زنگ خطر فروپاشی

گروه جهان- لبنان این روزها با یکی از بدترین بحران‌های اقتصادی جهان از قرن نوزدهم روبه‌رو است، به‌گونه‌ای که این کشور اینک در آستانه فروپاشی قرار گرفته است. از دو سال پیش اقتصاد لبنان که الگوی آن مبتنی بر ورود بالای سرمایه خارجی و به همراه آن دلار به این کشور بود، رو به سقوط نهاد، از آن زمان شیب این سرازیری رو به شدت است. طبق محاسبات بانک جهانی، تولید ناخالص داخلی از سال ۲۰۱۸ تاکنون ۴۰ درصد کاهش یافته است.
ارتش لبنان نیاز فوری به پول دارد. یک سال است که سربازان در پادگان‌ها رنگ گوشت را در غذای خود ندیده‌اند. فقط ارتش ورشکسته نیست، کل لبنان در بحرانی عمیق به سر می‌برد. ادامه این وضع می‌تواند کل منطقه را تهدید کند. ارتش لبنان با چنان فقری روبه‌رو است که اکنون تورهای گردشگری ارائه می‌دهد؛ ۱۵ دقیقه پرواز با هلیکوپتر ارتش برای گردشگران به بهای ۱۵۰ دلار. این یکی از معدود منابع دسترسی به پول نقد برای ارتش لبنان است. فقط ارتش نیست که در فقر به سر می‌برد. لبنانی‌ها بحرانی عمیق را تجربه می‌کنند که زندگی را برای میلیون‌ها انسان عادی روز به روز دشوارتر کرده است.
بیش از نیمی از ساکنان این کشور زیر خط فقر زندگی می‌کنند. پوند لبنان از پاییز ۲۰۱۹ حدود ۹۰ درصد ارزش خود را از دست داده و تورم به ۱۲۰ درصد رسیده است. بانک جهانی بحران اقتصادی لبنان را در میان ۱۰ بحران و شاید سه بحران شدید جهان از اواسط قرن نوزدهم تاکنون ارزیابی کرده است. بانک جهانی تخمین زده که در سال ۲۰۲۰ ، تولید ناخالص داخلی واقعی لبنان پس از انقباض ۷/۶ درصدی در سال ۲۰۱۹ ، معادل ۳/۲۰ درصد کاهش داشته است. ارزش تولید ناخالص داخلی لبنان از ۵۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸ به ۳۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۰ کاهش یافته است.
با توجه به تاریخچه جنگ داخلی طولانی‌مدت و نزاع‌های متعدد، بانک جهانی، لبنان را در چارچوب کشورهایی قرار داده که شاهد شکنندگی، درگیری و خشونت است.
پارلمان این کشور برای حمایت از فقیرترین اقشار جامعه، حدود ۴۷۰ میلیون یورو برای کوپن‌های مواد غذایی اختصاص داده است، اما یک راه‌حل درازمدت برای ادامه این حمایت در چشم‌انداز نیست.
اوضاع نابسامان اقتصادی مردم لبنان و افت ارزش پول ملی این کشور در برابر دلار آمریکا در کنار هرج و مرج و خلاء سیاسی و گسترش احتکار و فقدان نظارت بر بازار تولید و توزیع در لبنان باعث شده قشر متوسط و ضعیف این کشور بیش از پیش در برابر بحران اقتصادی قرار بگیرند. اضافه شدن بحران سوخت که در نتیجه سیاست‌های تحمیلی صندوق بین‌المللی پول به دولت لبنان به وجود آمد، نیز مزید بر علت شده تا لبنانی‌ها نتوانند نیازهای اساسی و روزمره خود را تامین کنند.
طبقه سیاسی که برای چندین دهه قدرت را میان مسیحیان، سنی‌ها، شیعیان و دروزی‌ها در لبنان تقسیم کرده، فلج شده است. گروه‌های مختلف دینی به سیستم سنتی حمایت از نمایندگان خود در قدرت پایبند هستند که مانع اصلاحات ساختاری و مبارزه موثر با فساد گسترده است. تقریبا یک سال پس از انفجار هولناک در بندر بیروت که منجر به کشته‌شدن بیش از ۲۰۰ نفر و تخریب بخش‌هایی از مرکز شهر شد، هنوز سایه این فاجعه بر سر بیروت سنگین است.
لبنان در ناامیدی
دولت حسان دیاب، نخست‌وزیر لبنان پس از انفجار در برابر فشار اعتراضات استعفا کرد و از آن زمان تاکنون تنها به عنوان سرپرست دولت موقت امور را رتق‌و‌فتق می‌کند. گفت‌وگوها در مورد تشکیل کابینه جدید ماه‌هاست که است. صندوق بین‌المللی پول مذاکرات در مورد دادن بسته جدید کمکی به لبنان را متوقف کرده است.
در همین حال لبنان هر چه بیشتر در ناامیدی فرو می‌رود. بیمارستان‌ها برق ندارند. با ذوب‌شدن ذخایر ارزی دولت، واردات کالاهای مهم مانند دارو دشوار شده است. نخست‌وزیر دوره انتقالی اکنون یارانه بنزین را کاهش داده که نتیجه‌اش افزایش ۳۰ درصدی قیمت‌ها بوده است. معترضان به این وضع در چند روز گذشته به چندین بانک و ساختمان دولتی حمله کرده‌اند. «آیا مجذوب»، از سازمان دیده‌بان حقوق بشر اوضاع این کشور را «کابوسی دیستوپیایی» (متضاد اتوپیایی) توصیف می‌کند.
واکنش زنجیره‌ای
کارشناسان نگرانند که عواقب این کابوس کل منطقه را بی‌ثبات کند. بیش از ۱۰ سال است که یک جنگ داخلی در همسایگی سوریه در جریان است که میلیون‌ها نفر را آواره کرده است. لبنان کوچک با شش میلیون نفر جمعیت خود تا ۵/۱ میلیون سوری را به خود جذب کرده که بیشتر آنها در فقر زندگی می‌کنند. سقوط سیستم و نظم دولتی در لبنان سرچشمه نزاع‌های مجدد است. الکساندر لانگلویس، کارشناس امور خاورمیانه می‌گوید باید نگرانی جدی در رابطه با یک واکنش زنجیره‌ای داشت. او برای نمونه به سوریه اشاره می‌کند که صحنه زورآزمایی قدرت‌های منطقه و جهانی شد. او در مجله آمریکایی
«نشنال اینترست» نوشت که لبنان از ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ نیز صحنه درگیری بازیگران خارجی از سوریه تا ایالات‌متحده‌آمریکا شد که در جنگ داخلی لبنان شرکت داشتند. بسیاری از لبنانی‌ها امید خود را به آینده از دست داده‌اند. طبق برآورده یک شرکت مشاورتی در بیروت‌، تقریبا ۶۷ هزار لبنانی از پایان سال ۲۰۱۸ تا پایان ۲۰۱۹ کشور خود را ترک کردند، حدودا دو برابر بیشتر از مدت مشابه در سال قبل از آن. داده‌های اولیه در سال ۲۰۲۰ و در سال جاری میلادی حاکی از ادامه این روند است.
به گفته لانگلویس کشورهای غربی باید در مورد رساندن دارو و غذا به لبنان چاره‌ای بیابند. چنین کمک‌های اضطراری نمی‌تواند مشکلات لبنان را حل کند، اما حداقل می‌تواند از بدتر شدن اوضاع جلوگیری کند.
فقدان طرح بین‌المللی برای نجات
این در حالی است که معاون وزیر خارجه آمریکا در امور سیاسی نسبت به فروپاشی قریب‌الوقوع اوضاع در لبنان هشدار داد. دیوید هیل در این خصوص گفت: وضعیت اقتصادی لبنان با فاجعه‌ای قریب‌الوقوع روبه‌رو است. لبنان در آستانه فروپاشی است. سیاستمداران لبنانی باید اراده لازم را برای انجام اصلاحات قبل از ارائه هرگونه کمک خارجی به این کشور نشان دهند. او گفت: هیچ طرح نجات بین‌المللی برای لبنان وجود ندارد، اما کمک بزرگی برای تحقق برنامه اصلاحات وجود خواهد داشت. هیل درباره ادامه دیدارهای مسوولان آمریکایی با ریاض سلامه، رییس بانک مرکزی لبنان گفت: او رییس بانک مرکزی لبنان است. من نمی‌خواهم از او دفاع یا کسی را متهم کنم. هیچ‌گونه نشانه‌هایی برای محکومیت او وجود ندارد. ما با همگان در لبنان به جز تروریست‌ها دیدار می‌کنیم. بانک جهانی پیش از این هشدار داده بود که لبنان با فروپاشی اقتصادی روبه‌رو است که احتمالا آن را در ردیف بدترین بحران‌های جهانی از اواسط قرن ۱۹ قرار می‌دهد. لبنان از اواخر ۲۰۱۹ شاهد فروپاشی اقتصادی است.
افزایش احتمال استعفای حریری
در سایه تقویت گزینه استعفای سعد حریری از ماموریت تشکیل دولت در لبنان چهار گزینه جدید برای نخست‌وزیری آینده این کشور معرفی می‌شود. منابع سیاسی لبنان درباره پرونده تشکیل دولت در این کشور اعلام کردند که گزینه استعفای سعد حریری، نخست‌وزیر مکلف همچنان روی میز است و او منتظر زمان مناسب است و در صورتی که تلاش‌های جاری میان حزب‌الله و جبران باسیل، رییس جریان آزاد ملی جهت تسهیل روند تشکیل دولت به نتیجه نرسد این اتفاق خواهد افتاد. منابع در ادامه تاکید کردند که البته استعفای حریری با هماهنگی و موافقت نبیه بری، رییس پارلمان و نخست‌وزیران سابق باید انجام شود و در صورتی که این اتفاق بیفتد دولت پیشبرد امور شرایط را برای برگزاری انتخابات پارلمانی مهیا می‌کند.
این منابع گزارش دادند که فعالیت مجدد حسان دیاب، نخست‌وزیر دولت پیشبرد امور با کمک جامعه جهانی برای گذر لبنان از این مرحله دشوار همراه خواهد بود اما با این وجود جنبش امل و حزب‌الله ترجیح می‌دهند که حریری استعفا نکند؛ چرا که انتخاب شخص دیگری به جای سعد حریری با موانع بیشتری مواجه خواهد شد و بنابراین کشور یک زمان طولانی‌تر در بن‌بست باقی می‌ماند.
از چند هفته‌گذشته منابع لبنانی گزارش می‌دهند که سعد حریری قبل از رفتن به جلسه شورای شرعی اسلامی لبنان در ماه گذشته تصمیم خود را برای استعفا از ماموریت تشکیل کابینه گرفته بود؛ اما اعلام این تصمیم خود را تا زمان مشخص‌شدن نتایج تماس‌های جنبش امل و حزب‌الله با طرف‌های مربوطه برای تشکیل دولت از طریق ابتکار نبیه بری به تاخیر انداخت.
اما از آنجایی که چه ابتکار نبیه بری و چه ابتکار قبلی امانوئل ماکرون، رییس‌جمهوری فرانسه برای تسهیل روند تشکیل دولت در لبنان و انجام اصلاحات در این کشور بدون هیچ چشم‌اندازی همچنان در بن‌بست باقی مانده، سوالی که در این میان بی‌پاسخ می‌ماند این است که آیا حریری در آستانه استعفا قرار گرفته است.
منابع لبنانی در این زمینه بر این باورند که سعد حریری همچنان به گزینه استعفا فکر می‌کند منتظر نتایج برخی تماس‌های بین‌المللی وعده داده شده با عربستان‌سعودی است تا ریاض را قانع کند که راه را برای تشکیل دولت در لبنان به ریاست سعد حریری هموار کند؛ چرا که همه می‌دانند حریری بدون چراغ سبز سعودی‌ها قادر به تشکیل دولت در لبنان نیست. به ویژه اینکه فیصل بن‌فرحان، وزیر خارجه عربستان طی روزهای گذشته در گفت‌وگو با آنتونی بلینکن و ژان ایو لودریان همتایان آمریکایی و فرانسوی خود پس از چند ماه سکوت درباره اوضاع سیاسی لبنان تلویحا اشاره کرد که عربستان از سعد حریری حمایت نمی‌کند.
بنابراین اگر تماس‌های فرانسه و آمریکا نتواند به نتایجی که مورد نظر سعد حریری است برسد او در اعلام استعفای خود عجله خواهد کرد و سعی می‌کند تا این تصمیم را به تلاش خود برای خارج‌کردن لبنان از بحران ارتباط دهد.