سوق تجارت پیله‌وری به تجارت رسمی

گروه بازرگانی- عراق تصمیم گرفته دلار را از تجارت داخلی خود حذف کند؛ این سیاست اگرچه به منزله دلارزدایی در بازار این کشور است، اما اثراتی بر روابط تجاری ایران و عراق می‌گذارد. بانک مرکزی عراق اعلام کرد که از ابتدای سال آینده تمام تراکنش‌های پولی در این کشور فقط به دینار انجام خواهد شد. این سیاست با هدف کمک به کنترل بیشتر بر نرخ ارز در بازار آزاد این کشور انجام می‌شود.
این تصمیم پس از دیدار علی العلق رییس کل بانک مرکزی عراق و روسای بانک‌های خصوصی این کشور اعلام و قرار شد تراکنش‌های پولی در این کشور به دلار انجام نشود. العلق طی بیانیه‌ای اعلام کرد که بانک مرکزی این کشور از این پس هرگونه تراکنش پولی خارجی یا توسط بانک‌های خصوصی در این کشور را مسدود خواهد کرد. در این بیانیه آمده است با بانک مرکزی فدرال آمریکا هم در این زمینه توافق شده، چراکه اصلی‌ترین نقش بانک مرکزی نظارت بر عملکرد نظام بانکی است.
بانک مرکزی عراق همچنین به دنبال آن است تا تجارت خارجی این کشور را به ارزهایی غیر ‌از دلار از جمله یورو، درهم امارات، لیر ترکیه و روپیه هند انجام دهد. اگرچه بانک مرکزی عراق توانسته بود از سال ۲۰۰۴ به بعد به یک ثبات نسبی در کنترل بازار ارز برسد، اما از سال گذشته و با تنگ‌تر شدن حلقه نظارتی آمریکا علیه این کشور ارزش دینار در برابر دلار در بازار آزاد عراق تا حدود زیادی کاهش یافته است.
ایران ۱۰ میلیارد دلار به عراق در سال ۱۴۰۱ صادرات داشته که عمده آن محصولات نهایی است و نزدیک به ۲۰ درصد مجموع صادرات ایران را شامل می‌شود، همچنین در ۵ ماهه ابتدای امسال میزان صادرات ایران به این کشور معادل ۵/۳ میلیارد دلار محاسبه ‌شده که رشد ۵/۱۸ درصدی را نسبت به مدت مشابه سال ‌گذشته نشان می‌دهد.
این آمارها به روشنی نشان‌دهنده اهمیت استراتژیک کشور عراق در نقشه تجارت ایران است. البته صادرات به عراق از یک جهت دیگر نیز اهمیت دارد، برخلاف صادرات ایران به کشورهایی همچون چین که عمدتا شامل نفت، مشتقات نفتی و مواد اولیه است، بیشتر صادرات ایران به عراق محصولات نهایی است، با وجود این تغییرات در ساختار اقتصادی عراق می‌تواند اثراتی بر روابط تجاری ایران بگذارد.
بازه زمانی رواج دلار در عراق
در این رابطه جهانبخش سنجابی‌شیرازی دبیرکل اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق درخصوص اینکه از چه زمانی دلار به عنوان پول رایج در عراق مورد استفاده قرار گرفت، اظهار کرد: تقریبا از قبل از سقوط صدام، به صورت نانوشته و غیررسمی در کنار پول ملی، دلار آمریکا هم به عنوان پول رایج و مصرفی مردم عراق، مورد استفاده قرار می‌گرفت و قیمت بسیاری از کالاهای پردوام مصرفی و سرمایه‌ای بر پایه دلار تعیین می‌شد. عملا دولت‌های مرکزی در تقریبا بیش از ۲۰ سال گذشته چندان معترض این مساله نمی‌شدند، یعنی شما می‌توانستید در کشور عراق به عنوان مثال در هنگام مراجعه به رستوران هزینه‌ها را با دلار پرداخت کنید و بدون هیچ‌گونه محدودیت، آن واحد صنفی یا خدماتی مابقی پول را به دلار یا دینار پرداخت کند. وی افزود: در تمام این سال‌ها دلار در کنار دینار به عنوان یک پول رسمی در مبادلات مختلف از جمله خرید و فروش حتی در حوزه‌های صنفی و خدماتی، به راحتی مورد استفاده قرار گرفت و هیچ‌گونه اعتراضی هم نسبت به این رویه در این کشور وجود نداشت. در واقع این‌طور به نظر می‌رسید که دلار نیز مانند دینار یک پول رایج در این کشور است و مردم برای پرداخت برخی از هزینه‌های خود از این پول استفاده می‌کنند.
سیاست انقباضی دولت عراق در عرضه دلار
سنجابی درخصوص چرایی تصمیم عراق مبنی بر دلارزدایی از تراکنش‌های پولی خود به مهر گفت: از ابتدای دولت السودانی با توجه به مداخلات فدرال‌رزرو آمریکا و البته جهت‌گیری دولت عراق برای نهادینه کردن پول ملی و تثبیت ارزش پول ملی، سعی کردند پول رایج و ملی را به عنوان ملاک معاملات داخلی قرار دهند و محدودیت‌هایی را در عرضه دلار ایجاد کنند؛ از جمله اینکه در ماه‌های گذشته میزان فروش دلار بانک مرکزی به شبکه بانکی و صرافی عراقی را از حدود ۲۰۰ میلیون دلار به کمتر از ۵۰ میلیون دلار کاهش دادند که حتی این تصمیمات در یک دوره‌ای تاثیرات منفی در نقل و انتقال پول داشت که آثارش را در بازار داخل هر چند جزئی، اما دیدیم.
وی افزود: آنچه اخیرا ابلاغ شده این است که دولت عراق اعلام کرده از ابتدای سال ۲۰۲۴، جدیت دارد که پول رایج دلار در معاملات داخلی حذف شود و قیمت همه کالاها، چه کالاهای مصرفی پردوام و چه کالاهای سرمایه‌ای براساس ارزش پول ملی و واحد پول ملی یعنی دینار تعیین و معاملات انجام شود. دبیرکل اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق ادامه داد: معنای این سیاست این است که قاعدتا عرضه فیزیکی دلار در بازار عراق کاهش خواهد یافت و دولت مرکزی هم دست‌ودلبازی برای فروش دلار در بازار حتی برای خریداران مختلف نخواهد داشت و احتمالا سیاست انقباضی را در پیش خواهد گرفت. وی در پاسخ به این سوال که این محدودیت صرفا برای تجارت داخلی عراق است، تصریح کرد: این محدودیت‌ها ناظر بر تجارت داخلی است و همچنان در حوزه تجارت خارجی برای واردکننده عراقی، ارز تخصیص داده خواهد شد که البته به مقصد ایران محدودیت‌هایی دارند.
اثر سیاست جدید عراق بر روابط تجاری ایران
سنجابی در مورد اینکه این سیاست چه تاثیری بر روابط تجاری ایران می‌گذارد، گفت: اگر این اتفاق بیفتد قاعدتا متاثر از این سیاست دولت عراق خواهیم شد، زیرا مجبور هستیم یا با توجه به تحریم‌هایی که داریم همچنان اصرار کنیم که معاملات با عراقی‌ها را به صورت دلاری انجام دهیم که تاثیر مثبتی بر ما خواهد داشت یا برعکس ممکن است عراقی‌ها به دلیل کاهش عرضه دلار، بر صادرکنندگان ایرانی تحمیل کنند که معاملات‌شان را براساس دینار انجام دهند که با توجه به ما‌به‌التفاوت نرخ ارز آزاد و ارز رسمی در عراق که بعضا بین ۳ تا ۱۰ درصد در نوسان است، ممکن است تاثیرات منفی بر حجم تجارت ما داشته باشد. وی اضافه کرد: در کل این سیاست عراقی‌ها مستقیما چندان تاثیر چشمگیری بر روابط تجاری ما ندارد منوط بر اینکه یا سیاست پولی و مالی را در حوزه تجارت با عراق متناسب با این تحولات، تغییر دهیم یا اگر دولت با این تغییر و تحولات خود را هماهنگ نکند، لازم است بخش خصوصی خودش را با این تغییرات هماهنگ کند و پروفرماهای دلاری (پیش‌فاکتور) صادر کند تا تاثیر منفی از این سیاست داخلی عراقی‌ها متوجه تجارتش نشود.
سنجابی تصریح کرد: پیشنهاد من این است که صادرکنندگان ما دو کار انجام دهند؛ حتما پروفرمایی که صادر می‌کنند یا قراردادی با طرف عراقی منعقد می‌کنند بر پایه ارزی غیر‌از دینار باشد زیرا دینار نشان داده که نوسان دارد هر چند این نوسان ناچیز است اما بالاخره نوسان دارد و در تجارت این درصدها خود را نشان می‌دهد.
وی افزود: همچنین مادامی که ما تحت تحریم‌های یکطرفه آمریکا هستیم، بهتر است پروفرما یا قراردادهایی که صادر می‌کنیم مقصد انتقال پول از شبکه صرافی عراقی را جایی غیر‌از ایران قرار دهیم و سعی کنیم از دفاتر خارجی‌مان برای وصول صادرات‌مان به عراق استفاده کنیم.
تجارت مبتنی بر عرف بین‌الملل رونق می‌گیرد
دبیرکل اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق اضافه کرد: بنابراین اگر این دو سیاست را داشته باشیم، سیاست جدید دولت عراق تاثیر منفی بر تجارت و صادرات ایران نخواهد گذاشت و چه‌بسا حتی تاثیر مثبت هم دارد. وی تصریح کرد: این سیاست تا حدی تجارت پیله‌وری (مبادلات در بازارچه‌ها بین پیله‌وران ایران و عراقی) را با چالش مواجه می‌کند، اما توجه کنید که راهبرد ما رسمیت بخشیدن به تجارت است؛ یعنی باید از تجارت پیله‌وری به سمت تجارت مبتنی بر عرف بین‌الملل حرکت کنیم که به نفع تجار و بخش خصوصی و افزایش صادرات به عراق است.
سنجابی گفت: این سیاست عراقی‌ها که دلار را از تجارت داخلی خود حذف می‌کنند، به این راهبرد ما کمک می‌کند و باعث می‌شود تجارت پیله‌وری به تجارت رسمی سوق داده شود.