زنجیره ارزش مواد معدنی معطل زیرساخت‌ها

«جهان‌صنعت»- قبل از اینکه دولت بر کاهش خام‌فروشی تمرکز کند باید زیرساخت‌‌های لازم را برای فعالان حوزه معدن فراهم کند. در این رابطه می‌توان به تکنولوژی، ماشین‌آلات لجستیکی و تولیدی اشاره کرد تا فعالان معدنی هم بتوانند زنجیره ارزش مواد معدنی را تجهیز کنند.
بحث دوری از خام‌فروشی سال‌هاست که مطرح شده و حتی آنقدر این موضوع تکراری شده که دیگر نمی‌توان گفت موضوع جدیدی را در دل خود دارد. با اینکه صادرات محصول نهایی بخش معدن ارزش‌افزوده و ارزآوری بیشتری خواهد داشت، اما به باور فعالان معدنی، ایران هنوز آمادگی لازم برای دوری از خام‌فروشی را ندارد؛ موضوعی که مدت‌هاست بین مسوولان و فعالان معدنی چالش‌برانگیز شده است و به این صورت شاهد اصرار مسوولان و انکار معدنی‌ها هستیم. با اینکه به تازگی وزیر صمت بر لزوم اجتناب از خام‌فروشی مواد معدنی تاکید کرده، اما معدنکاران باور دارند که سوددهی، مدیریت، تامین زیرساخت‌ها و عادلانه بودن شرایط برای بخش خصوصی از مواردی است که بهتر است وزارتخانه بر آن تمرکز کند تا اینکه به فکر پایان خام‌فروشی باشد.
نفت و معدن در یک خط
بسیاری بر این باورند همان‌طور که درباره نفت عده‌ای تاکید کردند که نباید خام بفروشیم حالا هم در مورد مواد معدنی این اصرار دیده می‌شود اما همچون نفت موضوع چندان عملی هم نشده و نمی‌شود! کارشناسان باور دارند که اصل مطلب اشتباه است و نباید دولتی‌ها بر این شعار تاکید کنند. گواهش هم عملیاتی نشدنش در این چند سال است.
فعالان معدنی باور دارند که دوری از خام‌فروشی پیچیدگی‌‌های خاص خود را دارد و ما هنوز برایش آمادگی نداریم. به این ترتیب هرچند این بحث در سخن زیباست اما در عمل به نفع اقتصاد نیست. به طور مثال بارها مطرح شده که چرا قیر طبیعی به شکل خام فروخته می‌شود، درحالی که با فرآوری می‌توان حدود ۱۴۰ محصول دیگر را به فروش رساند. به عنوان مثال می‌توان از قیر طبیعی جوهر چاپ دستگاه کارتریج پرینتر تهیه کرد اما مساله این است که تا فرآوری راه بسیار است. به این ترتیب ضعف فرآوری باعث شده این ماده معدنی به شکل تناژ ‌صادر و به گرم وارد کشور شود.
لزوم برخورد هوشمندانه
فعالان معدنی معتقدند با اینکه به نظر مخالفان خام‌فروشی احترام می‌گذارند اما نمی‌‌توانند از خام‌فروشی دست بکشند و تاکید می‌کنند که باید با این موضوع به صورت هوشمندانه برخورد کرد. باز به همان مثال قیر اشاره می‌کنیم. هرچند اگر قیر طبیعی فرآوری ‌شود، می‌تواند برای جوهر چاپ در دستگاه کارتریج مورد استفاده قرار گیرد، اما سوال این است که اگر تمامی واحدهای تولیدی دست به فرآوری زده و خوراک لازم واحدهای مختلف را تهیه کنند، با مازاد محصول خام چه باید کرد؟!
در این بین طرفداران خام‌فروشی بر این عقیده هستند که با وجود اعلام آمادگی مشتری خارجی و علاقه‌مندی به خرید مواد معدنی کشور، چرا نباید محصول معدنی را به صورت خام صادر کرد؟! اگر امروز مازاد محصول به صورت خام صادر نشود در آینده ممکن است یک محصول دیگر جایگزین آن شود و ماده معدنی کشورمان دیگر جذابیتی برای خارجی‌ها نداشته باشد. در واقع شاید در دهه‌‌های آینده محصولات خام ایران دیگر محلی از اعراب برای مصرف‌کنندگان خارجی نداشته باشد. به این ترتیب شعار دوری از خام‌فروشی در چنین شرایطی به نفع اقتصاد ایران نیست.
لزوم فراهم کردن زیرساخت‌ها
اما برخی هم باور دارند قبل از اینکه دولت بر کاهش خام‌فروشی تمرکز کند باید زیرساخت‌‌های لازم را برای فعالان حوزه معدن فراهم کند. در این رابطه می‌توان به تکنولوژی، ماشین‌آلات لجستیکی و تولیدی اشاره کرد تا فعالان معدنی هم بتوانند زنجیره ارزش مواد معدنی را تجهیز کنند. به عبارتی ابتدا باید امکانات لازم در کشور فراهم و سپس مقررات و دستورالعمل‌هایی اعمال تا خام‌فروشی روزبه‌روز کمتر شود. حال آنکه اگر بدون توجه به تامین زیرساخت‌‌ها با خام‌فروشی مقابله شود تنها به ضرر اقتصاد و کشور پیش رفته‌‌ایم. در شرایطی که یک دلار ارزشی بیش از ۳۸ هزار تومان دارد، دوری از خام‌فروشی به مثابه خودزنی شناخته می‌شود. تاکید کارشناسان بر این است که فعالان معدنی به فرصت، امکانات و تجهیزات نیاز دارند. به طور مثال می‌توان از اجازه ورود ماشین‌آلات دست دوم با حداقل هزینه برای معدنکاران یاد کرد. ضمن اینکه شرایطی باید فراهم شود تا تکنولوژی تولید از کشور‌های دیگر وارد کشور شود. در این شرایط است که فعالان حوزه معدن می‌توانند با حداقل هزینه گمرکی و در اختیار داشتن ارز مناسب دست به فعالیت اقتصادی بزنند.
موج تعطیلی معادن با تداوم خام‌فروشی
فعالان بخش معدن کشور باور دارند که گاهی خام‌فروشی مواد معدنی ارزش‌افزوده بیشتری در مقایسه با مصرف آن برای تولید کالای صادراتی می‌‌آفریند و آنچه سبب ترجیح تولید بر صادرات این مواد شده ارزان بودن سوخت است. دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات معدنی ایران در این خصوص به تازگی گفته است: خام‌فروشی یا فروش محصول فرآوری‌شده برای هر ماده معدنی به اقتضای نوع ماده متفاوت است. به طور مثال در مورد سنگ‌های تزئینی ساختمانی، خام‌فروشی سنگ مرمر سودده‌تر از صادرات فرآوری‌شده آن است چون محصول فرآوری‌شده ارزش‌افزوده کمی می‌آفریند.
کامران وکیل ادامه داد: نمونه بعدی سنگ‌آهن در جایگاه ماده اولیه تولید فولاد است. در حال حاضر برای تولید فولاد در کشور انرژی زیادی می‌سوزد، آب زیادی با وجود بحران آبی مصرف می‌شود، محیط‌زیست تخریب و هوا آلوده می‌شود تا در نهایت فولادی تولید شود که بهای تمام‌شده آن بسیار بالاتر از محصول مشابهی است که امکان خرید آن از چین وجود داشت. او تصریح کرد: در چنین شرایطی جلوی خام‌فروشی سنگ‌آهن گرفته شده تا فولاد تولید شود اما تولید فولاد از واردات آن گران‌تر تمام می‌شود و افزون بر این تولید در مناطق خشک مرکز کشور فرونشست دشت‌ها و خشک شدن سفره‌های آب زیرزمینی را در پی دارد. دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات معدنی ایران تصریح کرد: صادرات سنگ‌آهن به چین و واردات فولاد سوددهی بیشتری دارد چون کوره‌ها در کارخانه‌های فولاد چین بزرگ‌مقیاس هستند و از فناوری‌های کم‌‌مصرف برخوردارند؛ در نتیجه چینی‌ها محصول فولادی را با قیمت تمام‌شده کمتری عرضه می‌کنند. بنابراین خام‌فروشی سنگ‌آهن به چین سودده‌تر از فرآوری آن برای تولید فولاد در کشور است. او در ادامه توضیحات خود در مورد سودده بودن به صنعت سیمان هم اشاره کرد و توضیح داد: در حال حاضر سیمان ایران در بازارهای جهانی ۲۰ دلار در هر تن معامله می‌شود در حالی که قیمت این محصول در بازارهای جهانی ۸۰ دلار است. در اینجا هم فرآوری مواد معدنی برای تولید سیمان سودده نیست. این کارشناس ارزان بودن سوخت در ایران را مسبب شرایط کنونی دانست و تصریح کرد: اگر یارانه سوخت از صنایع معدنی گرفته شود، تنها یک درصد آنها می‌توانند به فعالیت ادامه دهند.
خام‌فروشی تنها برای خصوصی‌ها بد است!
وکیل در ادامه خاطرنشان کرد: نکته جالب توجه اینجاست که در خام‌فروشی مواد معدنی بیشتر به بخش خصوصی سخت گرفته می‌شود و اگر تولیدکننده دولتی باشد، در این باب مدارا می‌شود.
وی افزود: به طور مثال مس کرمان در حالی ورق کاتد را صادر می‌کند که صنایع زیرمجموعه در داخل کشور به آن نیاز دارند و تولیدشان به دلیل نرسیدن مواد اولیه با ظرفیتی کمتر از ظرفیت واقعی انجام می‌شود تا جایی که در اندیشه واردات مواد اولیه هستند. این قضیه علاوه بر ورق کاتد در مورد سولفید مولیبدن تولیدی مس کرمان هم صادق است.
به این ترتیب با اینکه دوری از خام‌فروشی به طور حتم برای اقتصاد و کشور آینده بهتری را رقم خواهد زد اما کارشناسان باور دارند در شرایط فعلی اقتصادی، آماده نبودن زیرساخت‌ها و نیاز کشور به ارز ، این مهم سیاست مناسبی نیست.