روابط کج‌دار و مریز تهران و آنکارا

نادر کریمی‌جونی
سال‌ها پیش در اولین دیدار اردوغان با جورج بوش پسر، اردوغان به بوش گفته بود اگر تو متولد تگزاس هستی، من هم متولد کاظم پاشا- محله‌ای در استانبول که به خلافکاری شهرت داشت- هستم. با این حرف، اردوغان در واقع می‌خواسته به بوش هشدار دهد که او هم به اندازه تگزاسی‌ها اهل زد و خورد است. کمااینکه رجب طیب‌ اردوغان پس از بازگشت از ایالات متحده، این منظور را با خبرنگاران در میان گذاشته بود و یکی از خبرنگاران از وی پرسیده بود به نظر او آیا جورج بوش می‌داند که محله کاظم پاشا در استانبول کجاست و چگونه محله‌ای است؟ اردوغان در پاسخ گفته بود (نقل به مضمون): مهم این است که حساب کار دست آقای بوش بیاید!
هیچ یک از شرکای دیپلماتیک یا تجاری ترکیه در جهان پنهان نمی‌کنند که رییس‌جمهور ترکیه شریکی مطمئن و پایدار برای همکاری نیست. از دید بسیاری از ناظران اردوغان دچار نوعی خودشیفتگی مزمن است که تناقض‌های رفتاری بسیاری را برای او و دولتمردان ترک به وجود آورده است؛ ترکیه از سویی می‌خواهد عضو اتحادیه اروپا شود و از قدرت و امکانات اقتصادی- اجتماعی این اتحادیه بهره‌مند شود و از سوی دیگر می‌خواهد یک تنه استیلای اروپاییان را به چالش بگیرد و به همین دلیل با وجود مخالفت و نگرانی شدید کشورهای اروپایی و مخصوصا فرانسه، همچنان به تلاش‌هایش برای کشف نفت در آب‌های بین‌المللی مدیترانه و دریای سیاه ادامه دهد یا در حالی که آنکارا با خرید موشک‌های ضدهوایی زمین‌پایه S-400 مخالفت‌های شدید و پرحجم اعضای ناتو و بالاخص ایالات متحده آمریکا را برانگیخته، تلاش می‌کند با نزدیک شدن به اسراییل، از نفوذ تل‌آویو برای جلب نظر مثبت واشنگتن بهره گیرد.در رابطه با تهران و همسایه جنوب‌شرقی ترکیه، مقامات آنکارا اندیشه‌هایی در ذهن و آرزوهایی در دل دارند که با حرف‌هایشان متفاوت است. ترکیه همیشه هوادار پان‌ترک‌ها و طرفدار ترکیه واحد بوده است. اردوغان گاهی از تجدید بنای امپراتوری عثمانی سخن گفته و خواستار احیای آن شده است. اما او می‌داند که احیای آن امپراتوری در مرزهای گذشته که فلسطین و سوریه را دربر می‌گرفت، غیرممکن است. از این جهت اردوغان و نزدیکانش به سرزمین‌های شرقی ترکیه و از جمله استان‌های ترک‌زبان ایران چشم طمع دوخته‌اند. تمامی پان‌ترک‌هایی که در مناطق آذری‌زبان ایران زندگی می‌کنند، مخفیانه یا آشکار با ترکیه ارتباط دارند و هرازگاهی به آن کشور سفر می‌کنند. در ترکیه نیز پذیرایی خوبی از ایشان به عمل می‌آید و آنان در جهت تقویت فعالیت‌های خود، تشویق می‌شوند.در مناطق بحران‌زده مانند سوریه، لیبی و قره‌باغ نیز رفتار ترکیه در مقابل ایران، به جای همکاری بیشتر رقابت و تقابل است. حمایت از تروریست‌ها در مناطق شمالی سوریه، انتقال تروریست‌های سوری به خاک آذربایجان برای جنگ علیه ارمنستان، هدف قرار دادن نیروهای روسیه در خاک سوریه، همکاری با نیروهای آمریکایی علیه نیروهای سوری، کارشکنی در نگارش و تصویب قانون اساسی سوریه، همکاری اطلاعاتی با تروریست‌های سوری و… از اقدامات و فعالیت‌های نیروهای ترک در رقابت و مقابله با ایران بوده است. طنز ماجرا آن است که با وجود حضور رجب طیب ‌اردوغان در ائتلاف آستانه برای حل بحران سوریه، آنکارا همچنان به نقش تخریبی خود در این بحران ادامه می‌دهد و حل منازعه را به تعویق می‌اندازد.

از یک نظر، در تمام نقاط همکاری با ایران، آنکارا رفتاری مزورانه و شیطنت‌آمیز دارد. رجب طیب ‌اردوغان اگرچه به بندبازی سیاسی شهرت دارد و پایداری کمی در یک موضع یا رفتار سیاسی از وی مشاهده شده اما در هر صورت به گونه‌ای کاملا منفعت‌طلبانه و زیرکانه به دنبال منافع خود و همفکران خویش است و چندان بعید نیست که این منافع با منافع ملی و درازمدت ترکیه مغایرت داشته باشد.
اما از نگاه ایران، همسایگان جزء تغییرناپذیر سرنوشت کشورها هستند و بالاخره باید راه تعامل با همسایگان را پیدا و مفاهمه را تقویت کرد. ضمن اینکه نمی‌توان انکار کرد که آنکارا گاهی و در موارد مشخصی مانند دور زدن تحریم‌ها، منافع ایران را تامین کرده است. هر چند این تامین منافع برای کشورمان، منافع بسیار بیشتری را عاید ترک‌ها کرده است. ایرانیان به خوبی می‌دانند که ترکیه و مشخصا استانبول بارانداز خلافکاران ایرانی و پناهگاه برخی چهره‌ها و عناصر ضدانقلاب و ضدنظام جمهوری اسلامی ایران است چنان که سفارت اسراییل در آنکارا و کنسولگری آن در استانبول، راهبر و هادی عملیات برخی اقدامات موساد در کشورمان بوده و هست. با این حال گمان نمی‌رود که در تهران کسی به دنبال تخریب یا تحدید روابط با آنکارا باشد. چه، مقامات تهران دریافته‌اند که با آنکارا روابطی پرنوسان داشته باشند و از تنش‌ها دوری کنند.