سازمان بورس چگونه از ریل خود خارج شد؟

بررسی وظایف سازمان بورس و اوراق بهادار در کشورهای توسعه‌یافته نشان می‌دهد که سازمان بورس در ایران طی مدت گذشته از مسیر اصلی خود خارج شده و فعالیت‌های دیگر نیز دارد. این اتفاق چگونه رخ داد؟
فردای اقتصادی در گزارشی می‌نویسد: «سازمان بورس و اوراق بهادار یک موسسه عمومی غیردولتی است که وظیفه قانونگذاری و نظارت بر اجرای قوانین بورس را دارد و در سال ۱۳۸۴ تاسیس شد. این سازمان در قانون به عنوان سازمان غیردولتی مشخص شده است، یعنی اینکه دولت نمی‌تواند دخالتی در امور آن داشته باشد یا این سازمان را مجبور به تصویب یک قانون کند. به همین نسبت هم این سازمان براساس قوانین ناظر بر موسسات دولتی اداره نمی‌شود. اگرچه در تعریف چنین برداشتی می‌شود اما به نظر می‌رسد که طی سالیان گذشته به خصوص از زمان شروع ریزش تاریخی سال ۹۹ تاکنون، شرایط خلاف این موضوع رقم خورده باشد و حتی سازمان بورس از ریل اصلی خود خارج شده و در مسائل دیگری که به صورت قانونی و حرفه‌ای در حوزه وظایف آن نیست، ورود می‌کند.
تفاوت وضعیت بازار سهام در ایران با بورس‌های خارجی در ابعاد مختلف همیشه جای بحث بوده است و انتقادات زیادی به آن وارد می‌شود. از آنجا که بورس‌های جهانی به خصوص بازارهای سهام در آمریکا نمونه پیشرفته‌ای از بازار سرمایه را ارائه می‌کند و تقریبا از لحاظ قانونگذاری، کارایی، نظارت و شفافیت در سطح مناسبی قرار دارد، مقایسه بورس تهران با آنها می‌تواند مشکلات موجود و راه‌های برون‌رفت از آن را به شکل بهتری به سیاستگذاران ارائه دهد. بنابراین در ادامه به بررسی وظایف کمیسیون بورس و اوراق بهادار ایالات متحده (SEC) خواهیم پرداخت و بررسی می‌کنیم که آیا سازمان بورس در ایران نیز در همین مسیر حرکت می‌کند یا خیر و اگر مسیر متفاوتی دارد، چه مسائلی مسبب این موضوع بوده‌اند.
برآیند صحبت‌های بالا را می‌توان به این شکل خلاصه کرد که سازمان بورس و اوراق بهادار در یک بازار سرمایه، باید نقش داور و ناظر را داشته باشد نه اینکه خود به عنوان خریدار و یا فروشنده در نقش بازیگر در روند معاملاتی دخالت کند. البته همان‌طور که اشاره شد، حمایت سازمان در زمان بحران‌ها همواره جای بحث بوده است اما نگاهی به فعالیت SEC در بحران‌های مالی آمریکا در سال ۲۰۲۰ و بحبوحه کرونا، بحران جهانی سال ۲۰۰۸ و حتی قبل از آن، نشان می‌دهد که اقدامات صورت گرفته از سمت SEC هیچ‌کدام به شکل دخالت مستقیم در معاملات در نقش خریدار نبوده و بیشتر در زمین افزایش کارایی بازار و تنوع‌بخشی به ابزارهای مختلف، مانع از زیان‌های سنگین در حد توان خود شده است.
در ایران اگرچه در حال حاضر اقدامات بسیار مناسب‌تری حتی نسبت به گذشته نه‌چندان دور صورت گرفته است اما ورود مستقیم به بازار در نقش حمایتی همچنان ادامه دارد که به هیچ عنوان جزو وظایف سازمان بورس نبوده است. در همین راستا مجید عشقی رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار نیز در نشست خبری اخیر خود عنوان کرده بود که «سازمان علاقه‌ای به چنین کاری ندارد اما شرایط حال حاضر آن را مجبور به اقدامات اینچنینی می‌کند». دلیل این موضوع را نیز می‌توان به شرایط بسیار سخت بورس تهران در بیش از دو سال گذشته مرتبط دانست. ریزش بازار سهام از مرداد ۹۹ و کاهش قیمت بیش از ۸۰ درصدی بسیاری از سهام که منجر به از بین رفتن سرمایه بخش عمده‌ای از سهامداران خردی شد که برای اولین بار پا به بازار سهام گذاشته بودند، شرایط سختی را برای سازمان ایجاد کرد.
از طرفی وضعیت نابسامان اقتصادی کشور و نبود چشم‌انداز مناسب در آینده، شدت این بحران را افزایش می‌داد تا جایی که حتی در برهه‌ای، مسوولان به صورت غیررسمی ریزش بورس تهران را به عنوان یک مساله مهم برای امنیت کشور نیز عنوان کردند. از این رو سازمان بورس مجبور شد که خلاف وظایف خود، در ریل دیگر به حرکت در بیاید و برای برون‌رفت سریع‌تر بازار سهام از بحران ایجاد شده، علاوه بر داوری به عنوان بازیگر نیز وارد بازار شود. اینکه این موضوع تاکنون تا چه حد تاثیرگذار بود خود جای بحث دارد اما برخی متغیرها همچنان از رکود حاکم بر بازار سرمایه خبر می‌دهند که البته بخش عمده‌ای از آن به دلیل سیاست‌های اقتصادی در سطح کلان کشور است.