زنگ خطر گازی برای ایران

«جهان‌صنعت»- مرکز پژوهش‌های اتاق ایران در تازه‌ترین گزارش خود به ارائه گلچینی از تحولات اخیر در دولایه جهانی و منطقه‌ای محیط ژئواکونومیک ایران پرداخته و آخرین روندها و پیش‌بینی‌های اقتصادی تهیه‌شده توسط بزرگ‌ترین نهادهای اقتصادی بین‌المللی، در قالب داده‌های تازه را مورد واکاوی قرار داده است. بر اساس این گزارش و مطابق با آخرین تحولات تحریم‌های روسیه، لهستان ۵۰ شرکت و مقام روس از جمله شرکت گازپروم را تحریم کرد. این کشور در میان کشورهای اروپایی یکی از سختگیرانه‌ترین مواضع را در مورد روسیه اتخاذ کرده است. سوییس نیز بخش‌های بیشتری از تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه روسیه را اعمال کرده است. این کشور برای اولین بار به طور گسترده وارد روند تحریم کشورهای دیگر شده است. افزون بر این بانک‌های سوییس حجم بیشتری از منابع مالی سرمایه‌داران روس را بلوکه کرده‌اند. نروژ نیز مرزها و بندرهای خود را به روی تمامی کالاهای روسی بسته است. البته کشتی‌های ماهیگیری روسیه همچنان می‌توانند در بنادر نروژ تردد داشته باشند. بریتانیا ارائه هرگونه خدمات برای صادرات به روسیه را ممنوع و همچنین رسانه‌های دولتی روسیه را نیز تحریم کرده است. صدراعظم اتریش شرکت گازپروم روسیه را تهدید کرد تا مخازن گازی مستقر در این کشور را تعیین‌تکلیف کند.
گازپروم دومین مخازن بزرگ گازی مرکز اروپا را در اتریش در اختیار دارد. از مدت‌ها پیش این مخازن خالی است و همچنان شرکت گازپروم از پر کردن مخازن سر باز می‌زند. صدراعظم اتریش هشدار داده است که در صورت تداوم این وضعیت مخازن گازپروم به شرکت‌های دیگری واگذار خواهد شد و آنها این مخازن را پر خواهند کرد، زیرا مخازن از ارزش استراتژیکی برای امنیت انرژی اتحادیه اروپا برخوردارند. روسیه به صورت تلویحی تهدید کرده صادرات گاز به فنلاند را قطع می‌کند. فنلاند از پرداخت بهای گاز صادراتی روسیه به روبل سر باز زده و افزون بر این در پی عضویت در ناتو برآمده است. این اقدامات خشم روسیه را برانگیخته است.
نظام تحریمی روسیه گسترده‌تر شد. در روزهای اخیر دولت روسیه فهرستی متشکل از ۳۱ شرکت را مورد تحریم قرار داده است که این شرکت‌ها اروپایی و آمریکایی هستند. در میان این شرکت‌ها طرف‌های وارد‌کننده انرژی از روسیه به ویژه گاز نیز قرار دارند. شرکت لهستانی همکار گازپروم در واردات گاز روسیه په اروپا نیز در این لیست قرار گرفته است. از همین رو صادرات گاز روسیه از طریق لهستان به اروپا متوقف شده است. صادرات گاز روسیه به اروپا از طریق لهستان حدود ۱۵ درصد از مجموعه صادرات گاز روسیه به اروپا را پوشش می‌دهد. حدود ۴۰ درصد از نیازهای وارداتی گاز اتحادیه اروپا از روسیه تامین می‌شود. افزون بر این یک خط لوله انتقال گاز روسیه به اروپا که از طریق اوکراین انتقال پیدا می‌کند با آسیب‌های جدی مواجه شده است. این عوامل باعث شده تا قیمت گاز در اتحادیه اروپا به شدت افزایش یابد.
شرکت زیمنس به همکاری با طرف‌های روسی خاتمه داد. این شرکت در بیانیه‌ای اعلام کرد در تبعیت از تحریم‌های اتحادیه اروپا و ایالات متحده علیه روسیه هرگونه همکاری با این کشور را متوقف می‌کند. البته این شرکت به ارائه سرویس‌های لازم در قالب قراردادهای گذشته به شرکت‌های روسی ادامه می‌دهد. شرکت زیمنس از ۱۸۵۲ در روسیه فعالیت دارد. البته در سال‌های اخیر فعالیت این شرکت در روسیه کاهش یافته بود و تنها یک درصد از مجموعه فروش شرکت در روسیه صورت گرفت.
آغاز گفت‌وگوهای امارات و ترکیه برای شکل‌دهی به برنامه جامع مشارکت اقتصادی
مقامات تجاری دو کشور امارات و ترکیه، مذاکرات خود به منظور شکل‌دهی به موافقتنامه تجارت آزاد موسوم به «موافقتنامه مشارکت اقتصادی جامع» را آغاز کردند. مقامات تجاری ترکیه معتقدند با انعقاد این موافقتنامه، حجم تجارت دو کشور در میان‌مدت به دو برابر رقم فعلی افزایش خواهد یافت؛ این در حالی است که تجارت امارات و ترکیه در سال‌های اخیر تحت تاثیر اختلافات شدید در کشور با کاهش مواجه شده است، اما در ماه‌های اخیر روند عادی‌سازی تجارت خارجی در کشور شتاب گرفته و اکنون با آغاز مذاکرات موافقتنامه تجارت آزاد، وارد دوره جدیدی شده است. امارات عربی متحده در سال ۲۰۲۱ هشت کشور ترکیه، کنیا، هند، بریتانیا، کره‌جنوبی، اتیوپی، اندونزی و رژیم صهیونیستی را به عنوان اولویت‌های تجارت خارجی خود معرفی کرد و امضای موافقتنامه تجارت آزاد با آنها را در بازه زمانی یک ساله به عنوان اولویت اجرایی خود برگزید. در همین راستا تاکنون امارات متحده عربی با هند و رژیم صهیونیستی چنین موافقتنامه‌هایی را امضا کرده است. انتظار می‌رود تا پایان سال ۲۰۲۲ موافقتنامه جامع مشارکت اقتصادی با ترکیه نیز امضا شود. مقامات اماراتی معتقدند با حذف تعرفه‌ها تسهیل جریان آزاد کالا و تسهیل جریان سرمایه، روابط تجاری دو کشور سرعت خواهد گرفت. در حال حاضر ترکیه، یازدهمین شریک تجاری امارات محسوب می‌شود و ۴۰۰ شرکت اماراتی در ترکیه در حال فعالیت هستند. مقامات ترک امیدوارند روابط تجاری دو کشور در پی مذاکرات به سرعت به وضعیت سال ۲۰۱۷؛ سال اوج روابط تجاری بازگردد. در سال ۲۰۱۷ حجم تجارت در کشور به حدود ۱۵ میلیارد دلار رسید که بالاترین میزان در تاریخ روابط تجاری دو کشور بود. اما متأثر از تنش‌های میان دو کشور، در سال ۲۰۱۸، حجم تجارت دو‌جانبه ۹/۶ میلیارد دلار کاهش یافت و در سال ۲۰۱۹ نیز به ۹/۷ میلیارد دلار رسید.
حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۰، ۳/۸ میلیارد دلار بود و این رقم در سال ۲۰۲۱ به ۶/۷ میلیارد دلار کاهش یافت. در حال حاضر امارات عربی متحده، مهم‌ترین شریک تجاری ترکیه در خلیج‌فارس محسوب می‌شود. تا سال ۲۰۱۷ که روابط تجاری در کشور رو به گسترش بود، موازنه تجاری به سود ترکیه بود، اما در سال‌های اخیر نه‌تنها تجارت دوجانبه کاهش یافته بلکه موازنه تجاری به سود امارات تغییر کرده است. ترکیه می‌کوشد توازن در تجارت خارجی با امارات را مجددا برقرار کند و این روابط را گسترش دهد. در سال ۲۰۲۱ امارات وعده داد صندوق سرمایه‌گذاری ۱۰ میلیارد دلاری برای حمایت از شرکت‌های اماراتی جهت سرمایه‌گذاری در ترکیه به ویژه در بخش انرژی و بهداشت تشکیل خواهد داد. افزون بر این، دو کشور بر سر سوای ارزی به مبلغ ۵ میلیارد دلار به توافق رسیدند. برمبنای آمارها تا سال ۲۰۲۰ امارات حدود پنج میلیارد دلار در ترکیه سرمایه‌گذاری کرده است. مقامات تجاری ترکیه معتقدند که موافقتنامه جدید با امارات فراتر از موافقتنامه‌های سنتی تجاری است که تنها طیف محدودی از کالاها را دربر می‌گیرد. این موافقتنامه در ردیف نسل جدید موافقتنامه‌های تجارت آزاد است که حوزه خدمات را نیز دربر می‌گیرد. از منظر ترکیه، امارات عربی متحده به یک بازیگر جهانی در بسیاری از بخش‌های خدماتی همچون تامین مالی، توریسم، هوانوردی غیرنظامی و مشاوره‌های فنی تبدیل شده است و ترکیه می‌خواهد از موقعیت این کشور در پرتو موافقتنامه استفاده کند.
امارات بنادر مصر را توسعه می‌دهد
هلدینگ توسعه امارات به عنوان بخشی از صندوق ثروت حاکمیتی این کشور برای سرمایه‌گذاری در توسعه بنادر حاشیه دریای سرخ با مصر به توافق رسیده است. در قالب این توافقنامه، شرکت اماراتی به منظور تسریع بخشیدن به حمل‌و‌نقل کالا در برخی از بنادر اقدام به ایجاد ترمینال‌های جدید خواهد کرد. علاوه بر این، بنادر توریستی مصر به ویژه بندر شرم‌الشیخ توسعه خواهد یافت. همچنین در قالب این توافق، قرار شده خطوط کشتیرانی تفریحی کروز بین ابوظبی و بندر عقبه اردن ایجاد شود. پیش از این نیز امارات عربی متحده توسعه طیف دیگری از بنادر مصر را در اختیار گرفته بود. دولت مصر به شدت تحت فشار اقتصادی است. از این رو توسعه بنادر را به عنوان یکی از حوزه‌های اهمیت‌دار در اقتصاد خود تلقی می‌کند. در همین راستا، دولت مصر اخیرا عوارض عبور کشتی‌ها در کانال سوئز را افزایش داده و از آنها خواسته است تا عوارض را به صورت پول رسمی این کشور بپردازند تا قادر باشند اندکی از مشکلات اقتصادی خود را کاهش دهد.
عربستان ناجی اقتصاد بحران‌زده ترکیه؟
سفر اخیر اردوغان به عربستان سعودی با تحلیل‌های متفاوتی همراه بود. این سفر برای نخستین‌بار پس از سال ۲۰۱۷ و بحران تمام‌عیار در روابط این کشور با عربستان سعودی پس از قتل جمال خاشقچی انجام شد. پیش از این سفر اردوغان پرونده ۲۶ نفر از اتباع سعودی که متهم به دست داشتن در قتل خاشقچی بودند را به ریاض ارسال کرد و به نوعی خط پایانی بر ادعاها در این باره کشید؛ امری که امتیاز ویژه‌ای برای عربستان سعودی محسوب می‌شود و به عنوان پیش‌شرط این سفر اعلام شده بود. از دیگر سو، ظاهرا عربستان سعودی و سایر کشورهای حوزه خلیج‌فارس تحریم اقتصادی علیه تجارت با ترکیه را که پس از اختلاف بر سر قتل جمال خاشقچی اجرا کرده بودند به تدریج کنار می‌گذارند و کالاهای ترکیه راهی بازارهای این منطقه می‌شود. در واقع نجات اقتصاد ترکیه از وضعیت بحرانی، مهم‌ترین انگیزه اردوغان از دادن امتیاز به عربستان سعودی و انجام این سفر بوده است. نرخ تورم در اقتصاد ترکیه در شش ماه اخیر، از ۲۰ درصد به حدود ۷۰ درصد افزایش پیدا کرده است. این در حالی است که قرار است در سال آینده در ترکیه انتخابات برگزار شود و موقعیت اردوغان و تیم او با ضعف‌های جدی‌ای مواجه است. از این رو ترکیه به کشورهای ثروتمند خلیج‌فارس به ویژه عربستان سعودی، به عنوان بخش مهمی از راه‌حل بحران تشدیدشونده اقتصادی خود می‌نگرد. همزمان با سفر اردوغان به عربستان سعودی، وزرای دارایی در کشور نیز جلسه برگزار کردند و طی آن، خطوط جدیدی را برای همکاری اقتصادی ترسیم کرده‌اند.
ترکیه امیدوار است با ازسر گرفته شدن تجارت با عربستان سعودی، سرمایه‌گذاری این کشور در ترکیه و سوآپ ارزی با آن، بتواند آثار بحران اقتصادی خود را تا حدی کاهش دهد. افزون بر این، از آنجا که عربستان سعودی نقش کلیدی در نگرش سایر کشورهای حوزه خلیج‌فارس به ترکیه دارد، احیای روابط با عربستان می‌تواند روابط با امارات را نیز گسترش دهد. پیش از سفر به عربستان، اردوغان راهی امارات شده بود و توافقاتی برای سرمایه‌گذاری امارات در اقتصاد ترکیه صورت گرفته بود. افزون بر این اردوغان حل و فصل اختلافات با عربستان سعودی را مقدمه‌ای برای ایجاد روابط عادی با مصر می‌داند؛ روابطی که پس از بهار عربی دچار تنش بسیار شده است و بدون حل‌وفصل اختلافات با عربستان سعودی امکان بهبود ندارد. از همین رو وزیر خارجه ترکیه پس از سفر اردوغان به عربستان اعلام کرد که هدف بعدی، حل و فصل اختلافات با مصر است. مصر اکنون خود را در موقعیت بهتری می‌بیند و از همین رو پیش‌شرط‌هایی را برای روابط با ترکیه اعلام کرده است. عربستان سعودی تاکنون حاضر به ارائه وعده‌های مهم اقتصادی به ترکیه نشده است. به علاوه درخواست‌هایی مبنی بر پایان یافتن مداخله ترکیه در امور داخلی عربستان از سوی رسانه‌های دولتی این کشور مطرح شده است. از طرف دیگر مقامات مصری نیز پایان دادن به فعالیت گروه اخوان‌المسلمین در داخل ترکیه را به عنوان پیش‌شرط مهم عادی‌سازی روابط با این کشور مطرح کرده‌اند.
در همین راستا، دولت اردوغان، فعالیت گروه اخوان‌المسلمین در ترکیه را به شدت محدود کرده است و به تدریج امکانات و حوزه مانور آنان در ترکیه را نیز محدود می‌کند. اقتصاد ترکیه با بزرگ‌ترین بحران خود از زمان روی کار آمدن اسلامگرایان در سال ۲۰۰۳ مواجه است. این بحران در زمانی رخ می‌دهد که اردوغان گزینه‌های چندانی برای مدیریت آن از طریق منابع داخلی ندارد و ناچار به گشایش در روابط خارجی است؛ از این رو احتمالا نرمالیزه کردن روابط با شورای همکاری خلیج‌فارس و جهان عرب به عنوان بخش مهمی از راه‌حل اقتصاد بحران‌زده ترکیه پیگیری خواهد شد.
عربستان ۳۲ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در بخش معدن جذب می‌کند
وزارت صنعت و منابع معدنی عربستان سعودی اعلام کرده که در نظر دارد ۳۲ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی را در بخش‌های معدن و مواد معدنی در قالب ۹ پروژه جذب کند. وزیر صنعت و منابع معدنی عربستان بیان کرده است که هدف از این کار برای تنوع‌بخشی به اقتصاد عربستان، کاهش اتکا به نفت و حمایت از محصولات معدنی و مواد معدنی در بازارهای داخلی و بین‌المللی است. درخواست ۱۳۵ شرکت برای انجام این پروژه‌ها در حال بررسی است. این پروژه‌ها قادر به ایجاد ۱۴۵۰۰ شغل برای شهروندان سعودی هستند.
سرمایه‌گذاری ۱۰۰ میلیارد دلاری عربستان در صنعت حمل‌و‌نقل هوایی
وزیر حمل‌ونقل عربستان در اجلاس آینده هوانوردی که اخیرا در این کشور برگزار شد، اعلام کرده است این کشور تا سال ۲۰۳۰، ۱۰۰ میلیارد دلار در زیرساخت‌های صنعت حمل‌و‌نقل هوایی خود سرمایه‌گذاری می‌کند. در این قالب ریاض و جده به ‌هاب حمل‌و‌نقل هوایی در کلاس جهانی بدل خواهند شد. افزون بر این عربستان سعودی یک خط هوایی در کلاس جهانی ایجاد خواهد کرد که در کنار خط هوایی ملی فعلی فعالیت خواهد کرد. همچنین یک منطقه ویژه اقتصادی برای حضور شرکت‌های چندملیتی در ریاض ایجاد خواهد شد. عربستان از چندی پیش در پی تبدیل این کشور به ‌هاب جهانی حمل‌و‌نقل هوایی بر آمده است و زمینه‌های لازم برای سرمایه‌گذاری گسترده در این حوزه را فراهم آورده است.
درآمد ۱۵۰ میلیارد دلاری عراق در سال ۲۰۲۲
مشاور اقتصادی نخست‌وزیر عراق از رشد ۷۳ درصدی درآمد دولت فدرال این کشور در سال ۲۰۲۲ در قیاس با سال ۲۰۲۱ خبر داده است. رشد چشمگیر بهای نفت مهم‌ترین عامل افزایش شدید درآمدهای دولت فدرال عراق در سال ۲۰۲۲ محسوب می‌شود. میانگین صادرات نفت عراق ۴/۳ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۲ پیش‌بینی می‌شود و میانگین قیمت نفت این کشور روی ۱۰۴ دلار در هر بشکه تخمین زده شده است. بین ۸ تا ۱۰ میلیارد دلار از درآمدهای عراق نیز از حوزه‌های غیرنفتی حاصل خواهد شد. البته این در صورتی است که درآمد نفتی اقلیم کردستان نیز در اختیار دولت فدرال عراق قرار گیرد. رشد ۷۳ درصدی درآمدهای عراق در سال ۲۰۲۲ فضای مانور دولت این کشور در اقتصاد را به صورتی آشکار افزایش خواهد داد از همین رو عراق به شدت در پی جلب همکاری شرکت‌های بین‌المللی برای توسعه توان صادراتی نفت خود است. وزارت نفت عراق از توافق با شرکت توتال فرانسه برای توسعه میادین نفتی بصره، میادین گازی این منطقه و ایجاد یک نیروگاه ۱۰۰۰ مگاواتی خورشیدی توسط این شرکت خبر داده است. افزون بر شرکت‌های فرانسوی، شرکت‌های چینی نیز به صورت روز‌افزون در صنعت نفت عراق فعال می‌شوند. شرکت‌های چینی در ۸۰ پروژه نفتی در عراق فعالیت دارند.
ترکیه به اروپا گاز صادر خواهد کرد؟
اخیرا روسیه صادرات گاز به بلغارستان را متوقف کرده، از این رو، بلغارستان از ترکیه به منظور واردات گاز درخواست کرده است. با وجود اینکه بلغارستان، یکی از بازارهای کوچک مصرف گاز روسیه در اتحادیه اروپا به شمار می‌رود، اما این اقدام روسیه نوعی پیام به سایر واردکنندگان گاز از این کشور نیز به شمار می‌آید. در پی این اقدام روسیه، دولت بلغارستان دو کشور ترکیه و یونان را به عنوان گزینه‌های دیگر خود به منظور تامین گاز موردنیاز در نظر دارد.
ترکیه از پتانسیل صادرات گاز به بلغارستان برخوردار است اما برخی موانع حقوقی و فنی برای اجرایی شدن آن وجود دارد.
خط لوله گازی ترکیه به یونان می‌تواند بخشی از نیازهای گازی بلغارستان را تامین کند. افزون بر این، از آنجا که ترکیه به عنوان یکی از‌ هاب‌های گازی در اروپا محسوب می‌شود، می‌تواند گاز وارداتی از کشورهای دیگر را به بلغارستان صادر کند اما از آنجا که روسیه بزرگ‌ترین صادر‌کننده گاز به ترکیه (روسیه حدود ۴۰ درصد از نیازهای گازی ترکیه را تامین می‌کند) محسوب می‌شود، اقدام ترکیه در جهت صادرات گاز به بلغارستان، می‌تواند خشم مسکو را برانگیزد و تاثیر منفی بر روابط گازی ترکیه و روسیه بر جای بگذارد. فراتر از درخواست واردات گاز بلغارستان، در سطح کلانتر تنش اروپا و روسیه، باعث شده تا اتحادیه اروپا جایگزینی گاز وارداتی از روسیه را به طور جدی در دستور کار قرار دهد. یکی از منابعی که اروپا امیدوار است از طریق آن بتواند وابستگی گازی روسیه را کاهش دهد، ذخایر جدید در دریای مدیترانه است که ترکیه نیز نقش مهمی در آنها دارد.
اما موقعیت ترکیه در راهبرد جدید گازی دوگانه است؛ از سویی این کشور با فرصت‌های قابل‌توجهی برای تبدیل شدن به یک صادر‌کننده گاز مواجه است و از طرف دیگر وابستگی این کشور به گاز وارداتی از روسیه فضای مانور آن را تحت تاثیر قرار می‌دهد. ترکیه یکی از وارد‌کنندگان مهم گاز از ایران است.
در جعبه روباتیک جدید گازی، فرصت‌هایی برای ایران نهفته است. رخوت دیپلماسی گازی ایران در هفته‌های اخیر در پی تنش فزاینده گازی میان روسیه و اتحادیه اروپا، قابل تامل است. به طور کلی ایران به عنوان دومین دارنده بزرگ منابع گازی در جهان، با فرصت‌های کم‌نظیری برای ایجاد بازارهای جدید جهت صادرات گاز در میان‌مدت مواجه است. در همین راستا، بازار اتحادیه اروپا که حدود ۲۰ درصد از کل مصرف گاز طبیعی در جهان را به خود اختصاص می‌دهد می‌تواند برای ایران فرصت‌های جدیدی ایجاد کند.
در تحولی دیگر، الجزایر به عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده گاز به اسپانیا، تهدید به قطع صادرات گاز خود به این کشور کرده است. اختلافات الجزایر و اسپانیا بر سر مساله صحرای غربی و فرصت پیش آمده ناشی از تنش بین اتحادیه اروپا با روسیه الجزایر را در موقعیت جدیدی قرار داده است تا فشار را برای پذیرش اهداف سیاست خارجی این کشور از سوی مادرید افزایش دهد. این امر نشانه دیگری از توجه کشورهای دارنده گاز به ژئوپلیتیک نوین این حوزه و استفاده از آن به عنوان ابزار سیاست خارجی در روابط با دیگران است.
طالبان در پی اجرایی شدن سرمایه‌گذاری چین
رییس‌الوزرای دولت طالبان خواستار تسریع در اجرایی شدن قرارداد معدن مس عینک شده است. این گروه مدعی است مشکلات امنیتی برای استخراج معدن برطرف شده و با توافق بر سر مسائل فنی و حقوقی می‌توان استخراج را آغاز کرد. قرارداد اولیه استخراج این معدن در سال ۲۰۰۸ میان دولت افغانستان و شرکت ام‌سی‌سی چین به ارزش چهار میلیارد دلار منعقد شد از آن هنگام تاکنون این قرارداد اجرایی نشده است. درآمد سالانه استخراج این معدن برای افغانستان بین ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلیون دلار تخمین زده شده است. شرکت چینی هنوز واکنشی به کوشش‌های طالبان برای ازسرگیری این قرارداد نشان نداده است. بر اساس قراردادی که با دولت پیشین افغانستان منعقد شده، شرکت چینی در مرحله اول باید ۵/۲ میلیارد دلار در این معدن سرمایه‌گذاری کند.