زاگرس بیشتر از هیرکانی می‌سوزد

موج آتش‌سوزی‌های عمدی و طبیعی در جنگل‌ها و مراتع ایران معمولا از نیمه اردیبهشت آغاز می‌شود و تا نیمه شهریور شاهد بروز انواع حریق در پهنه‌های جنگلی و مرتعی کشور هستیم. امسال هم اگرچه براساس اظهارات مسوولان سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری، تعداد و میزان خسارت آتش‌سوزی‌ها در عرصه‌های طبیعی کمتر شده است، اما بازهم در هفته‌های گذشته اخبار متعددی از بروز آتش‌سوزی در جنگل‌های کهگیلویه و بویراحمد، لرستان و خوزستان به گوش رسید و در این میان حتی بیشه‌زارها و نخلستان‌های اطراف تالاب هورالعظیم و روداروند نیز در هفته‌های اخیر مورد حریق قرار گرفتند.
سال گذشته که از نظر میزان بارش، کشور در وضعیت ترسالی قرار گرفته بود، خشک شدن علف‌های هرزی که در زمان بارش باران‌های شدید در زیرآشکوب جنگل‌ها رشد کرده بودند، موجب بروز آتش‌سوزی‌های گسترده‌ای در جنگل‌های هیرکانی، ارسباران و زاگرس شد. امسال اما این بروز پدیده خشکسالی است که خطر وقوع حریق در جنگل‌ها و مراتع کشور را تشدید کرده است؛ چراکه بر اساس اعلام سازمان هواشناسی، در سال آبی جاری یعنی از ابتدای مهر ۹۹ تاکنون، میزان کل بارندگی کشور نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۴۱ درصد کمتر شده و همین مساله خشک‌تر شدن گیاهان عرصه‌های جنگلی و مرتعی ایران را به همراه داشته و موجب شده که آنها بیشتر مستعد حریق باشند.
این نکته‌ای است که دکتر نعمت‌الله خراسانی، عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران به آن اشاره کرد و گفت: بروز پدیده خشکسالی موجب خشک شدن پوشش سطحی خاک در عرصه‌های طبیعی کشور باعث می‌شود که گیاهان در صورت تابش اشعه خورشید بیشتر در معرض حریق قرار داشته باشند. البته همواره سهل‌انگاری گردشگران طبیعت نیز می‌تواند موجب آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع شود و بروز این سهل‌انگاری‌ها در ایام خشکسالی بیشتر زمینه آتش‌سوزی عرصه‌های طبیعی را فراهم می‌کند.
این کارشناس حوزه جنگل با اشاره به گرم‌تر شدن هوا در تابستان امسال عنوان کرد: از آنجا که امسال هم تابستان گرم‌تری را در پیش داریم و هم میزان بارندگی‌ها به شدت کاهش یافته است، قطعا تمام عرصه‌های طبیعی کشور در معرض حریق قرار دارند و ما باید مراقبت‌هایمان در این حوزه را تشدید کنیم.
چرا در ترسالی پارسال آمار بروز حریق در جنگل‌ها افزایش یافت؟
البته با وجود این صحبت‌های خراسانی در سال گذشته نیز که شاهد بارش‌های وسیعی در سراسر کشور بودیم، تعداد موارد حریق عرصه‌های طبیعی طبق اعلام سازمان جنگل‌ها ۳۰ درصد نسبت به سال ۹۸ افزایش یافت؛ موضوعی که این عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران درباره آن توضیح داد: در سال گذشته، رشد میزان بارندگی‌ها موجب شد که تراکم پوشش گیاهان علفی در زیرآشکوب جنگل‌ها بسیار زیاد شود. در این شرایط، خشک شدن این پوشش گیاهی در فصل گرما، جنگل‌ها و مراتع را بیشتر مستعد حریق کرد و اساسا افزایش تراکم پوشش گیاهی علفی در سطح زمین از جمله مواردی است که می‌تواند موجب بروز آتش‌سوزی‌های وسیع در عرصه‌های طبیعی شود.
وی در ادامه تاکید کرد: بنابراین اگر تا امروز تعداد موارد آتش‌سوزی جنگل‌ها و مراتع و میزان خسارت این آتش‌سوزی‌ها نسبت به سال گذشته کمتر بوده، به این دلیل است که پوشش گیاهی سطح زمین در عرصه‌های جنگلی به شدت کمتر شده و احتمال سرایت آتش‌سوزی به تاج یا سایر قسمت‌هایی بالایی درختان جنگلی به شدت کاهش یافته است.
زاگرس بیشتر از هیرکانی می‌سوزد
نکته مهم دیگر این است که اساسا هیچ کدام از پهنه‌های جنگلی کشور از بروز حریق در امان نیستند، اما در سال جاری بیشتر اخبار آتش‌سوزی جنگل‌ها از حوزه زاگرس مخابره شده است و کمتر شاهد بروز آتش‌سوزی در جنگل‌های ارسباران یا هیرکانی بوده‌ایم. البته چند سالی است که عمدتا بیشتر اخبار مربوط به آتش‌سوزی جنگل‌ها از زاگرس به گوش می‌رسد و سوال اصلی اینجاست که اساسا چرا در جنگل‌های زاگرس معمولا آتش‌سوزی‌های بیشتری رخ می‌دهد؟
عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران در پاسخ به این سوال توضیح داد: جنگل‌های زاگرس از نظر نوع پوشش گیاهی تفاوت زیادی با جنگل‌های هیرکانی و ارسباران دارد، به نحوی که هم تنوع گونه‌های گیاهی جنگل‌های زاگرس با هیرکانی متفاوت است و هم سن و سال گونه‌های زاگرسی با دیگر جنگل‌های ایران فرق دارد.
وی افزود: در جنگل‌های زاگرسی فاصله بین درخت‌ها بیشتر از جنگل‌های هیرکانی است، اما به علت این که عمدتا بارش باران در پهنه‌های جنگلی زاگرس کمتر از هیرکانی است، جنگل‌های این منطقه بیشتر در معرض خطر آتش‌سوزی قرار دارند. بنابراین معمولا تعداد آتش‌سوزی‌هایی که در جنگل‌های زاگرس رخ می‌دهد، از هیرکانی بیشتر است، اما عمدتا آتش‌سوزی‌های زاگرس نسبت به حریق‌های هیرکانی موجب خسارت کمتری می‌شود؛ چراکه تراکم گونه‌های گیاهی جنگل‌های هیرکانی در واحد سطح بسیار بالاتر از جنگل‌های زاگرس است.
علت وقوع حریق در بیشه‌زارها و نخلستان‌ها
در این میان در هفته‌های اخیر، اخبار گوناگونی از بروز آتش‌سوزی در بیشه‌زارها و نخلستان‌های اطراف تالاب هورالعظیم و رود اروند نیز منتشر شده است. این در حالی است که به لحاظ ظاهری، وقتی پوشش‌های گیاهی یک منطقه در مجاورت رود یا تالاب قرار گرفته باشند، قاعدتا باید احتمال خشک شدن و بروز حریق در آنها کمتر باشد.
این تصور ظاهری اما به گفته خراسانی چندان صحیح نیست و از نظر او، رفت‌و‌آمد بیشتر گردشگران در اطراف تالاب‌ها، رودخانه‌ها و البته وجود بیشتر زمین‌های کشاورزی در این مناطق منجر به آن می‌شود که احتمال بروز آتش‌سوزی‌های با عامل انسانی بیشتر شود؛ زیرا اولا سهل‌انگاری گردشگران در این عرصه‌ها می‌تواند منجر به بروز حریق شود و ثانیا وقتی کشاورزان برای پاک‌کردن مزارع خودشان بعد از برداشت محصول، اقدام به آتش‌زدن بقایای گیاهی موجود روی زمین می‌کنند، سرایت این آتش به عرصه‌های طبیعی نیز می‌تواند خسارت‌های فراوانی را به همراه داشته باشد.
همچنین آن طور که این کارشناس حوزه جنگل توضیح داد، علت بروز آتش‌سوزی در نخلستان‌ها که در روزهای اخیر نمونه آن در نخلستان‌های مجاور اروند در آبادان رخ داد، این است که چند سالی است کشت زراعی در قسمت‌های زیرآشکوب نخلستان‌ها رواج پیدا کرده و آتش‌زدن بقایای گیاهی پس از برداشت محصول توسط کشاورزان این منطقه نیز از جمله مواردی است که می‌تواند منجر به بروز حریق گسترده در عرصه‌های طبیعی شود.
سوختن جنگل‌های ایران در آتش کمبود تجهیزات اطفای حریق
کمبود تجهیزات اطفای حریق مورد نیاز نیروهای یگان حفاظت سازمان جنگل‌ها و البته تاخیر در ارسال بالگرد به عرصه‌هایی که دچار حریق می‌شود، از جمله مواردی است که در سال‌های گذشته منجر به آن شده که جنگلبان‌های ایران نتوانند به موقع و با قدرت جلوی گسترش حریق در عرصه‌های طبیعی را بگیرند و همین مساله خسارت‌های زیادی را برای پهنه‌های جنگلی و مرتعی کشور به دنبال داشته است.
در این میان در ابتدای خردادماه سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری پنج‌هزار قلم تجهیرات مورد نیاز برای اطفای حریق شامل انواع دمنده، لباس مخصوص مبارزه با آتش، کفش، مخازن آب و وسایل کمک‌های اولیه را به ۲۳ استان کشور از جمله تمام استان‌های زاگرسی ارسال کرد و از این لحاظ، در هفته‌های اخیر دست نیروهای یگان حفاظت سازمان جنگل‌ها برای مقابله با حریق تا حدودی پرتر شده است.
البته آن طور که برخی فعالان مردمی حوزه حفاظت از جنگل‌ها تعریف کردند، درست دو روز بعد از ارسال این تجهیزات به استان کهگیلویه‌وبویراحمد، نیروهای یگان حفاظت این استان در هنگام مبارزه با آتش‌سوزی گسترده در جنگل‌های گچساران با حداقل امکانات یعنی با دمنده و شاخه درخت ناچار بودند که به خاموش کردن آتش جنگل‌ها بپردازند و حتی لباس مخصوص اطفای حریق نیز به تن نداشتند.
سه عامل اصلی بروز آتش‌سوزی در جنگل‌ها
عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران در بخش دیگری از صحبت‌هایش ریشه بروز حریق در جنگل‌ها را به سه دسته کلی آتش‌سوزی‌های طبیعی، آتش‌سوزی‌های عمدی و حریق‌های با منشا انسانی اما غیرعمدی تقسیم کرد و گفت: کاهش میزان بروز آتش‌سوزی‌های طبیعی صرفا با انجام اقدامات علمی در دل جنگل‌ها و مراتع میسر است که این کار نیاز به بودجه کلانی از سوی دولت دارد.
وی درباره بروز آتش‌سوزی‌های عمدی یا غیرعمدی با منشا انسانی در جنگل‌ها نیز توضیح داد: این حریق‌ها عمدتا یا به این دلیل اتفاق می‌افتد که برخی کشاورزان برای این که بتوانند در سطح گسترده‌تری از عرصه‌های طبیعی به کشت و کار بپردازند، اقدام به آتش‌زدن مراتع و جنگل‌های اطراف زمین‌های کشاورزی خود می‌کنند. البته گاهی نیز سهل‌انگاری زراعت‌کاران در عدم‌کنترل حریق در هنگام سوزاندن بقایای گیاهی پس از برداشت محصول و همچنین سهل‌انگاری گردشگران طبیعت منجر به بروز حریق‌های گسترده در پهنه‌های جنگلی و مرتعی می‌شود.