زنان قربانی غیرت!

مهدیه بهارمست- قتل رومینای ۱۴ ساله به دست پدرش یکی از جنجالی‌ترین قتل‌های ناموسی اخیر بود که این روزهای نقل مردم کوچه و بازار است. اما در همین گیرو‌دار برادری ساکن رشت که مخالف ازدواج خواهر ۱۸‌ساله‌اش با مرد مورد علاقه‌اش بود خانه پدری را آتش زد و جان خواهر را گرفت. نباید فراموش کرد قتل‌های ناموسی در محله‌های حاشیه‌نشین بیشتر رخ می‌دهد. هر جا که فقر لانه کرده باشد. هیچ‌کس به رنج‌هایی که زن برده و جان شیرینش را از دست داده باشد، فکر نمی‌کند بلکه ترجیح می‌دهند زن موردنظر مرده باشد و خبرش هم جایی درج نشود. اما برخی از این اتفاقات رسانه‌ای نشده و جزو آمار سیاه تلقی می‌شوند. به همین دلیل آمار دقیقی از این اتفاقات در دست نیست. گرچه برای نخستین بار در سال ۱۳۹۴ پلیس در تفکیک انگیزه قتل‌ها به موضوع ناموسی اشاره کرد تا در تحلیل قتل‌های خانوادگی که ۳۰درصد از قتل‌های ایران را به خود اختصاص می‌دهد این سرفصل جدا شود.
بنا بر تعریف سازمان ملل، قتل‌های ناموسی به آن دسته از قتل‌هایی گفته می‌شود که برایشان بهانه‌های عرفی و شرعی تراشیده می‌شود تا در پناه این بهانه‌ها به آنها مشروعیت بخشند و از همدلی افکار عمومی نسبت به قربانیان بکاهند.
این قتل‌ها اغلب به دلایلی چون رابطه نامشروع زنان با یک فرد نامحرم، تجاوز جنسی و حتی طلاق و رفتارهای نامتعارف و مخالف عرف از سوی زن و اغلب به دست مردان فامیل و طایفه انجام می‌شود. توجیه آنها هم این است که رفتار آن زن، آبرو و حیثیت خانواده یا قبیله را زیر سوال برده و سبب شرمساری شده است.
این توجیهی است که مردان یک خانواده برای جلب رضایت عمومی جامعه به کار می‌برند و اغلب هم جامعه با فرد قربانی به استناد همین توجیه لکه‌دار کردن شرف و آبرو، احساس همدردی نمی‌کند. در این موارد پرونده‌ای هم وجود ندارد، عزاداری قابل توجهی برای قربانی برگزار نمی‌شود و علت مرگ را خودکشی یا مرگ اتفاقی اعلام می‌کنند.
گاهی ممکن است این قتل‌ها تنها برپایه شایعه‌های ریز و درشت اخلاقی بدون هیچ جایگاه منطقی انجام شود.
همچنین برآورد صندوق جمعیت سازمان ملل مرگ سالانه پنج ‌هزار نفر در دنیا بر اثر قتل ناموسی است و بر اساس برخی بررسی‌ها در ایران هم شایع‌ترین قتل‌ها به مسائل جنسی و ناموسی مربوط است؛ حدود ۲۰ درصد از کل قتل‌ها و ۵۰ درصد از قتل‌های خانوادگی. علاوه‌ بر این و بر اساس گزارش پلیس ایران، فقط در سال ۱۳۸۸ و در شهر اهواز، ۱۵ زن قربانی قتل ناموسی شدند که معادل ۵/۲۴ درصد از کل قتل‌های سال ۸۸ شهر اهواز است که البته این آمار نسبت به سال ۸۴ که میزان قتل‌های ناموسی در اهواز ۳۵ درصد بوده، کاهش داشته است.
البته سیستان‌و‌بلوچستان یکی از استان‌هایی است که در صدر لیست قتل‌های ناموسی قرار دارد. آمار روشن و به ثبت رسیده‌ای در مورد این قتل‌ها وجود ندارد. بسیاری از این قتل‌ها گزارش نمی‌شوند، شاکی خصوصی ندارند و در اغلب موارد خانواده قربانی در یک توافق تلخ و تاریک، چشمان خود را بر مرگ
عزیزشان می‌بندند.
اردیبهشت سال ۱۳۹۳‌ هادی مصطفایی، معاون وقت مبارزه با جرائم جنایی پلیس آگاهی گفته بود حدود ۱۹ درصد قتل‌ها در کشور با انگیزه ناموسی انجام می‌شود. به گفته این مقام پلیس حدود ۶۲ درصد «مقتولان زن به دست بستگان‌شان» به قتل رسیده‌اند که البته احتمالا اشاره‌ای به آمارهای همان سال است. مقامات زیادی مسائل ناموسی را یکی از انگیزه‌های پرتکرار قتل در ایران دانسته‌اند؛ موضوعی که البته به ایران خلاصه نمی‌شود و در بسیاری از کشورهای منطقه، آفریقا و کشورهای توسعه‌یافته اروپا هم بارها رخ داده است. قتل‌های فجیع ناموسی در حالی در کشور رخ می‌دهد که بدنه عمومی جامعه ما در مقایسه با کشورهای همسایه پتانسیل مدنی بالایی دارد اما باید این پتانسیل تقویت شود. تقویت آن هم فقط به دست قانونگذاران است.
افکار عمومی حمایت می‌کنند!
موضوع دیگر مرتبط با قتل‌های ناموسی در برخی مناطق ایران، حمایت افکار عمومی آن منطقه از قاتل است و در برخی موارد فرد قاتل حتی قهرمان خوانده می‌شود. البته چنین نگاهی به قاتل می‌تواند از هر فرد پرورش‌یافته در این مناطق یک قاتل بالقوه بسازد. حدود ۲۰ درصد مردم مریوان در استان کردستان نگرشی مثبت نسبت به قتل ناموسی دارند.
نتایج پژوهش ریاحی و همکارانش با عنوان «بررسی جامعه‌شناختی نگرش به قتل‌های ناموسی و عوامل اجتماعی موثر بر آن در شهر مریوان» می‌گوید: «یک‌پنجم از پاسخگویان، نگرشی مثبت به قتل‌های ناموسی داشته‌اند (۶/۲۷ درصد مردان و ۳/۵ درصد زنان)، در حالی‌که نگرش ۲/۳۸ درصد (۱/۲۸ درصد مردان و ۶/۵۵ درصد زنان) منفی بوده است.»
اما چه چیزی باعث می‌شود افرادی نسبت به قتل یک زن از سوی اعضای خانواده یا فامیل نگرش مثبت داشته باشند؟ نتایج این پژوهش دانشگاهی می‌گوید متغیر یادگیری اجتماعی، قوی‌ترین و مهم‌ترین پیش‌بینی‌کننده مستقیم نگرش مثبت به قتل ناموسی است: «از میان عوامل ساختاری، متغیرهای احساس نابرابری جنسیتی، پذیرش باورهای مردسالارانه و پایبندی به باورهای سنتی، به‌ترتیب مهم‌ترین متغیرهای پیش‌بینی‌کننده نگرش مثبت به قتل ناموسی است.»
نمونه‌ای از پرونده‌های خبرساز قتل‌هایی که در یک دهه اخیر، به نوعی «ناموسی» شناخته شده‌اند
سیستان‌و‌بلوچستان، زنی که شوهرش آن را سوزاند
زبیده ۴۰ ساله توسط همسرش به آتش کشیده شده و بر اساس ادعای نزدیکانش همسر وی که اکنون متواری است تلاش کرده این حادثه را به صورت خودسوزی صحنه‌سازی کند. گویا زبیده اختلاف سنی زیادی با همسرش داشته و به خاطر فرزندش و نبود پوشش حمایتی قوی سکوت در برابر رفتار ستم‌بار همسرش را انتخاب کرده و در نهایت او بود و آتش و تنی که دیگر نه جان دارد و توان حتی برای سکوت در برابر ظلم. حال شوهر وی آزادانه زندگی می‌کند.
چهارمحال‌و‌بختیاری؛ دختری که با فرزندش کشته شد
اسفند ۱۳۸۴ دختری به نام گلبهار در آتش سوزانده شد. ژیلا بنی‌یعقوب در گزارشی از او در یاس نو نوشت که گلبهار و پسرهمسایه با هم رابطه داشتند و صاحب یک بچه شده بودند. برادر، عمو و پسرعموهای او اول می‌خواستند با طناب گلبهار را دار بزنند اما او فرار کرده بود. در لحظه آخر برادرش روی او بنزین می‌ریزد و یکی از پسرعموها کبریت می‌زند. بر اساس این گزارش کودک او را هم با سم کشته بودند.
کردستان، زنی که مادر بود
اواخر تیرماه ۱۳۸۷ در یکی از روستاهای اورامان کردستان، زنی ۲۳ ساله به نام شهین نصراللهی که یک فرزند پنج ساله داشت به دست برادرانش به قتل رسید.
او به خاطر اتهامی که شوهرش به او زده بود بدون فرزندش به خانه پدرش بازگشته بود. شوهرش به او اتهام زده بود که ارتباط تلفنی مشکوک داشته است. بعد از هشت ماه همسر خانم نصراللهی به دنبال او می‌آید. او «بدون هماهنگی» با برادرانش به خانه همسرش باز‌می‌گردد اما برادرانش او را از خانه بیرون می‌کشند و به زور باز می‌گردانند و در راه خانه یکی از برادران با دو گلوله شهین را به قتل می‌رساند.
خوزستان؛ خدیجه جان به در برد
شهریور‌ماه ۱۳۸۷ خدیجه زن جوان آبادانی قصـد داشـت از شـوهر معتـاد خود طلاق بگیرد. همسر او با دو عموی خدیجه تماس می‌گیرد و می‌گوید خدیجه با مرد دیگری رابطه دارد. به گزارش روزنامه اعتماد، دو عموی او به زور سوار ماشین می‌کنندش و به خارج از شهر می‌برند. یکی از عموهـا دستان او را می‌گیرد و عموی دیگر با کارد میوه‌خوری شروع به بریدن گردنش می‌کند. «احساس می‌کردم آرام‌آرام روح از بدنم خارج می‌شود. حتی حنجره و تارهای صوتی‌ام بریده شد…. موبایل خواهرم را زیر آستین لباسم به محکمی نگه داشتم.»
او در این فاصله با پدرش تماس گرفت و از مرگ نجات یافت.
کرمان؛ قتل خواهر به دست برادر ناتنی
دی‌ماه ۱۳۹۴ دادستان عمومی و انقلاب شهرستان منوجان در استان کرمان از قتل دختر جوانی بر اثر ضربات متعدد چاقو خبر داد. به گفته مقام‌های قضایی قاتل که برادر ناتنی دختر بود، با اسلحه به خانه رفته بود اما به دلیل آنکه نتوانسته بود اسلحه را به کار بیندازد، با وارد کردن ۱۰ ضربه چاقو خواهرش را «به طرز فجیعی» به قتل رسانده بود.
انگیزه این مرد «مسایل خانوادگی و ناموسی» اعلام می‌شود.
آذربایجان‌غربی؛ نمی‌خواست پشت سر دخترش حرف بزنند
خردادماه ۱۳۹۵ در شهر خوی فیلمی در اینترنت منتشر شد که نشان می‌داد یک زن جوان روبه‌روی دانشکده پرستاری افتاده و مردی با تفنگ شکاری در خیابان راه می‌رود. به گفته مقام‌های محلی پدر دختر بعد از شلیک دو گلوله مانع رسیدن نیروهای امدادی و نجات دخترش شده بود.
آن زمان فرماندار خوی گفته بود «پدر قاتل در بازجویی‌های پلیسی انگیزه خود را از قتل دخترش شایعاتی عنوان کرد که از سوی مردم شنیده بود و این شایعات در خصوص مسائل اخلاقی و ناموسی بود.»
حسین سیوانی‌‌اصل، فرماندار وقت خوی خواسته بود که «بزرگنمایی» نشود. او گفته بود: «وقوع چنین اتفاقاتی اگرچه تلخ و دردناک است ولی این اتفاقات در تمام کشورهای پیشرفته نیز رخ می‌دهد بنابراین درج شایعات در خصوص این قتل در سایت‌های خبری خوشایند نیست.
کهگیلویه‌و‌بویراحمد؛ برادر کشت، عمو شاهد بود
آذرماه ۱۳۹۶ روزنامه شرق از قتل دختری به نام «ز» در روستای آباده در بخش لوداب کهگیلویه‌‌وبویراحمد خبر داد. به گزارش این روزنامه و بر اساس روایت شاهدان، مزاحمت‌های پسر همسایه باعث خشم عمو و برادر «ز» شده بود. آنها که نگران «آبروی خانواده» بودند پس از کتک زدن جوان هم‌روستایی، سراغ «ز» رفتند. برادر سر خواهرش را به دیوار کوبید در حالی که عمو هم شاهد قتل بود.
خوزستان؛ قتل دو خواهر به دست میزبان
۲۷ خردادماه ۱۳۹۸، یک مرد ۳۹ساله فرزندان دو برادر خود را در روستای تنگه در شهر آبادان در خوزستان کشت. در این جنایت دختر ۱۶ساله با روسری خفه شد و دختر ۲۷ساله با ضربات چاقو به گردن به قتل رسید.
به گفته فرمانده نیروی انتظامی آبادان، این مرد هنگام قتل دو برادرزاده خود، خانواده‌اش را در اتاق حبس کرده بود. دختر جوان‌تر به دلیل اختلاف با نامادری خود و دختری که فقط ۱۲ سال با عمویش اختلاف سن داشت، پس از مرگ پدر به خانه عمویشان پناه برده بودند. عموی آنها بعدها در بازجویی انگیزه خود را مسائل ناموسی و خانوادگی اعلام کرد.
کردستان؛ خودکشی هفت زن
خبرگزاری‌های کردی اوایل اردیبهشت امسال از «خودکشی» هفت زن در سنندج و شهرهای دیگر کردنشین ایران خبر دادند. در این میان نام سارینا غفوری هم دیده می‌شد. خبرهای اولیه حاکی از این بود که او هم به دلیل «مشکلات خانوادگی» خودکشی کرده است. خودکشی زنان در شهرهای غرب ایران، موضوعی عجیب نیست. مخصوصا در مناطقی که سنن عشیره‌ای و مشکلات اقتصادی و فرهنگی زنان را بیش از دیگران تحت فشار قرار می‌دهد.
اما بعد در خبری دیگر گزارش شد که برادر سارینا غفوری «او را به خاطر نیتش برای ازدواج کشته است.» او ۲۵ سال داشت، خیاطی و با فرزند خردسالش زندگی می‌کرد.
قاتلان بی‌مجازات
معمولا بعد از بدنامی یک زن، ریش‌سفیدان طایفه، دادگاهی برگزار می‌کنند و حکم قتل او صادر می‌شود. گاهی برای اینکه مراجع قانونی نتوانند یک نفر را متهم به قتل کنند و همه مردان فامیل در این افتخار شراکت داشته باشند، قتل به طور دسته جمعی انجام می‌شود. در موارد نادری هم بوده که بعد از قتل یک زن، جسدش را در طایفه به نمایش عمومی می‌گذارند تا همسایگان و خویشان نزدیک مطمئن ‌شوند که لکه ننگ طایفه پاک شده است. از آنجایی که در این نوع قتل‌ها، شاکی خصوصی وجود ندارد و ولی‌دم، خودش با قتل توافق کرده، فرد قاتل بعد از مدت کوتاهی آزاد می‌شود و در صورتی که قانون فرد قاتل را ملزم به پرداخت دیه کند، هر کدام از افراد عشیره سهم خودشان را پرداخت می‌کنند و ماجرا ختم می‌شود.
در این مورد، قانون هم سختگیری چندانی بر قاتلان قتل‌های ناموسی نمی‌کند. بر اساس ماده ۶۳۰ قانون مجازات اسلامی، هر‌گاه مردی همسر خود را در حال زنا با مرد اجنبی مشاهده کند و علم به تمکین زن داشته باشد، می‌تواند در‌‌ همان حال آنها را به قتل برساند و در صورتی که زن مکره باشد، فقط باید مرد را به قتل برساند.
باید نوشت جامعه ما در قبال «ظلم»کور است و کر. زن که باشی در قبال تو سکوت‌شان بیشتر می‌شود. قتل زنان چه به نام «ناموس» و چه به هر نام دیگری بازتاب خشونت وحشیانه علیه زنان است. خشونت و ستم بر زن یکی از روابط اجتماعی ستمگرانه‌ای است که از بدو ظهور جوامع وجود داشته و تضاد لاینحلی است که تا جامعه مردسالار حاکم است، این خشونت و نابرابری جنسیتی یکی از ارکان لاینفک آن است.
در برابر این سکوت جمعی باید نوشت و سکوت نکرد. قافیه را که باخته‌ایم، بیش از این به باختن ادامه ندهیم. برای آیندگان، برای رومینا‌های خردسال دیگر به نام «صلح» و «انسانیت»و «برابری» سکوت نکنیم و بنویسیم و برای آگاهی جامعه بکوشیم.