14 - 12 - 2019
سلولدرمانی و طب بازساختی افقی روشن برای درمان بیماران صعبالعلاج
دکتر حجتاله عباسزاده*
سلولدرمانی امیدهای تازهای را در جهت ترمیم بافتهای آسیب دیده فراهم کرده است. امروز، دانشمندان در سراسر جهان با انجام تحقیقات سلولی و کارآزماییهای بالینی در زمینه سلولدرمانی، با افزایش درک ما از بدن انسان و یافتن راهکارهای موثر و کارآمد جهت درمان بیماریهای جدید کمک شایانی به مردم جهان میکنند. یکی از موثرترین پیشرفتهای علم پزشکی بهرهگیری از سلولهای بنیادی در درمان بیماران خصوصا افراد درگیر بیماریهای صعبالعلاج است. محصولات حوزه سلولدرمانی با هدف ترمیم، بازسازی و جایگزینی سلولهای از دست رفته بر اثر بیماری، پیری و سوانح با سلولهای زنده انجام میگیرد .سلولدرمانی که سیتوتراپی نیز نامیده میشود به پیوند سلول زنده از خود فرد یا فرد سالم دیگر با هدف بازسازی بافت بدن گفته میشود. گاهی این کار با تزریق سلولهای زنده و دست نخورده انجام میشود. به عنوان مثال لنفوسیتهای T قادرند از طریق ایمنی با واسطههای سلولی با سلولهای سرطانی مبارزه کنند و به منظور ایجاد ایمنی در دوره درمان، به بیمار تزریق شوند. سلولها کارخانههای قدرتمندی هستند که میتوانند اثرات درمانی را از طریق روشهای متعددی اعمال کنند. سلولها میتوانند در محل آسیب لانهگزینی کنند، مواد محرک رشد ترشح کنند و در برخی موارد به سلولهای دیگری تبدیل شوند. این تطبیقپذیری باعث میشود سلولدرمانی بهطور قدرتمندی عمل کند و امکان بالایی برای درمان بیماریهای غیرقابل برگشت فراهم نماید. محققین معتقدند پتانسیل درمان بیش از ۷۰ بیماری با استفاده از سلولهای بنیادی وجود دارد.سلولدرمانی از قرن نوزدهم از زمانی که دانشمندان، تزریق مواد حیوانی را به منظور جلوگیری و درمان بیماریها مورد آزمایش قرار دادند مورد استفاده قرار گرفت. اگرچه چنین تلاشهایی نتایج مثبتی در پی نداشت اما تحقیقات بعدی که در اواسط قرن بیستم انجام گرفت برای کمک به منظور جلوگیری از رد اندامهای پیوندخورده بدن انسان استفاده شد که مقدمهای برای موفقیت در پیوند مغز استخوان در آن زمان شد.
در حال حاضر بیش از ۲۷ هزار طرح تحقیقاتی بالینی در حوزه سلولدرمانی در دنیا انجام میشود که بیشترین آن در آمریکا و سپس اروپا و چین انجام میشود و در خاورمیانه ۹۳۱ مطالعه ثبت شده که حدود ۱۰۰ مورد آن مربوط به ایران است. رتبه ایران در دنیا اول و در منطقه رتبه اول در زمینه استفاده از سلولدرمانی است. در حال حاضر ۴۰ محصول در سطح دنیا برای سلولدرمانی وارد بازار شده که ۶۰ درصد این محصولات در حوزه سلولدرمانی، ۲۷ درصد در حوزه مهندسی بافت و مابقی آن در حوزه ژندرمانی مورد استفاده قرار میگیرد. در حال حاضر ۴۳ مرکز در سطح دنیا سلولدرمانی را انجام میدهند که ۳۳ مرکز آن در آمریکای شمالی است، اما متاسفانه از این ۴۳ مرکز تنها یک مرکز در آسیا و در کشور کره جنوبی تاسیس شده است. استفاده از سلولها در درمان (سلولهای درمانی) نزدیک به نیمقرن قبل در دنیا مطرح شد. پیش از انقلاب نیز در ایران افرادی بودند که در این حوزه فعالیت میکردند که این فعالیت تا اوایل دهه ۷۰ ادامه داشت. اولین مورد سلولدرمانی در ایران با پیوند مغز استخوان در سال ۱۳۶۹ توسط دکتر قوامزاده برای درمان سرطان خون انجام شد و تاکنون بیش از ۸۰۰۰ پیوند در ایران انجام شده است. بیش از ۲۵ سال است که درمان سرطان خون از طریق پیوند سلولهای بنیادی انجام میشود. اما اولین تزریق سلولهای بنیادی برای درمان بیماریهای غیرخونی در سال ۱۳۸۳ توسط محققان و برای ترمیم ضایعات قلبی ناشی از سکته انجام شد. در سال ۱۳۸۴ محققان از سلولهای بنیادی برای ترمیم ضایعات قرنیه چشم استفاده کردند و در سال ۱۳۸۷ تحقیقات در زمینه سلولدرمانی برای بیماران ویتیلیگو آغاز شد. بیشترین محصولات پزشکی بازساختی برای بیماریهای پوستی و اسکلتی- عضلانی مورد استفاده قرار میگیرد. در حال حاضر تحقیقات برای درمان بیش از ۴۰ بیماری مختلف در حوزههای پوست، ارتوپدی، قلب، مغز و اعصاب، کلیه، چشم و تولید مثل و زنان مراحل کارآزمایی بالینی را میگذراند. هماکنون در برخی از مراکز سلولدرمانی ظرفیتی که برای درمان بیماریهای پوست با این روش وجود دارد چیزی بین ۱۵ تا ۲۰ بیمار در هفته است. همچنین برای درمان بیماران مبتلا به آرتروز و مشکلات ارتوپدی در هفته برای حدود پنج بیمار ظرفیت وجود دارد که تعداد بسیار کمی است. همچنین بیماریهای مربوط به سیستم عصبی مرکزی، نارساییهای کلیوی و دیابت در مرحله کارآزمایی بالینی قرار دارند.مهمترین مشکل در حوزه سلولهای بنیادی کمبود مراکز سلولدرمانی و مراکز پیوند است. تعداد کسانی که نیازمند این درمان هستند با توجه به شیوع عوارض بسیار زیاد است. در مطالعهای، تعداد افرادی که در کشور نیازمند به این نوع درمان هستند، حدود سه میلیون نفر تخمین زده شده است اما با توجه به ظرفیتی که در اختیار است میتوان تعداد معدودی از مراجعان را برای درمان انتخاب کرد زیرا امکان جداسازی و تکثیر سلولهای بنیادی محدود است.با توجه به شیوع بیماریهای مختلف نیاز است مراکز درمانی به سلولدرمانی تمایل بیشتری پیدا کنند تا کمک بیشتری به درمان با روش سلولدرمانی شود و اگر متخصصان و پزشکان این اقبال را نشان ندهند حتی اگر کیفیت و تنوع سلولها هم خوب باشد به دلیل عدم ارجاع شاهد پیشرفت در درمان نخواهیم بود. میتوان امیدوار بود اگر بخش بالینی و علمی با هم پیوند بخورند، این دانش نیز در مسیر صحیح خود قرار داده شود. اگر این مجموعه درگیر بحث بالینی نشود و فقط روی تولید سلول و دانش حرکت کند آنگاه شاهد استفاده از این درمان جدید و نو نخواهیم بود.
*عضو شبکه طب بازساختی و سلولهای بنیادی و دانشیار دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
لطفاً براي ارسال دیدگاه، ابتدا وارد حساب كاربري خود بشويد