زنگ خطر برای اقتصاد صنایع‌دستی

نادر نینوایی- وقتی پای شعار دادن مطرح باشد همه متفق‌القول هستند که صنایع‌دستی به عنوان بخشی از فرهنگ و هنر اصیل و سنتی ایرانی باید حفظ شود. حتی گاه برخی پا را از این هم فراتر گذاشته و می‌گویند این هنر- صنعت می‌تواند نقشی موثر در اقتصاد کشور ایفا کند و حکم یک پیشرانه را داشته باشد.
با وجود شعارهایی که گاه و بیگاه از سوی مسوولان و مدیران حوزه صنایع‌دستی مطرح می‌شود اما در عمل گران شدن افسارگسیخته مواد اولیه صنایع‌دستی به دنبال افزایش نرخ ارز و بخشودگی‌های مالیاتی که صرفا تولیدکنندگان صنایع‌دستی را شامل شده و فروشندگان این محصولات را دربر نمی‌گیرد، باعث شده که چرخ اقتصاد صنایع‌دستی آن‌طور که باید و شاید نچرخد. همین وضعیت موجود باعث شده که تعطیل شدن سریالی فروشگاه‌های صنایع‌دستی این روزها دامنه‌دار شود و براساس برخی از گزارش‌ها حتی گریبان برخی از فروشندگان صنایع‌دستی در میدان نقش جهان اصفهان را بگیرد. با تغییر کاربری مغازه‌های فروش صنایع‌دستی زنگ خطر برای هنرهای سنتی کشور به صدا درآمده است و انتظار می‌رود مسوولان امر اقدامی اثرگذار برای بهبود شرایط در این حوزه صورت دهند.
مالیات نفس‌گیر
یکی از مشکلات تولیدکنندگان و فروشندگان صنایع‌دستی مربوط به مالیات‌هایی است که بر سایر مخارج و هزینه‌های آنها افزوده و باعث شده که تولید و عرضه صنایع‌دستی را از منفعت بیندازد. در حالی که براساس قانون کارگاه‌های تولیدی صنایع‌دستی مشمول مالیات نمی‌شوند، اما مغازه‌های فروش صنایع‌دستی باید مالیات بپردازند. این در حالی است که تولید صنایع‌دستی یک شغل خانگی محسوب می‌شود و عملا تولیدکنندگان، فروشنده محصول خود نیز هستند.
با توجه به آنکه فرهنگ‌سازی مناسبی در خصوص اهمیت و جایگاه صنایع‌دستی نشده، استقبال عمومی از این هنرهای سنتی نیز بسیا پایین بوده و همین امر کار فروش را سخت می‌کند. افزون بر این مواد اولیه گران‌قیمتی که برای تولید صنایع‌دستی لازم است قیمت تمام‌شده محصولات را بالا برده و خرید آن را برای مردم دشوار می‌کند.
وقتی وضعیت معیشتی مردم و مشکلات اقتصادی آنها را در نظر بگیرید عملا متوجه می‌شوید که خرید صنایع‌دستی اصولا از اولویت مردم خارج شده و هنرهای سنتی به عنوان کالاهایی لوکس قلمداد می‌شوند.
راه‌حل موثر و نهایی برای عبور از شرایط ایجادشده در حوزه صنایع‌دستی، تلاش همه‌جانبه معاونت صنایع‌دستی برای جلب توجه به این حوزه در برنامه هفتم توسعه است.
ارائه بخشودگی مالیاتی به فروش صنایع‌دستی و در نظر گرفتن اقداماتی موثر برای کاهش قیمت مواد اولیه سرتیتر اقداماتی هستند که باید طرف توجه قرار گیرند. مریم جلالی دهکردی معاون صنایع‌دستی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در خصوص وضعیت دریافت مالیات از فعالان صنایع‌دستی می‌گوید: در موضوع مالیات، جلسات زیادی برگزار شده اما سازمان امور مالیاتی معتقد است کارگاه‌های تولید محصولات، مشمول مالیات نیست ولی مراکز عرضه همان محصولات که وابسته به کارگاه‌ها هستند باید مالیات بپردازند و مشکل وزارت میراث فرهنگی با این ادارات مالیات در همین موضوع است که فروشگاه‌های عرضه محصولات صنایع‌دستی وابسته به کارگاه‌ها هستند و باید از پرداخت مالیات معاف شوند.
گران شدن مواد اولیه
اگر پای درد دل هنرمندان صنایع‌دستی بنشینید متوجه می‌شوید که گران بودن و حتی در مواردی کمیاب بودن مواد اولیه صنایع‌دستی درد دل مشترک همه آنها است.
گرانی افسارگسیخته مواد اولیه بزرگ‌ترین مشکل تولید‌کنندگان هنرهای سنتی است؛ به عنوان نمونه پشم حیوانات ایرانی که در تولید سوزن‌دوزی‌ها جزو مواد اولیه محسوب می‌شوند در دو ماه اخیر با افزایش نرخ چشمگیر رو‌به‌رو بوده است. یا در مورد پته‌دوزی که در انحصار یک شهرستان قرار دارد، قیمت مواد اولیه تنها به صرف اینکه این هنر خاص یک منطقه بوده در مقطعی به ناگاه در آن منطقه بسیار زیاد می‌شود.
در استانی مثل گلستان به واسطه جمعیت قابل توجه دام، ظرفیت خوبی در بحث تولید پوست گاو و گوسفند وجود دارد، اما به دلیل نداشتن کارخانه چرم‌سازی، فعالان صنایع‌دستی این استان ناچار به خرید چرم از خارج از کشور و استان‌های دیگر برای تولید محصولات خود می‌شوند و همین امر باعث افزایش قیمت تمام‌شده هر محصول می‌شود.
حصل خانجانی فعال رشته بافته‌های داری در این خصوص می‌گوید: با وجود اینکه گلستان یکی از قطب‌های پرورش دام و تولید پشم شناخته می‌شود به دلیل نبود کارخانه ریسندگی صنعتی، هنرمندان فعال در عرصه تولید فرش مجبور به خرید الیاف مورد نیاز خود از سایر استان‌ها هستند.
وی افزود: با توجه به اینکه مواد اولیه مورد نیاز برای تولید فرش ترکمن پشم است در صورت فعالیت کارخانه ریسندگی و همچنین کارگاه‌های رنگ‌رزی قوی تولید فرش ترکمن در استان رونق بیشتری پیدا می‌کند.
خانجانی گفت: افزایش ۱۰ برابری قیمت مواد اولیه و همچنین پرداخت مبلغ مضاعف برای حمل آن از نقاط دیگر، فشار مضاعفی به فعالان این عرصه می‌آورد و از طرف دیگر فروش و صادرات محصولات به دلیل شرایط تحریم با مشکلات زیادی مواجه است.
باتوجه به شرایط بحرانی موجود در زمینه مواد اولیه، برای کمک به هنرمندان صنایع‌دستی لازم است مسوولان امر رایزنی لازم را با کارخانه‌های تامین‌کننده مواد اولیه در داخل کشور انجام دهند تا با تهیه و ارائه موارد مورد نیاز صنایع‌دستی از نخ و پارچه و مس گرفته تا پشم و سایر مواد، زمینه را برای بهبود فعالیت اقتصادی فعالان صنایع‌دستی فراهم کنند.
از سوی دیگر باید در نظر داشت که راه‌اندازی کارخانه‌های ریسندگی و چرم‌سازی در کاهش هزینه‌های تامین مواد اولیه صنایع‌دستی موثر است و می‌طلبد سرمایه‌گذاران برای ورود به این عرصه با طرح‌هایی هدفمند تشویق شوند.
نکته دیگری که نباید از نظر دور داشت تاثیر مثبت بازارچه‌های صنایع‌دستی است. باتوجه به اثرات مثبت این بازارچه‌ها به نظر می‌رسد چنانچه طرحی جامع برای ایجاد بازارچه‌های دائمی صنایع‌دستی در شهرهای کشور در نظر گرفته شود می‌توان به بهبود شرایط در زمینه اقتصادی هنرهای سنتی امیدوار بود.