سایه «پاکستان استریم» بر صادرات کشور

گروه انرژی- پاکستان اخیرا قراردادی برای واردات سالانه ۴/۱۲ میلیارد مترمکعب گاز با روسیه امضا کرده و این در شرایطی است که ایران از سال ۱۹۹۰ میلادی خط لوله صلح را برای صادرات گاز ایران به پاکستان احداث کرده بود.

اما بر اثر فشارهای بین‌المللی هیچ‌گاه پاکستان و هند به تعهدات خودشان عمل نکردند. حال در چنین شرایطی با ورود روسیه به بازی، ایران بازنده اصلی خط لوله صلح شده است.

البته در این میان موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی معتقد است از نظر ژئوپلیتیک انرژی، این خط لوله بیشتر از اینکه تهدیدی برای گاز ایران به بازار پاکستان باشد، تهدید مستقیم خط لوله تاپی است. هرچند در نگاه کلی، هر دو کشور ایران و ترکمنستان در صورت توسعه واردات ا‌ل‌ا‌ن‌جی از سوی پاکستان، متضرر خواهند شد. اما ایران برخلاف ترکمنستان که نیازمند به کشور ترانزیتی برای عرضه گاز به پاکستان است، می‌تواند مستقیما گاز خود را بدون نیاز به هزینه مضاعف ترانزیتی به پاکستان عرضه کرده و با استفاده از ابزار انعطاف قیمتی با عرضه ا‌ل‌ا‌ن‌جی به این کشور رقابت کند. البته اگر جمهوری اسلامی ایران همچنان در اسناد بالادستی و سیاست‌های عملیاتی خود به دنبال صادرات گاز باشد و یا گازی برای صادرات داشته باشد!

بر اساس این گزارش، قسمت عمده مصرف آتی گاز کشور پاکستان در قسمت شمال شرقی (لاهور) این کشور است که دارای خطوط لوله گسترده و متناسب با سطح نیاز خود با بخش‌های جنوبی خود ندارد. دولت پاکستان تا قبل از این طرح، به واردات گاز از ترکمنستان از طریق افغانستان (خط لوله تاپی) برای تامین امنیت عرضه گازی به ا ین مناطق متمرکز شده بود. هرچند قرارداد این خط لوله منعقد شده است، اما مشکلات امنیتی افغانستان، ظرفیت بالفعل صادرات ترکمنستان و نیز مشکلات قیمت گاز صادراتی ترکمنستان (هفت دلار در هر میلیون بی‌تی‌یو در مرز که هزینه مصر‌ف‌کننده نهایی در پاکستان را به ۱۱- ۱۰ دلار در هر میلیون بی‌تی‌یو می‌رساند) باعث تاخیر‌های چندباره در احداث و بهر‌ه‌برداری از این خط لوله شده است.

واردات گازی پاکستان از قسمت جنوبی (چه به صورت ا‌ل‌ا‌ن‌جی و چه به صورت خط لوله از ایران) نیازمند احداث این خط لوله جنوبی- شمالی از کراچی به لاهور است.

خط لوله دیگری به صورت عرضی از جنوب غربی پاکستان (پایانه ا‌ل‌ا‌ن‌جی گوادر) تا نواب‌شاه در جنوب‌شرقی این کشور در حال احداث است که گاز وارداتی به صورت ا‌ل‌ا‌ن‌جی از پایانه گوادر را بعد از گازی‌سازی مجدد به نواب‌شاه رسانده و سپس از طریق این خط لوله جنوبی- شمالی به قسمت شمالی کشور انتقال دهد. لازم به ذکر است که بین بندر گوادر پاکستان تا مرز ایران تنها ۱۲۰ کیلومتر فاصله است.

احداث خط لوله جنوبی- شمالی پاکستان امکان تنو‌ع‌بخشی به منابع عرضه گاز به مناطق شمالی این کشور که تاکنون دارای تنها گزینه واردات از ترکمنستان را بود را بیشتر کرده و قدرت چانه‌زنی این کشور را در مذاکرات قیمتی با ترکمنستان بیشتر خواهد کرد. زیرا می‌تواند ا‌ل‌ا‌ن‌جی وارداتی در کراچی را بعد از گاز ی ساز ی مجدد به مناطق شمالی انتقال دهد.

احداث این خط لوله جنوبی- شمالی هرچند جایگاه ا‌ل‌ا‌ن‌جی را در سبد واردات گازی این کشور برجسته‌تر کرده و حتی روسیه نیز در این همکاری درصدد کسب سهمی از بازار واردات ا‌ل‌ان‌جی این کشور (امنیت‌سازی تقاضا برای توسعه ا‌ل‌ا‌ن‌جی خود) است، اما می‌تواند در صورت تکمیل خط لوله گوادر- نواب‌شاه (غربی- شرقی) که به این خط لوله متصل می‌شود، گاز وارداتی از ایران (در صورت عملیاتی شدن پروژه IP) را نیز به شمال این کشور که محل اصلی تقاضای رو ‌به رشد گازی این کشور است، انتقال دهد.

طرح احداث خط لوله گازی جنوبی- شمالی پاکستان با همکاری روسیه برای انتقال گاز وارداتی از منطقه جنوبی پاکستان به مناطق عمده مصرف‌کننده گاز در شمال این کشور در اکتبر ۲۰۱۵ مطرح شد.

 توافقات تجاری آن در سال ۲۰۱۶ نهایی شد و برنامه‌ریزی شده بود که در سال ۲۰۱۸ به بهر ه برداری برسد. این طرح به دلایل مختلف از جمله مشارکت روسیه در تامین مالی آن با برنامه‌ریزی مجدد و تاخیرهای متعدد همراه بوده است و نهایتا در ۲۸ می‌۲۰۲۱ دو کشور تصمیم به اجرای عملیاتی این خط لوله ۱۱۰۰ کیلومتری برای انتقال ۴/۱۲ میلیارد مترمکعب گاز از جنوب این کشور به شمال آن گرفتند. در تازه‌ترین رخداد این پروژه، نیکلای شولگینف وزیر انرژی روسیه در مجمع اقتصاد بین‌المللی سن‌پترزبورگ ۵- ۲ (۵-۲ ژوئن ۲۰۲۱) اعلام کرد که این خط لوله می‌تواند در سال ۲۰۲۵ به بهره‌برداری برسد. هزینه احداث این خط لوله ۲۵/۲ میلیارد دلار بوده که ۷۴ درصد سهم طرف پاکستانی و مابقی سهم طرف روسی و توسط شرکت روسی با تجهیزات و فناوری این شرکت احداث خواهد شد.