رنج پایتخت

گروه جامعه – پایتخت‌نشینان بیش از شهروندان دیگر شهرهای کشور تحت‌تاثیر بحران‌های اجتماعی و چالش‌های معیشتی هستند. این روند خود عاملی شده است تا دچار بحران سلامت روان شوند. بحرانی که زنگ خطری جدی است و بی‌توجهی به آن مسائل خطرآفرینی را برای پایتخت رقم می‌زند. یکی از نشانه‌های این بحران آن است که مدام شاهد نزاع‌های خیابانی، تنش بین شهروندان در فضاهای عمومی شهر هستیم. چنین مواردی تاکیدی است بر پویا بودن شهر به عنوان یک کالبد زنده. در تعریف سازمان بهداشت جهانی سلامت روان به عنوان یکی از اجزای مهم سلامت بیان شده. بر اساس این تعریف «سلامت، حالت بهزیستی کامل جسمی، روانی و اجتماعی است و صرفا به مفهوم فقدان بیماری یا ناتوانی نیست.»
بنابراین سلامت روان مساله‌ای بیش از «فقدان بیماری روانی» است. سلامت روان عبارت است از: «حالتی از بهزیستی که در آن فرد، توانایی‌های خودش را می‌شناسد، می‌تواند با فشارهای معمول زندگی مقابله کند، می‌تواند به شیوه‌ای پربار و موثر کار و به جامعه خود خدمت کند». اصول سلامت روانی، اجتماعی به سادگی بهداشت عمومی نیست زیرا عواملی که بیماری‌های جسمی را ایجاد می‌کنند در مجموع شناخته شده‌اند، اما در ایجاد بیماری‌های روانی چندین عامل (عوامل جسمی، روانی، اجتماعی) باید دست به دست هم دهند تا بیماری ایجاد شود. درنتیجه پیشگیری از آنها کار آسانی نیست.
در ارتقای سلامت روانی و اجتماعی، هدف، تامین احساس شادی، امنیت، امید و رضایت از زندگی برای جمعیت عمومی است و همچنین افزایش مهارت‌های جامعه برای رویارویی با استرس‌ها، ارتقای مهارت‌های ارتباط اجتماعی، مهارت‌های زندگی و شیوه‌های فرزندپروری مورد نظر است. راهبردهای موثر بر تعیین جهت حرکت برای رسیدن به اهداف مورد نظر، علاوه بر کاهش خطر اختلالات روانی و مشکلات و بهبود سلامت روانی و اجتماعی، تاثیر مثبتی بر بهداشت و پیشرفت اجتماعی و اقتصادی جوامع دارد. در زیر به برخی از مهم‌ترین راهبردها پرداخته می‌شود.
سطح پایین سواد سلامت جامعه
به گزارش ایسنا، احمد حاجبی، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در همایش سلامت روان گفت: طرح تحول سلامت نقطه عطفی در جهت ارتقای سلامت روان است. پیش از طرح تحول سلامت یکی از آرزوهای ما این بود که کارشناسان ارشد سلامت روان بیشتری تربیت شوند که اکنون حدود ۹۵ درصد کارشناس ارشد سلامت روان تربیت شده‌اند. تا پیش از سال ۹۲ خدمات ادغام‌یافته سلامت روان در نظام مراقبت بهداشتی بر اساس مباحثی بود که از سال ۶۹ آغاز به کار کرده بود. ما توانسته بودیم خدمات را ساده کنیم و بهورز ما بتواند با آموزش‌هایی که دیده، فرد با اختلال روانی را شناسایی و به تخصص‌های بالاتر معرفی کند.
وی افزود: تا سال ۹۲ شیوع اختلالات روانی در کشور در بازه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال حدود ۶/۲۳ درصد بوده است که سهم شهر تهران ۸۸ درصد است. پیش از مطالعه صورت گرفته تنها یک‌سوم بیماران مبتلا به اختلال روان از خدمات درمانی استفاده کرده بودند و ۹/۶۲ درصد افراد دارای اختلال روان در پاسخ به سوال عدم چرایی مراجعه به متخصص، گفته بودند «فکر می‌کردیم خودمان خوب می‌شویم».
این سخن نشان می‌دهد سواد سلامت جامعه در چه سطح پایینی قرار دارد و نیاز به فعالیت بیشتری در این بخش داریم. برای بهبود ارائه خدمات باید در حوزه phc سرمایه‌گذاری کنیم و با منابع محدود به دنبال بهره‌وری حداکثری باشیم.
حاجبی در خصوص استراتژی‌های وزارت بهداشت در حوزه سلامت روان پس از طرح تحول سلامت، اظهار کرد: به دنبال این طرح به سوی حمایت‌طلبی از مدیران ارشد کشور برای ارتقای کیفی و کمی خدمات این حوزه گام برداشتیم. همچنین از سال ۸۳ موضوعات مهارت فرزندپروری را به سیستم وارد کردیم که البته نیاز به زمان بیشتری برای بروز و ظهور دارد. همواره توانمندسازی بهورزان و پزشکان عمومی در اولویت ما بوده است. وی اهداف بعدی برای ارتقای سلامت روان در کشور را معرفی کرد و گفت: به دنبال استفاده حداکثری از ظرفیت کارشناسان‌مان هستیم. یکی از این طرح‌ها که توجه و تاکید ویژه‌ای نسبت به آن داریم، گسترش خدمات حوزه سلامت روان روستاهاست که این امر نیاز به جذب کارشناسان متخصص دارد. همچنین تمرکز بعدی ما افزایش راندمان مراقبت از بیماران حوزه سلامت روان است.
لزوم توجه به سلامت روان پایتخت‌نشینان
الهام فخاری، رییس کمیته اجتماعی شورای شهر تهران نیز چندی پیش درباره بحران سلامت روان پایتخت‌نشینان هشدار داده و گفته بود: موضوع سلامت روان در شهر تهران مغفول مانده. این در حالی است که پایتخت‌نشینان در ابرشهر تهران با فشارهای زیادی روبه‌رو هستند و لازم است مهارت‌های مقابله با آن را فراگیرند. سلامت روان به کاهش تنش‌ها و برخوردها کمک می‌کند. از همین رو می‌توان با برگزاری دوره‌های مهارت زندگی نسبت به توانمندسازی افراد جامعه اقدام کرد.
رییس کمیته اجتماعی شورای شهر تهران با بیان اینکه در همین راستا مذاکراتی با سازمان نظام روانشناسی و مشاوره انجام و پیش‌نویس آن نیز تدوین شده، ادامه داد: براساس این تفاهمنامه‌ای که منعقد خواهد شد در راستای بهبود سواد سلامت روان، جامعه ‌باید به شناختی از وضعیت سلامت روان برسد و همچنین از آسیب‌های روانشناختی پیشگیری شود. این تفاهمنامه‌ای است که دارای فاز ترویجی، آموزشی و رسانه‌ای است و پس از ارائه‌ مهارت‌های مختلف، غربالگری و تشخیص نیز انجام خواهد شد که در صورت نیاز، افراد به سامانه‌های تخصصی ارجاع داده می‌شوند.
از نکات قابل توجه در حوزه سلامت روان آن است که در سال ۱۳۹۷ برای اولین‌بار ردیف بودجه‌ای را برای ارتقای سلامت روان تصویب کرده و این مهم در بودجه سال ۱۳۹۸ نیز تمدید شد و همچنین در برنامه سوم توسعه نیز بر این مهم تاکید شد.
اما این مسیر فقط در چارچوب بخشنامه و ردیف بودجه باقی مانده است.
پایتخت‌نشینان کماکان در حوزه سلامت روان دچار بحران هستند. باید به این نکته مهم توجه داشت که این روند هزینه‌های دیگری از جمله تامین امنیت شهری را چند برابر می‌کند. مسوولان شهری حال که مدام نگران شرایط دشوار هزینه‌های پایتخت هستند، باید با تحلیل‌های روزآمد آشتی کنند تا شاید پیشگیری را بر درمان ترجیح دهند.