سیاه‌چاله قرن

مهدیه بهارمست- در حالی جمعیت ایران به سوی سالمندی پیشروی کرده است که به تازگی مرکز آمار در «گزارش وضعیت فرهنگی و اجتماعی کشور در بهار ۱۴۰۲»، از افزایش ۳۶دهم درصدی آمار ازدواج در نخستین فصل سال نسبت به زمستان ۱۴۰۱ خبر داده است. یعنی آمار فصلی ازدواج افزایشی بوده است، اما در مقابل و بر مبنای همین متن، آمار سالانه این رویداد روند نزولی دارد. به این معنا که در بهار امسال نسبت به بهار سال گذشته، ایرانیان ۳/۹ درصد کمتر شریک زندگی هم شده‌اند، اما شرایط در مورد طلاق تا حدودی متفاوت است، چراکه آمار منتشرشده نشان می‌دهد این رویداد هم نسبت به فصل قبل روند کاهشی داشته و هم نسبت به مدت مشابه سال پیش است. در بخش دیگری از گزارش مرکز آمار آمده که سن اولین ازدواج در کشور افزایش داشته و در مقابل، آمار فرزندآوری در شهرها و روستاها کاهش یافته است. میانگین سن مردان در اولین ازدواج در سال ۱۴۰۰ به ۸/۲۷ سال رسیده، اما این رقم در سال گذشته ۲۸ سال ثبت شده است. همچنین میانگین سن مردان در اولین ازدواج، برای بهار دو سال قبل ۶/۲۷ سال، برای سال بعد از آن ۹/۲۷ سال و برای امسال ۱/۲۸ سال اعلام شده است. از سوی دیگر، برای میانگین سن زنان در اولین ازدواج در سال ۱۴۰۰ رقم ۶/۲۳ سال ثبت شده است. این عدد در سال گذشته به ۸/۲۳ سال افزایش یافت. در همین رابطه، میانگین سن زنان در اولین ازدواج، برای بهار ۱۴۰۱ رقم ۲/۲۳ سال، برای سال بعد از آن ۵/۲۳ سال و برای امسال ۹/۲۳ سال ثبت شده است.
افزایش میانگین سن مردان و زنان در اولین ازدواج
براساس گزارش مرکز آمار، میانگین سن افراد در همه رویدادهای ازدواج (نه فقط اولین آنها) نیز در این سال‌ها افزایشی بوده است. به گونه‌ای که میانگین سن ازدواج مردان در دو سال گذشته (۱۴۰۰ و ۱۴۰۱) به ترتیب ۳/۳۰ سال و ۸/۳۰ سال بوده است. این ارقام برای زنان ۶/۲۵ سال و ۲/۲۶ سال ثبت شده است. همچنین میانگین سن ازدواج مردان در بهار سه سال اخیر ۷/۲۹ سال، ۳/۳۰ سال و ۷/۳۰ سال بوده است. این ارقام برای زنان ۷/۲۴ سال، ۴/۲۵ سال و ۵/۲۶ سال اعلام شده است. این گزارش نشان می‌دهد میانگین سن در اولین ازدواج در مناطق شهری، همواره بالاتر از مناطق روستایی بوده است.
کاهش فرزندآوری از سال ۹۶ تا ۱۴۰۲
گزارش مرکز آمار در مورد فرزندآوری نیز نشان‌دهنده تداوم روند کاهشی آن، هم در مناطق شهری و هم روستایی است. تعداد تولد‌های ثبت‌شده از یک میلیون و ۴٨٧ هزار و ۹۲۳ نفر در سال ۱۳۹۶ به یک میلیون و ۷۵ هزار و ۲۳۱ نفر در سال گذشته رسیده است. از سوی دیگر تعداد تولدهای ثبت‌شده در بهار امسال به ۲۵۲ هزار و ۶۵۱ نفر رسیده است که هم در مقایسه با فصل قبل (زمستان ۱۴۰۱) روند کاهشی دارد و هم نسبت به بهار سال گذشته.
حدود ۲۷ هزار کودک زیر ۱۵ سال ازدواج کردند
در گزارش مرکز آمار، می‌توان داده‌های قابل تاملی را در مورد ازدواج کودکان مشاهده کرد. براساس این متن، تعداد کودکان زیر ۱۵ سالی که در سال گذشته ازدواج کرده‌اند، ۲۶ هزار و ۹۸۹ نفر بوده که تنها ۱۵ نفر آنها پسر بوده‌ا‌ند. البته آمار کودک‌همسری در سال ۱۴۰۱ نسبت به سال ۱۴۰۰ کاهشی بوده است، اما برخی فعالان اجتماعی معتقدند اعداد و ارقام در مورد ازدواج کودکان چندان دقیق نیست. برای مثال محمد بلوچ‌زهی فعال اجتماعی اهل سیستان‌و‌بلوچستان، چندی پیش در استوری صفحه اینستاگرام خود نوشت که آمار کودک‌همسری به مراتب بالاتر از ارقام اعلام‌شده است، چراکه در برخی مناطق، این گونه ازدواج‌ها در اسناد رسمی و قانونی ثبت نمی‌شوند.
جامعه بر مبنای بخشنامه و قانون عمل نکرد
گذشته از این داده‌های تامل‌برانگیز، از جمله نکات مهم در گزارش مرکز آمار، همان سه نکته‌ای است که به آن اشاره شد؛ کاهش سالانه آمار ازدواج، افزایش میانگین سنی همسران و کاهش فرزندآوری. این روندها در حالی رقم خورده‌اند که تلاش‌های دولت و مجلس در سال‌های اخیر بر شرایط، برعکس آن متمرکز بوده است. نهادهای مسوول، انواع قوانین استخدامی و مالی و پاداش‌های مختلف را تصویب کرده‌اند تا افراد را به ازدواج در سنین پایین‌تر و افزایش فرزندآوری تشویق کنند، اما آمار و ارقام نشان می‌دهد که دولت‌ها تاکنون در تحقق این هدف موفق نبوده‌اند؛ موضوعی که علاوه بر گزارش وضعیت فرهنگی و اجتماعی کشور در بهار امسال، تحقیقات مرکز پژوهش‌های مجلس نیز آن را تایید کرده است. گزارش این مرکز پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۱۴۱۰ آمار تجرد قطعی در کشور به یک میلیون نفر می‌رسد. همچنین براساس متن این پژوهش، در دهه ۹۰ آمار ازدواج ۴۰ درصد کاهش داشته است. کارشناسان معتقدند که شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور و برآورد جامعه نسبت به آینده، در تصمیم افراد برای ازدواج و فرزندآوری نقش مهم‌تری نسبت به اهداف دولت‌ها دارند.
افزایش ازدواج‌های ناپایدار
دکتر «علیرضا شریفی‌یزدی» روانشناس اجتماعی با اشاره به دلایل کاهش ازدواج و فرزندآوری به «جهان‌صنعت» گفت: طبیعتا یکی از مهم‌ترین علل کاهش ازدواج و فرزندآوری در ایران وضعیت نابهنجار اقتصادی است، از مقوله مسکن که وضعیتش کاملا روشن است تا تورم افسار‌گسیخته که طبق اعلام رسمی دولت بیش از ۴۰ درصد است. در چنین شرایطی انتظاری غیر از این نباشد داشت، چراکه قبلا نیز درخصوص تاثیرات منفی تورم بر تشکیل خانواده هشدار داده بودیم، بنابراین این خواب و خیال‌هایی که آقایان برای افزایش ازدواج و فرزندآوری مانند بسته تشویقی و وام و غیره دیدند انگیزه خوبی برای ازدواج جوانان نبود و نیست. چه بسا بنده بارها بر این نکته تاکید داشتم که بسته‌های تشویقی برای افزایش فرزندآوری و ازدواج از ابتدا شکست‌خورده بوده است. البته شاید این بسته‌ها به عنوان مسکن در برخی حوزه‌ها عمل کند، اما به معنای واقعی تاثیرگذار نیست.
وی افزود: به نظرم اگر دولت‌ها به دنبال افزایش جمعیت و ازدواج جوانان هستند در ابتدای امر باید مشکلات اقتصادی کشور را حل و فصل کنند. همچنین یک جوان باید دارای شغل و مسکن مناسب باشد که همین دو امر این روزها مشکلات جدی برای همگان ایجاد کرده است. دولت‌ها یکی پس از دیگری مشکلات را به یکدیگر پاسکاری می‌کنند، این در حالی است که در این میان جوانان ضرر می‌کنند. البته مشکلاتی که امروز در جامعه وجود دارد اگر درمان نشود در سال‌های آینده پیامدهای بیشتری بر جا می‌گذارد. نه‌تنها طی سال‌های آینده با روند کاهشی ازدواج و فرزندآوری مواجه خواهیم بود، بلکه آسیب‌های اجتماعی نیز روز‌به‌روز بیشتر می‌شود.
این جامعه‌شناس با اشاره به ازدواج ۲۷ هزار کودک زیر ۱۵ سال بیان کرد: ازدواج دختران زیر ۱۵ سال یا حتی ۱۸ سال برخلاف عقیده برخی مسوولان از نگاه جامعه‌شناسی و روانشناسی کودک‌همسری و قطعا کودک‌آزاری محسوب می‌شود. اما به دلیل مشوق‌های دولتی ما کماکان درگیر موضوع کودک‌همسری خواهیم بود و این بحث به زودی خاتمه پیدا نمی‌کند. زیرا در اقشار فرودست جامعه که دارای محرومیت اقتصادی و اجتماعی هستند، برخی پدران دختران خود را در ازای مبلغ وام ازدواج که برای برخی مناطق قابل توجه است یا دیگر مشوق‌های دولتی، گاه به مردان سن‌بالا می‌دهند. متاسفانه اعداد و رقم‌های این مشوق‌های ازدواج در مناطق محروم برای پدران جذابیت زیادی ایجاد می‌کند. در همین حال پدران بدون فکر و مصلحت دخترشان را قربانی می‌کنند. در نتیجه افزایش همیشگی کودک‌همسری در ایران وجود خواهد داشت. اما در مقابل آن ازدواج پایدار و مناسب دچار کاهش می‌شود.
او ادامه داد: به نظرم برای درک بهتر آمارها باید مطالعات دقیق‌تری انجام بگیرد، چرا‌که بخش زیادی از این ازدواج‌ها با شکست مواجه می‌شود. در کنار آماری که از سوی سازمان ثبت‌احوال اعلام شده، درخصوص کودک‌همسری آمار سیاهی هم وجود دارد. در شهر تهران در سه ماهه اول بهار به ازای هر صد زوجی که ازدواج کرده‌اند حدود شصت و هفت زوج طلاق گرفته‌اند. این آمار در استان البرز هفتاد و سه تن بوده است. بنابراین یکی از دلایل افزایش طلاق‌ها نیز همین کودک‌همسری‌هاست. برخی از نهادها ازدواج‌های آسان را در دانشگاه‌ها راه‌اندازی کردند، اما طی سال‌ها اکثریت این ازدواج‌ها به طلاق عاطفی یا رسمی منتهی شده است.
شریفی‌یزدی اظهار کرد: به نظرم دولت باید نظارتی در این امور انجام دهد تا مشخص شود امکاناتی که برای ازدواج درنظر گرفته است به خود دختر داده شده یا خیر. همچنین باید مطالعه شود که چه طلاق عاطفی و چه طلاق رسمی در بین کدام گروه‌های ازدواجی بیشتر است. البته براساس مطالعات ما ازدواج‌های زیر ۱۵ سال محکوم به شکست است. فاصله سنی هم که در آمار مطرح شده است، شامل همین شکست است. زیرا وقتی یک مرد ۳۵ ساله یا ۴۰ ساله با یک دختر ۱۳ ساله ازدواج می‌کند اولا میزان فرهنگ او مشخص است، دوما آن هم به دلایل روانشناسی شکست خورده است. اگر چه این موضوع را هم در روانشناسی مصداق بارز کودک‌آزاری می‌دانیم.
وی افزود: اینکه بعد از این همه مشوق‌های جدید مالی هنوز ازدواج‌های پایدار و فرزندآوری نشده است نشان از شکست مشوق‌های دولتی است. البته مشوق‌ها شکست نخورده، بلکه از ابتدا شکست خورده بود. زیرا موضوعاتی که به عنوان قانون در مجلس تشریح می‌شود هرگز منتج به افزایش ازدواج مناسب و فرزندآوری نخواهد شد. چه بسا این مشوق‌ها بیشتر برای جامعه مسکن‌های کوتاه‌مدت هستند. اگر مسوولان واقعا می‌خواهند این موضوع را حل کنند ابتدا باید به بحث مسکن جوانان، کار، افزایش مهارت‌های زندگی و کاهش تورم بپردازند. وقتی رکود از بین برود دیگر کسی به مشوق‌های دولتی نیاز ندارد. افراد خود به خود به سوی زندگی سالم و ازدواج خواهند رفت. ولی در جامعه‌ای که همه اینها وجود دارد و زمان انتظار یک جوان برای تهیه یک آپارتمان ۴۰ متری در شهر تهران به ۱۱۲ سال رسیده است، صحبت درخصوص ازدواج یک جوان شوخی خیلی قشنگی است، اما یک امر جدی محسوب نمی‌شود.