سقوط آرام اروپا و صعود بی‌سر‌و‌صدای آسیا

گزارش «جهان صنعت» از۳ دهه صادرات طلای سیاه به ۵ قاره

قاره‌سبز که کشورهای صنعتی بسیاری از جمله آلمان، فرانسه و ایتالیا را با صنایع گسترده در خود جای داده، در سال ۱۳۵۷ خریدار حدود ۴۷ درصد از نفت ایران بوده است. شاهدیم که سهم اروپا تا سال ۶۰ با نزول همراه است تا اینکه در سال ۶۰ کمی سهم خود را احیا می‌کند. در سال ۱۳۶۸ اروپا رکورد سهم خود از نفت ایران را با حدود ۵/۶۰ درصد می‌شکند. در دهه ۷۰ هرچند اروپا تا پایان این دهه سهم حدودا ۵۰ درصدی خود را حفظ می‌کند اما در کل به سمت از دست دادن جایگاه خود در میان مشتریان نفت ایران پیش می‌رود.
در برابر این سقوط قاره صنعتی، آسیا در دهه ۷۰ و ۸۰ نوساناتی داشته اما در مجموع به سمت بهبود جایگاه خود در بین مشتریان نفت ایران پیش‌روی کرده است. نکته دیگر رشد قابل توجه سهم آفریقا از بازار نفت ایران است. قاره سیاه که تا قبل از سال ۱۳۷۹ در اکثر سال‌ها زیر یک درصد یا هیچ سهمی از بازار نفت ایران نداشت، سهم خود را پس از ۱۳۷۹ حتی به ۴/۷ درصد نیز ارتقا می‌دهد .

امیر هادی انواری – در یک معامله تنها قیمت مهم نیست، مشتری هم مهم است به خصوص اگر کالای این معامله انرژی باشد. ۳۰ سال فروش نفت ایران به جهان از آسیا گرفته تا اروپا موضوعی است که در اینجا به آن پرداخته ایم.
در یک نگاه کلی طی سه دهه اخیر اروپا با ۳۸ درصد، آسیا (بجز ژاپن) با ۲۵ درصد، ژاپن با ۱۹ درصد، سایر مناطق جهان با ۱۵ درصد و آفریقا با سه درصد ترکیب توزیع جغرافیایی خریداران نفت ایران را تشکیل دادند.
از انقلاب تا سال ۱۳۶۰ اروپا با داشتن ۴۱ درصد از سهم نفت ایران در رتبه اول، سایر مناطق جهان با ۲۲ درصد در رتبه دوم، ژاپن با ۱۸ درصد در رتبه سوم، آسیا با ۱۷ درصد در رتبه چهارم و آفریقا با سه درصد در رتبه پنجم قرار گرفته است.
در دهه ۶۰ اروپا ۴۸ درصد از کل فروش نفت ایران را به خود اختصاص داد، آسیا (بجز ژاپن) با ۲۱ درصد در رتبه بعدی ایستاد، ژاپن با ۱۵ درصد سومین مقصد صادرات نفت ایران بود و سایر مناطق جهان ۱۵ درصد باقی مانده را خریدند. آفریقا هم در آخرین رتبه با سه درصد سهم از صادرات نفت ایران قرار دارد.
در دهه ۷۰ انحصار اروپا در حال تغییر است! از مجموع صادرات نفت ایران ۴۰ درصد سهم اروپاست، ۲۵ درصد را آسیا (بجز ژاپن) خریداری کرده، ۱۹ درصد از آن ژاپن است، ۱۴ درصد به سایر مناطق جهان اختصاص دارد و دو درصد هم به آفریقا رسیده است.
اتفاق خاصی در دهه ۸۰ رخ می‌دهد؛ تغییر نگاه نفت ایران از اروپا به آسیا که به نظر همزمان با توسعه پر شتاب آسیای‌شرقی این اتفاق افتاده است! این‌بار آسیا (بجز ژاپن) است که با ۳۹ درصد در رتبه اول خریداران نفت ایران قرار گرفته است. اروپا با ۲۴ درصد در رتبه دوم، ژاپن با ۲۱ درصد در رتبه سوم، سایر مناطق جهان با ۹ درصد در رتبه چهارم و آفریقا برای اولین بار با هفت درصد در رتبه پنجم ایستاده است.
صادرات نفت
در سال ۱۳۵۷ صادرات نفت ایران روزانه حدود ۳۴۵۵ هزار بشکه بوده است. در این سال نفت ایران ۸/۴۶ درصد به اروپا، ۱۸ درصد به ژاپن، ۹/۶ به آسیا (بجز ژاپن)، ۷/۶ درصد به آفریقا و ۶/۲۱ درصد به سایر مناطق جهان صادر شده است.
در سال ۱۳۵۸ تولید روزانه نفت ایران به ۲۶۳۲ هزار بشکه می‌رسد. در سال ۱۳۵۸ نفت ایران ۴/۳۹ درصد به اروپا، ۶/۲۴ درصد به ژاپن، ۶/۱۰ به آسیا (بجز ژاپن)، یک درصد به آفریقا و ۴/۲۴ درصد به سایر مناطق جهان صادر شد.
در سال ۱۳۵۹ ناگهان صادرات روزانه نفت ایران به ۷۷۰ هزار بشکه در روز می‌رسد. این کاهش تولید با تغییر توزیع جغرافیایی صادرات نیز همراه است. بر این اساس در این سال ۴/۳۶ درصد به اروپا، ۵/۱۱ درصد به ژاپن، ۶/۳۳ به آسیا (بجز ژاپن) و ۵/۱۸ درصد به سایر مناطق جهان نفت ایران صادر شده است.
دهه ۶۰؛ نوسانات شدید
در سال ۱۳۶۰ روزانه به طور متوسط ۷۹۱ هزار بشکه نفت ایران به جهان صادر شده است. این مقدار به این ترتیب در بین خریداران بر حسب موقعیت جغرافیایی توزیع شده است: ۱/۴۳ درصد به اروپا، ۱۸ درصد به ژاپن، ۲۳ درصد به آسیا (بجز ژاپن) و ۹/۱۵ درصد به سایر مناطق جهان. شاهدیم که در این سال سهم اروپا و ژاپن حدودا به جایگاه سال ۱۳۵۷ بازگشته، آفریقا اصولا از گردونه حذف شده است و نکته قابل توجه کاهش ۱۰ درصدی خرید کشورهای آسیایی از ایران است! صادرات نفت ایران از ۷۹۱ هزار بشکه در روز در سال ۱۳۶۰ به ۱۶۸۶ هزار بشکه در سال ۱۳۶۱ می‌رسد. در سال ۶۱ باز هم شاهد افزایش سهم کشورهای اروپایی در صادرات نفت ایران هستیم. بر این اساس در این سال ۸/۵۰ درصد به اروپا، ۶/۱۴ درصد به ژاپن، ۳/۲۴ به آسیا (بجز ژاپن) و ۳/۱۰ درصد به سایر مناطق جهان نفت صادر شده است و این به آن معناست که از سهم کشورهای موضوع بخش سایر مناطق جهان کاهش پنج درصدی، ژاپن کاهش حدودا ۵/۳ درصدی داشته و در مقابل اروپا هفت درصد سهم خود را از صادرات ایران بهبود داده و آسیا نیز حدودا ۵/۱ درصد از بازار صادرات نفت ایران سهم بیشتری گرفته است. در سال بعد یعنی ۱۳۶۲ صادرات نفت ایران به ۲۰۴۵ هزار بشکه در روز رسیده که نسبت به سال قبل افزایش قابل ملاحظه‌ای داشته است. در این سال نیز نفت ایران ۴/۴۸ درصد به اروپا، ۲/۲۰ درصد به ژاپن، ۷/۲۱ به آسیا (بجز ژاپن)، ۱/۰ درصد به آفریقا و ۶/۹ درصد به سایر مناطق جهان صادر شد. اما در سال ۱۳۶۳، صادرات نفت ایران به صورت روزانه بازهم با کاهش روبه‌رو است و به ۱۶۰۷ هزار بشکه در روز می‌رسد. در سال ۱۳۶۳ جز نگاه به آفریقا در صادرات نفت کشور، تغییر قابل ملاحظه‌ای در ترکیب خریداران نفت کشور ملاحظه نمی‌شود. بر این اساس نفت ایران به این شکل بین خریداران تقسیم شد: ۳/۴۹ درصد به اروپا، ۷/۱۶ درصد به ژاپن، ۵/۲۲ به آسیا (بجز ژاپن)، ۴/۱ درصد به آفریقا و ۱/۱۰ درصد به سایر مناطق جهان.در سال ۱۳۶۴، کاهش صادرات نفت ادامه دارد و به ۱۴۶۰ هزار بشکه در روز می‌رسد. سهم اروپا از صادرات نفت ایران به طرز قابل ملاحظه‌ای افزایش یافته و در چهار منطقه جغرافیایی دیگر کاهش نشان می‌دهد. صادرات نفت ایران در سال ۱۳۶۴ از این قرار است: ۸/۵۳ درصد به اروپا، ۶/۱۴ درصد به ژاپن، ۹/۲۰ درصد به آسیا (بجز ژاپن)، ۸/۰ درصد به آفریقا و ۹/۹ درصد به سایر مناطق جهان.
در سال ۱۳۶۵ میانگین صادرات روزانه نفت ایران ۱۲۵۰ هزار بشکه در روز بوده است. مجموع صادرات نفت ایران در این سال به ترتیب: ۶/۵۱ درصد به اروپا، ۲/۱۷ درصد به ژاپن، ۱/۱۸ به آسیا (بجز ژاپن) و ۱/۱۳ درصد به سایر مناطق جهان صادر شده است.
در سال ۱۳۶۶ هر روز ۱۵۴۶ هزار بشکه نفت از ایران به جهان صادر شده است توزیع این صادرات از این قرار است: ۹/۲۸ درصد به اروپا، ۹/۱۱ درصد به ژاپن، ۲/۲۲ به آسیا (بجز ژاپن)، ۱/۰ درصد به آفریقا و ۶/۳۶ درصد به سایر مناطق جهان. گفتنی آنکه در سال ۶۶ سهم اروپا از صادرات نفت ایران حدودا نصف شده، ژاپن نیز سهم قابل توجهی را از دست داده و جای این دو را آسیا با افزایش حدودا چهار درصدی و سایر مناطق جهان با بیش از دوبرابر کردن سهم خود، گرفته‌اند. اگرچه در اینجا از سایر مناطق جهان نام برده می‌شود اما باید توجه داشت که جهان بدون آسیا، اروپا و آفریقا، یعنی قاره آمریکا و اقیانوسیه بنابراین باید این افزایش سهم را در این دو منطقه جغرافیایی جست‌وجو کرد.
در ۱۳۶۷ بازهم شاهد افزایش صادرات هستیم به طوری که در این سال به طور متوسط روزانه ۱۶۴۷ هزار بشکه نفت از ایران به جهان صادر شده است. اروپا ۴/۳۹ درصد، ژاپن ۴/۱۲ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۲/۲۰ درصد، آفریقا ۹/۰ درصد و سایر مناطق جهان ۱/۲۷ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند.
در سال ۱۳۶۸ صادرات نفت ایران به روزانه ۱۸۲۳ هزار بشکه در روز می‌رسد، اگرچه در این سال شاهد تحول چشمگیری در میزان صادرات نیستیم اما در ترکیب مشتریان نفت ایران اتفاقات جالبی رخ داده است. ۵/۶۰ درصد نفت کشور به اروپا، ۱۸ درصد نفت ایران به ژاپن، ۴/۱۵ درصد نفت کشور به آسیا (بجز ژاپن) و ۱/۶ درصد نفت کشور به سایر مناطق جهان صادر شده است. این میزان سهم اروپا از صادرات نفت کشور در سال ۱۳۶۸، بین سه دهه مورد بررسی در اینجا بی‌سابقه است. در سال ۶۹، صادرات نفت ایران از مرز دو میلیون بشکه در روز گذشته و به ۲۲۲۴ هزار بشکه می‌رسد. در این سال اروپا ۸/۵۰ درصد، ژاپن ۲/۲۰ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۱/۱۸ درصد، آفریقا ۴/۰ درصد و سایر مناطق جهان ۵/۱۰ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند. به این ترتیب میانگین صادرات نفت ایران در دهه ۶۰ شمسی چیزی نزدیک به ۱۶۰۷ هزار بشکه در روز برآورد می‌شود. در این دهه مهم در تاریخ کشور پس از انقلاب در مجموع ۴۸ درصد نفت کشور به اروپا، ۱۶ درصد نفت ایران به ژاپن، ۲۱ درصد نفت کشور به آسیا (بجز ژاپن) و ۱۵ درصد نفت کشور به سایر مناطق جهان صادر شده است.
دهه ۷۰: سقوط اروپا، صعود آسیا
در دهه ۷۰، میانگین صادرات نفت ایران به طرز قابل توجهی افزایش می‌یابد. بر این اساس، در سال ۱۳۷۰، به طور متوسط ایران روزانه ۲۴۶۰ هزار بشکه نفت صادر کرده است. به طور میانگین سهم اروپا به ۴۰ درصد کاهش می‌یابد. سهم ژاپن به ۱۹ درصد می‌رسد، آسیا سهم خود را به ۲۵ درصد می‌رساند، آفریقا نیز سهم دو درصدی در صادرات نفت ایران می‌یابد و از دیگر سو سهم سایر مناطق (یعنی آمریکا و اقیانوسیه) به ۱۴ درصد کاهش می‌یابد.
در سال ۱۳۷۱ صادرات روزانه نفت ایران به ۲۳۹۷ هزار بشکه می‌رسد. از این میزان ۷/۳۷ درصد به اروپا، ۶/۱۶ درصد به ژاپن، ۸/۱۶ به آسیا (بجز ژاپن) و ۹/۲۸ درصد به سایر مناطق جهان صادر شد.
در ۱۳۷۲ شاهد کاهش صادرات بودیم، روزانه ۲۱۸۴ هزار بشکه از ایران نفت به جهان صادر شده است. اروپا ۱/۳۱ درصد، ژاپن ۱/۱۹ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۸/۲۱ درصد، آفریقا ۱/۰ درصد و سایر مناطق جهان ۹/۲۷ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند.
۲۱۸۴ هزار بشکه سال ۱۳۷۲ در سال ۱۳۷۳ به ۲۲۲۰ هزار بشکه در روز می‌رسد. از این میزان ۱/۳۳ درصد به اروپا، ۴/۲۰ درصد به ژاپن، ۲/۲۱ به آسیا (بجز ژاپن) و ۳/۲۵ درصد به سایر مناطق جهان صادر شد.
در ۱۳۷۴ صادرات روزانه نفت ایران برابر ۲۲۹۰ هزار بشکه در روز بود. اروپا ۷/۴۶ درصد، ژاپن ۱/۱۶ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۵/۲۳ درصد، آفریقا ۶/۷ درصد و سایر مناطق جهان ۱/۶ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند. به این ترتیب شاهد رشد قابل توجه سهم اروپا و قاره آفریقا از یکسو و کاهش سهم ژاپن و سایر نقاط جهان در بین مقاصد صادرات نفت ایران بودیم.
در ۱۳۷۵ صادرات روزانه به ۲۴۴۱ هزار بشکه می‌رسد.بازهم سهم اروپا در این سال افزایش داشته اما بار دیگر سهم آفریقا به صفر می‌رسد. از دیگر سو سهم سایر نقاط جهان نیز کاهش چشمگیری دارد. از مجموع صادرات نفت ایران در سال ۱۳۷۵، ۵/۴۹ درصد به اروپا، ۲۰ درصد به ژاپن، ۶/۲۷ به آسیا (بجز ژاپن) و ۹/۲ درصد به سایر مناطق جهان صادر شد.
در سال ۱۳۷۶ به طور متوسط هر روز ۲۳۴۲ هزار بشکه از ایران به جهان نفت صادر شده است. سهم اروپا بار دیگر به بیش از ۵۰ درصد بازار صادرات در ایران می‌رسد؛ اروپا ۴/۵۱ درصد، ژاپن ۱/۱۹ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۹/۲۶ درصد و سایر مناطق جهان ۶/۲ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند.
در سال ۱۳۷۷ صادرات روزانه نفت ایران به ۲۳۰۰ هزار بشکه می‌رسد. از این مقدار نفت ۸/۴۹ درصد به اروپا، ۷/۱۸ درصد به ژاپن، ۸/۲۷ به آسیا (بجز ژاپن) و ۷/۳ درصد به سایر مناطق جهان صادر شد.
میانگین صادرات نفت در سال ۱۳۷۸ هر روز ۲۰۷۹ هزار بشکه بوده است. از این نفت ۶/۳۳ درصد به اروپا، ۷/۲۴ درصد به ژاپن، ۱/۲۶ به آسیا (بجز ژاپن) و ۶/۱۵ درصد به سایر مناطق جهان صادر شد. نکته حایز توجه در سال ۱۳۷۷، افزایش سهم سایر نقاط جهان- به طور قاعده همان قاره آمریکا و اقیانوسیه- است.میزان صادرات نفت ایران در ۱۳۷۹ به ۲۳۴۵ هزار بشکه می‌رسد. اروپا ۴/۳۱ درصد، ژاپن ۹/۲۱ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۶/۳۹ درصد، آفریقا ۱/۷ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند. سهم سایر نقاط جهان در سال ۱۳۷۹ به طور کلی از بین رفته و به جای آن سهم آفریقا افزایش قابل توجهی را نشان می‌دهد. به این ترتیب میانگین صادرات روزانه نفت ایران در دهه ۷۰ شمسی چیزی حدود ۲۳۰۵ هزار بشکه بوده است.
دهه ۸۰؛ برتری آسیا بر اروپا
وارد دهه ۸۰ شمسی می‌شویم. از همان ابتدا و در سراسر این دهه یک موضوع از همه چیز با‌اهمیت‌تر است، سهم اروپا از صادرات نفت ایران سال به سال کاهش می‌یابد. در عوض سهم سایر خریداران افزایش یافته و از همه مهم‌تر افزایش سهم آسیا از بازار نفت ایران است. به نظر می‌رسد توسعه روزافزون اقتصادهای نوپایی نظیر کشورهای شرق آسیا و هند در این زمینه بی‌تاثیر نبوده است.
در سال ۱۳۸۰ میانگین صادرات روزانه نفت ایران برابر ۲۲۰۸ هزار بشکه بوده است. مجموعا نفت ایران در این سال ۱۴ درصد به اروپا، ۷/۲۳ درصد به ژاپن، ۸/۴۱ به آسیا (بجز ژاپن)، ۹/۶ درصد به آفریقا و ۶/۱۳ درصد به سایر مناطق جهان صادر شد.
با کاهش در سال ۱۳۸۱ صادرات نفت ایران به ۲۰۲۱ هزار بشکه در روز می‌رسد. اروپا ۱/۱۱ درصد، ژاپن ۹/۲۵ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۱/۳۵ درصد، آفریقا ۲/۷ درصد و سایر مناطق جهان ۷/۲۰ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند. در سال ۸۲ صادرات نفتی ایران به طور متوسط روزانه ۲۳۹۶ هزار بشکه است، از این مقدار نفت ۵/۱۰ درصد به اروپا، ۹/۲۴ درصد به ژاپن، ۸/۳۳ به آسیا (بجز ژاپن)، ۶/۶ درصد به آفریقا و ۲/۲۴ درصد به سایر مناطق جهان صادر شد.
صادرات نفت در سال ۱۳۸۳ به ۲۵۴۸ هزار بشکه در روز می‌رسد. سهم اروپا که از ۱۳۸۰ به طرز باورنکردنی در بین خریداران نفت ایران کاهش یافته بود به ناگهان دوباره رشد می‌کند. بر این اساس اروپا ۸/۲۵ درصد، ژاپن ۶/۲۰ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۸/۳۵ درصد، آفریقا ۴/۷ درصد و سایر مناطق جهان ۴/۱۰ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند.
بازهم در سال ۸۴ شاهد رشد سهم اروپا هستیم. در سال ۱۳۸۴ به طور میانگین روزانه ۲۶۰۲ هزار بشکه نفت صادر شده است. از این مقدار ۵/۳۳ درصد به اروپا، ۲۰ درصد به ژاپن، ۴/۳۹ به آسیا (بجز ژاپن) و ۱/۷ درصد به آفریقا صادر شد.
در سال ۸۵ هر روز تقریبا ۲۴۳۳ هزار بشکه نفت صادراتی داشته‌ایم. اروپا ۴/۳۸ درصد، ژاپن ۴/۱۶ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۸/۳۸ درصد، آفریقا ۱/۶ درصد و سایر مناطق جهان ۳/۰ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند.
در سال ۱۳۸۶ میانگین صادرات نفتی ایران هر روز ۲۴۸۰ هزار بشکه بوده که از این میزان ۴/۳۲ درصد به اروپا، ۶/۱۸ درصد به ژاپن، ۳/۴۳ به آسیا (بجز ژاپن) و ۷/۵ درصد صادر شد.
در سال ۱۳۸۷ این میزان به ۲۰۵۶ هزار بشکه می‌رسد. اروپا ۳/۲۹ درصد، ژاپن ۶/۱۷ درصد، آسیا (بجز ژاپن) ۲/۴۷ درصد و آفریقا ۹/۵ درصد از بازار صادرات ایران سهم داشتند.
به این ترتیب در مجموع سال‌های دهه ۸۰ نیز به طور میانگین، ۲/۳۸ درصد به اروپا، ۶/۱۸ درصد به ژاپن، ۴/۲۵ به آسیا (بجز ژاپن)، ۷/۲ درصد به آفریقا و ۷/۱۴ درصد به سایر مناطق جهان از ایران نفت صادر شده است.