیسیون صنایع و معادن مجلس «افزایش واردات محصولات دخانی از کمپانی‌های خارجی که موجب خروج ارز از کشور و کاهش تولید و تعطیلی واحدهای دخانیات و تعدیل نیروهای این بخش شده و همچنین کاهش اراضی زیر کشت توتون را در پی داشته است» از محورهای این تحقیق و تفحص است.
البته که در این میان «نحوه انتصاب مدیران در شرکت دخانیات ایران و استفاده از افراد فاقد سوابق کار متناسب در سمت‌های مدیریتی و معاونت و همچنین علت بازنگری و عدم همکاری در قراردادهای تامین‌کنندگان مواد اولیه» از دیگر محورهای این تحقیق و تفحص است. البته که تحقیق و تفحص یکسویه از این شرکت با واکنش مدیران این شرکت نیز مواجه شد و سیاوش افضلی، مدیرعامل شرکت دخانیات ایران اعلام کرد که «دهه گذشته این شرکت شرایط خوبی نداشته، اما اکنون احیا شده و در سال ۱۳۹۹ میزان تولید، ۵۰ درصد و فروش از نظر مقدار ۲۳ درصد و از نظر سهم بازار ۷۰ درصد رشد داشته است. هر چند همچنان به لحاظ مقداری فقط ۱۴ درصد بازار و به لحاظ ارزشی فقط پنج درصد بازار را در اختیار دارد.» حالا مشخص نیست که این تحقیق و تفحص اولیه که تنها منحصر به شرکت دخانیات کشور است در مورد سایر شرکت‌های تولیدکننده سیگار هم نتیجه‌ای خواهد داد یا همچنان این دو شرکت در تاریکی و ابهام به فعالیت خود ادامه می‌دهند.