روح قداست

مریم رضوی*- مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در دوره‌های مختلف تاریخی، علاوه بر صورت‌بندی‌هایی مختلف، پذیرای تغییرات اجتماعی متنوعی نیز بوده است. این تغییرات، تحت تاثیر اوضاع اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه شکل گرفته، امکان رشد و بازتولید نظام فکری خاص خود و تاثیر آن بر جامعه را پیدا می‌کنند.
دین نه به عنوان یکی از عناصر فرهنگ، بلکه به مثابه یک نظام زندگی که فرهنگ به آن قائم است، در جوامع بشری نقش مهمی در تغییرات اجتماعی ایفا می‌کند. قرآن نیز به نقش‌آفرینی دین در تغییرات اجتماعی از طریق همبستگی اجتماعی اشاره می‌کند. خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَهَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً وَکُنتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَهٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ»؛ «همگان دست در ریسمان خدا زنید و پراکنده مشوید و از نعمتی که خدا بر شما ارزانی داشته است یاد کنید، آن هنگام که دشمن یکدیگر بودید و او دل‌هایتان را به هم مهربان ساخت و به لطف او برادر شدید و بر لبه پرتگاهی از آتش بودید، خدا شما را از آن برهانید. خدا آیات خود را برای شما این چنین بیان می‌کند، شاید هدایت یابید». (آل‌عمران: ۱۰۳)
مناسک دینی نیز به مجموعه‌ای از آداب، رسوم و شیوه‌ عمل‌هایی مشخص و نسبتا قانونمند با جهت‌گیری دینی و قدسی و با نتیجه محتمل تقویت باور دینی فرد عامل اشاره می‌کند. مناسک دینی دارای منشأ شریعتی است و در متن دین حضور دارد و تاسیس، تعریف و تبیین چگونگی آنها و جزئیات برگزاری آنها در نصوص و متون اصیل دینی (مثلا در نمونه اسلام: قرآن، سنت و حدیث) تصریح و تشریح شده است. در نتیجه، تعریف شرایط و اشکال آنها نسبتا ثابت و تطورناپذیر است. برگزاری آنها از منظر دین، تکلیف است و استنکاف از آنها معصیت محسوب می‌شود و مستوجب عقاب است. با این تعاریف، باید مناسک دینی را به عنوان بخشی چشمگیر از شریعت دینی قلمداد کرد که نمود آن در فقه دین است، از همین رو ورود خرافه به آن خطری جدی است.
*کارشناس مذهبی