زندگی پرفراز و نشیب یک بنا

سحر موسوی – ضلع شرقی میدان توپخانه بنایی را در خود جا داده است که بوی تاریخ می‌دهد؛ بنایی ۱۲۵ ساله که تنها میراث ارزشمند و باقیمانده از آن میدان قدیمی است و با نام‌های بانک شاهی، بانک بازرگانی ایران و بانک تجارت سال‌ها مرکز معاملات رسمی ایران بوده است.
بانکی که دوم بهمن، سالگرد تاسیس آن است در روزهای اخیر به واسطه بازدید احمد مسجد جامعی، رییس شورای شهر از این مکان و سایر میراث فرهنگی منطقه، نامش در میان اخبار حوزه میراث فرهنگی به چشم می‌خورد.
شکل این بانک مانند بانک‌های امروزی نیست. ساختمانش در تاریخچه بانکداری ایران طرحی یگانه داشته و یادگار دوران قاجار است. بیش از ۱۰ سال است که به مدد مدرن شدن تهران و لرزه‌های مترو در زندان مرمت محصور شده است. ساختمان بانک پیش از آنکه تو را برای دیدن یک مرکز معاملات تاریخی ایران به میدان توپخانه (میدان امام خمینی فعلی) بکشاند، ساختمانی با معماری منحصربه‌فرد را در بن چشمانت بنا می‌کند که از تماشایش لذت خواهی برد. ساختمانی آجری و قرینه با بادگیرهای برافراشته‌اش. از میدان که ساختمان را نگاه کنی شاهد بنایی هستی با طرحی انگلیسی اما سر در ورودی آن سخن دیگری دارد از معماری ایرانی. این اعجاز به مدد شیوه کار استاد حسین لرزاده است که با مخاطب خود سخن‌ها دارد. این سَردَر نگاهی از بالا، تحقیرآمیز و از سر لطف به آدمی نمی‌کند. با مخاطب خود خودمانی است به دور از هرگونه عوام‌فریبی.
داستان ساختمان بانک بازرگانی ایران
قهرمان میرزا شاهزاده قاجار و پسر عباس میرزا که امیر لشگر ناصرالدین شاه و عاشق ساختن عمارت بود. به نقل از عبداله مستوفی در کتاب «شرح زندگانی من»: یکی از بلندپروازی‌های او ساخت یک عمارت وسیع و بسیار مجلل در شرق میدان توپخانه بود به همین منظور مبلغی را به ناصرالدین شاه پیشکش کرده و اجازه می‌یابد که سر در ایوان خانه‌اش را به سمت میدان توپخانه باز کند. او سردر و ایوان خانه خود را با گچبری‌ها و تجمل زیادی رو به میدان در سال ۱۲۵۳ ه.ش ساخت و در واقع به شکوه میدان توپخانه افزود. اما متهم به دستبرد در بودجه لشگر آذربایجان و گمرک شد و ملزم به پرداخت ۱۵ هزار تومان جریمه به خزانه. از آنجا که این پول را نداشت خانه را در سال ۱۲۵۴ ش به ازای یک الماس هشت هزار تومانی و هفت هزار تومان پول نقد به علی خان امین‌الدوله فروخت. گویا بعدها قهرمان میرزا در تلاش بود تا پول بدهد و آن خانه را پس بگیرد که هیچ‌گاه موفق نشد و در نهایت این عمارت از سوی علی خان امین‌الدوله به بانک شاهی فروخته شد.
مالک جدید عمارت قهرمان میرزا بانک شاهی شد و در سال ۱۲۶۷ ه.ش تحت نظارت دولت انگلستان ساختمان جدیدی در همان محل احداث شد. ساختمان جدید بانک به سبک باروک و با همکاری مهندسان انگلیسی و معماران ایرانی ساخته شد. در معماری به سبک باروک دو ایده بیش از همه مدنظر بوده است؛ خلق فضاهای مناسب برای زندگی و ایجاد مکان‌های کوچکی برای تفکر و اندیشه. در این سبک برخی سازه‌های کلاسیک همچون ستون‌ها و عناصر تزئینی بن حفظ می‌شود. سال‌ها بعد بنا به درخواست کهل مسوول انگلیسی بانک تغییراتی در سردر ورودی بانک داده شد. جهت طراحی یک سردر ایرانی برای بانک مرحوم استاد حسین لرزاده مسوول اجرای این تغییر شد.
توسط ۱۴-۱۳ پله از سر در ورودی عبور خواهی کرد. در دو طرف پلکان ستون‌های بلندی که دیوارهای اطراف آن با گچکاری‌های زیبایی که در حال مرمت هستند، قرار گرفته است. استاد لرزاده نیم گنبد ورودی را به سبک کاسه‌سازی کارکرده است. داخل بانک تداعی‌گر عظمت معماری هخامنشی است. ستون‌های رفیع، تلفیق هنرمندانه‌اش با دوره‌های تیزه‌دار و استفاده از چوب در پوشش سقف، ترکیبی موزون را پدید آورده است.
بانکداری در ایران- عصر ناصری
بانکداری در ایران از قرون وسطی تا اوایل قرن نوزدهم منحصر به فعالیت‌های صرافی بود. صرافی‌های بزرگی در تبریز، مشهد، تهران، اصفهان، شیراز و بوشهر یعنی مراکز تجاری عمده آن دوره وجود داشتند. در این دوره هیچ موسسه دولتی یا بانک خارجی در کشور فعالیت نداشت و نقل و انتقال وجوه در داخل یا در خارج توسط صرافان انجام می‌گرفت. موسسات صرافی عمده آن روزگار شامل تجارتخانه برادارن تومانیاس، تجارتخانه جمشیدیان، تجارتخانه جهانیان و شرکت اتحادیه بودند که فعالیت اکثر آنها تا قبل از سال ۱۳۰۰ش متوقف گردید.
۱۳۰ سال قبل حاج‌محمدحسن امین دارالضرب، صراف بنام ایران نامه‌ای مشروح برای ناصرالدین شاه فرستاد و او را از نقش ارزنده بانک ایرانی در اعتلای اقتصاد ملی آگاه ساخت. وی پیشنهاد کرد که این بانک با سرمایه مشترک دولت و ملت ایران تاسیس شود اما متاسفانه شاه اهمیتی به طرح نداد و نتیجه‌ای گرفته نشد.
اولین بانکی خارجی که در ایران تاسیس شد، شعبه یک بانک انگلیسی بود که مرکز آن در لندن و حوزه فعالیت آن جنوب آسیا به‌ویژه هندوستان بود. این بانک «بانک جدید شرق» خوانده می‌شد. بانک جدید شرق اولین بانک به شیوه امروزی بود که در سال ۱۲۶۶ ش بدون مجوز از دولت در عمارت شرق میدان توپخانه شعبه مرکزی خود را دایر کرد و بلافاصله شعبه دیگری در شهرهای کشور تاسیس کرد و به فعالیت‌های بانکی- اقتصادی پرداخت. این بانک بیشتر از سه سال فعالیت نکرد و با تاسیس بانک شاهنشاهی تمامی اموال و امتیازات خود را یک‌جا به این بانک واگذار کرد.
بانک شاهنشاهی ایران در سال ۱۲۶۷ ش توسط بارون جولیوس دورویتر، موسس خبرگزاری رویتر به‌عنوان اولین بانک دولتی ایران با تابعیت خارجی و سرمایه‌های خصوصی خارجی تاسیس شد. وی اجازه انحصاری تاسیس بانک شاهنشاهی را به مدت ۶۰ سال از ناصرالدین شاه گرفت. مهم‌تر از همه حق انحصاری نشر اسکناس نبز به رویتر اعطا شد. این بانک معاف از مالیات بود و تنها سالانه شش درصد از سود خالص بانک ( حداقل ۱۳ هزار تومان) به دولت ایران تعلق می‌گرفت.
پس از تاسیس بانک شاهی، امتیاز تاسیس بانک‌های دیگری با نام‌های بانک استقراضی ایران، بانک عثمانی و بانک ایران و روس به اتباع بیگانه واگذار شد و از سال ۱۳۰۴ ش به بعد کم‌کم بانک‌های ایرانی توسعه یافتند و با نام‌های بانک پهلوی قشون (بانک سپه)، موسسه رهنی ایران، بانک ملی ایران و بانک مرکزی ایران تاسیس شد و فعالیت‌های بانکی را شروع کردند.
بانکداری در ایران – جنگ جهانی اول تا انقلاب اسلامی
بعد از پایان جنگ جهانی اول و خروج اشغالگران از ایران، سرانجام قانون تاسیس بانک ملی ایران در جلسه ۱۴ اردیبهشت ۱۳۰۶ به تصویب مجلس رسید و یک سال بعد این بانک در تهران رسما کار خود را آغاز کرد.
با وجود عدم منع قانونی تاسیس بانک در ایران و با وجود توسعه بانک‌های ملی و سپه و بانک‌های خارجی، هیچ بانک خصوصی با سرمایه ایرانی تا بعد از جنگ جهانی در کشور تاسیس نشد و در نتیجه فعالیت‌های بانکی در سراسر کشور در دست چند بانک باقی ماند.
پس از پایان جنگ جهانی دوم و خروج قوای بیگانه، اقتصاد کشور در راه بازگشت به مسیر عادی تغییر جهت داد. برای اولین‌بار پروژه درازمدت اقتصادی تنظیم و مقرر شد تا اجرای برنامه هفت‌ساله ۲۱ میلیارد ریال به مصرف توسعه اقتصادی برسد بنابراین در درون جامعه بر اثر ازدیاد وسایل مبادله و افزایش حجم تولید و توسعه تجارت خارجی، شرایط عینی برای ظهور بانک‌های جدید و کشانده شدن بخش خصوصی به فعالیت‌های بانکی از تمام جهات فراهم شده بود.
با تصویب اولین طرح برنامه عمرانی کشور در سال ۱۳۲۷، نیاز به وجود موسسات اعتباری افزایش یافت. در تیرماه ۱۳۲۸ دولت به منظور کمک مالی به واحدهای تولید خصوصی بانک برنامه را ایجاد کرد. سپس «بانک بازرگانی ایران» به عنوان اولین بانک خصوصی به صورت شرکت سهامی در ۰۲/۱۱/۱۳۲۸ش تاسیس شد و در سال ۱۳۲۹ ش فعالیت‌های بانکی خود را آغاز کرد.
این بانک نخستین بانک خصوصی با مالکیت صددرصد ایرانی بود. این بانک در محل سابق شعبه بازار بانک شاهی واقع در خیابان بوذرجمهری تهران روبه‌روی مسجد سلطانی با ۱۸ نفر کارمند گشایش یافت و در سال ۱۳۲۹ ش به علت توسعه فعالیت‌های بانک در خیابان سعدی اقدام به تاسیس شعبه کرد. مدیریت بانک بازرگانی ایران را مصطفی تجدد عهده‌دار بود. تجدد (۱۳۵۸- ۱۲۸۷) یک سرمایه‌دار و سیاستمدار ایرانی بود که در کابینه منوچهر اقبال درسال ۱۳۳۶ ش به سمت وزیر بازرگانی معرفی شد و در ادوار چهارم تا هشتم مجلس سنای ایران سناتور مازندران بود.
در سال ۱۳۳۱ ش بزرگ‌ترین موفقیت بانک بازرگانی ایران که خریداری محل بانک شاهی به مبلغ ۵/۳ میلیون تومان بود، تحقق یافت. بانک شاهی هم که به بانک انگلیس در ایران و خاورمیانه تغییر نام یافته بود به علت محدودیت ارزی ادامه کار را به صلاح خود نمی‌دانست و به این جهت به تعطیلی شعبه‌های خود در ایران مبادرت کرد.
بانک بازرگانی ایران در ۲۹ شهریورماه ۱۳۳۱ ش بنای ساخته شده توسط قهرمان میرزا، امیر لشکر ناصرالدین شاه را از بانک شاهی خریداری کرد. در این سال و سال‌های بعد بانک‌های خصوصی دیگری چون بانک عمران، بانک صادرات، بانک معادن ایران، تهران، پارس، بانک کار و بانک ایرانیان راه‌اندازی شد.
بانک بازرگانی ایران فعالیت‌های چشمگیری در رقابت با بانک‌های دولتی مانند بانک‌های ملی، سپه، کشاورزی، رهنی، کارگشایی و صنعتی آغاز کرد و به ارایه انواع خدمات بانکی مبادرت ورزید. یکی از اقدامات این بانک در آن زمان افتتاح حساب سیار بود.
دارندگان این حساب به وسیله دفترچه می‌توانستند از موجودی خود در تمام شهرستان‌هایی که بانک در آنجا شعبه داشته است، برداشت کنند. علاوه بر آنکه به موجودی این حساب‌ها سود قابل‌ملاحظه‌ای نیز تعلق می‌گرفت و سالانه دوبار هم در ماه‌های مهر و بهمن قرعه‌کشی برگزار و به برندگان نیز جوایزی پرداخت می‌شد.
بانک بازرگانی ایران در سال ۱۳۳۵ ش به موازات افزایش شعبه‌های داخلی بانک، برای اولین‌بار اقدام به افتتاح نمایندگی در خارج از کشور و در شهر لندن کرد و سه سال بعد یعنی در سال ۱۳۳۸ ش نیز دومین شعبه این بانک در شهر هامبورگ افتتاح شد. در این سال، همزمان با دهمین سال تاسیس بانک بازرگانی، تعداد شعب این بانک به ۲۸ شعبه و جمع کارکنان آن به یک‌هزار و ۸۰۰ نفر رسیده بود.
بانکداری در روزگار ما
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در تاریخ هفدهم خردادماه ۱۳۵۸ ش، شورای انقلاب به منظور حفظ سرمایه‌های ملی، به کار انداختن چرخ‌های تولیدی کشور، تضمین سپرده‌ها و پس‌انداز مردم در بانک‌ها، بانک‌های کشور را ملی اعلام کرد و سپس به جهت کنترل و نظارت دقیق‌تر بر سیستم بانکی و اجرای صحیح سیاست‌های پولی و اعتباری برخی از بانک‌ها در یکدیگر ادغام شدند.
بانک بازرگانی ایران نیز مانند سایر بانک‌ها پس از اجرای ماده «۱۷» لایحه قانونی ادغام بانک‌ها در سال ۱۳۵۸ در بانک تجارت ادغام شد.بانک دولتی «بانک تجارت»، از ادغام پنج بانک خصوصی- ایرانی (بانک‌های بازرگانی ایران، ایرانشهر، کار، شهریار، صنایع ایران) شش بانک مختلط
ایرانی- خارجی (بانک‌های ایران و انگلیس، تجارتی ایران و هلند، ایران و خاورمیانه، بین‌المللی ایران و ژاپن، اعتبارات ایران و ایرانیان) و یک بانک خارجی (بانک ایران و روس) تاسیس شد.
محل رسمی بانک تجارت در همان ساختمان بانک بازرگانی ایران واقع در میدان توپخانه قرار گرفت. این ساختمان در ۱۲ بهمن‌ماه ۱۳۸۱ ش با شماره ۷۴۴۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.دیرزمانی است که دیگر صدای رد و بدل شدن اسکناس‌های ناصری و مظفری در فضای داخلی این ساختمان به گوش نمی‌رسد.
ورود به این بانک مساوی است با پرش به سال‌های قبل تاریخ ایران، سال‌هایی که اقتصاد ایران در دست عمال استعمار بود. مالک فعلی این بنا بانک تجارت است و این ساختمان قدیمی نیز نیازمند کمک و تخصیص اعتبار از سوی بانک. بی‌شک توجه بیش از پیش به بناهای تاریخی و میراث فرهنگی تهران قدیم در حفظ هویت این شهر کمک شایانی خواهد کرد.