شرط در برابر شرط

آرزو فرشید – بالاخره انتظارها به پایان رسید و بایدن رییس‌جمهور شد. شمارش معکوس برای تعیین تکلیف برجام شروع شده و به قول روحانی «توپ در زمین آمریکاست». البته این را طرف ایرانی می‌گوید و در ینگه دنیا هم کم شرط برای احیای این توافق بین‌المللی نگذاشته‌اند. موضع اروپا نیز روشن است و ضمن آنکه بر بازگشت برجام به این معاهده جهانی اصرار دارد، جانب آمریکا را گرفته و هر لحظه بیش از قبل با این کشور همراه می‌شود.
جانبداری‌های روسیه و چین از ایران نیز اثر چندانی ندارد و در اصل ماجرا تغییری ایجاد نمی‌کند.
دولت بایدن از امروز کار خود را آغاز کرده و طبق وعده‌های انتخاباتی خود باید به برجام برگردد. این بازگشت اما در حالی رخ می‌دهد که اولا از نظر ایران کافی نیست و تا با لغو تحریم‌ها همراه نشود، گره‌ای از مشکلات ما باز نمی‌کند. ثانیا تیم وزارت خارجه بایدن از موضوع بازگشت بدون قید و شرط به برجام خارج شده و گاه از ضرورت مذاکره درباره مسائل غیربرجامی می‌گوید و گاه از ضرورت پایبندی ایران به تعهدات برجامی.
موضع ایران نیز مشخص است و بارها گفته که تا تحریم‌ها لغو نشود از گام‌های پنج‌گانه خود عقب‌نشینی نکرده و سرجای خود برنمی‌گردد. نکته مهم‌تر اما آغاز غنی‌سازی و قانون مصوب مجلس است که دولت را ملزم می‌کند در صورت لغو نشدن تحریم‌ها، تا دو ماه آینده از پروتکل الحاقی نیز خارج شود.
قطعیت آمریکا درباره اینکه تحریم‌ها را در گام نخست لغو نکند نیز به وضوح مشخص است. حال اگر موضع اروپا و اصرارشان برای ورود به مباحث غیربرجامی که از بیانیه‌های اخیر سه کشور و اظهارات اخیر لودریان مشخص است، را در نظر داشته باشیم؛ پیچیدگی این کلاف بیش از قبل آشکار می‌شود.
این پیچیدگی قطعا از میان نمی‌رود مگر آنکه هر یک از طرفین گامی به عقب رفته و شروط خود را به صورتی منطقی‌تر طرح کنند. مثلا طرف آمریکایی باید بداند که بازگشت به برجام بدون لغو تحریم‌ها نه تنها فایده‌ای برای ایران ندارد، می‌تواند خطرآفرین نیز باشد. به هرحال یکی از موانع ترامپ در فعال کردن مکانیسم ماشه همین خروج از برجام بود و تضمینی وجود ندارد که دولت بایدن بعد از بازگشت به برجام به بهانه‌های مختلف همان سیاست را در پیش نگیرد. خاصه آنکه ایران نیز حاضر نیست در ازای بازگشت او به برجام به تعهدات برجامی خود برگردد و منتظر لغو تحریم‌هاست.
از سوی دیگر طرف ایرانی باید بداند که آمریکا برای بازگشت به برجام نیازی به تایید ایران ندارد و شرط گذاشتن برای این کار معنا و مفهومی ندارد. طرف‌های اروپایی برجام نیز اگرچه با روی کارآمدن بایدن در سیاست‌های خود تجدید نظر کرده و بیشتر جانب آمریکا را گرفته‌اند اما باید بدانند که حفاظت از برجام با رویه فعلی مقدور نیست و اگر مایل به ماندگار شدن این دستاورد خود در عرصه توافقات بین‌المللی هستند باید انصاف بیشتری چاشنی کار کنند.
انتخاب هر یک ازطرف‌های برجامی به زودی مشخص می‌شود و چاره‌ای غیر از انتظار و امیدواری به حل وفصل بی‌دردسر این قضیه نیست. تا آن زمان اما بر اساس اظهارات و موضع‌گیری‌های رسمی هر یک از طرفین می‌توان حدس‌هایی زد.
به عنوان مثال وقتی آنتونی بلینکن وزیر خارجه دولت جو بایدن در جلسه استماع تایید صلاحیتش به تشریح مواضع دولت بایدن درباره توافق هسته‌ای پرداخته و می‌گوید که به دنبال توافقی «مدت‌دارتر و قوی‌تر» خواهد بود، یا وقتی که می‌گوید بایدن در صورت پایبندی ایران به تعهداتش به توافق هسته‌ای بازمی‌گردد؛ معلوم می‌شود که دولت دموکرات و تازه‌نفس بایدن نیز آنطور که برخی تصور می‌کردند سر همراهی با ایران ندارد و انتظار لغو تحریم در گام اول ، گزاف است.وقتی بلینکن می‌گوید «اما ما آن را با متحدان و شرکای‌مان که باز هم طرف ما قرار خواهند گرفت، به عنوان سکویی برای رسیدن به توافقی مدت‌دارتر و قوی‌تر به کار خواهیم گرفت.» و وقتی که تاکید می‌کند «توافق جدید، می‌تواند دربرگیرنده آنچه «فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده ایران در منطقه و موشک‌هایش می‌خواند باشد» معلوم می‌شود که این قصه سر دراز دارد و حالا حالاها باید درباره اینکه مذاکره مجدد و درباره موضوعات غیرهسته‌ای از نظر ایران پذیرفته نیست، چانه‌زنی کرد.
زمانی هم که جوزپ بورل مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا خاطر نشان می‌کند «رییس‌جمهور منتخب آمریکا با پیوستن دوباره به برجام به جای مذاکره بر سر یک توافق هسته‌ای جدید می‌تواند در زمان صرفه‌جویی کند» می‌توان امیدوار شد که اروپا علی‌رغم احساس نزدیکی بیشتر با دولت بایدن به نسبت دولت ترامپ، همچنان خواهان حفاظت از برجام است.
وی در مصاحبه با رویترز و در تشریح راهکارهای پیشنهادی خود برای تبدیل شدن جهان به جایی بهتر، از بازگشت آمریکا به توافق اقلیمی (پاریس) و پیوستن مجدد به توافق هسته‌ای با ایران نام می‌برد اما منظور او از بازگشت به برجام نیز همان بازگشت به برجامی است که طرف آمریکایی می‌گوید و مورد قبول ایران نیست.
اروپایی‌ها اصراری به لغو تحریم‌های اعمال شده علیه ایران ندارند و نمی‌خواهند از این جهت کمکی به ایران و حل و فصل این ماجرا کنند. تنها اشاره بورل به این است که «دولت بایدن باید به عنوان اولین گام تهدید به اعمال تحریم علیه هر کسی که با ایران به گونه‌ای روابط اقتصادی دارد را متوقف کند» به هیچ وجه کافی نیست.
این اقدام ناکافی اما همه ماجرا نیست و مواضع اروپا در هفته‌های اخیر نشان می‌دهد که حمایت آنان از ایران و برجام به مویی بند است. مصداق روشن این مدعا اظهارات اخیر ژان ایو لودریان وزیرخارجه فرانسه است که گفته بود: «احیای برجام کافی نیست و مذاکرات سختی درباره موش‌‌های بالستیک و فعالیت‌های منطقه‌ای ایران وجود دارد.»
موضع ایران نیز در این پرونده به اندازه اروپا و آمریکا روشن است. طرف ایران سر کوتاه آمدن ندارد. شاهد آنکه حسن روحانی، رییس‌جمهور کشورمان همین دیروز در جلسه هیات دولت تاکید کرد: « اگر آنها نسبت به تعهدات خود و قطعنامه ۲۲۳۱ امضایی کردند در برابرش ایران هم امضا می‌کند و نه بیشتر. اگر فرمان صادر کردند، در ایران هم فرمان صادر می‌شود.»
وی گفت: «اگر آنها اجرای موثر تعهدات خود را انجام دادند در این طرف هم تعهدات اجرا خواهد شد. امروز توپ در زمین آمریکا و واشنگتن است که برگردند و به تعهدات عمل کنند. ترامپ مرد و زندگی سیاسی‌اش تمام شد، اما برجام زنده ماند. حالا نوبت ۱+۵ است که به تعهدات خود عمل کنند و اگر این کار را انجام دهند، بدانند ما هم عمل می‌کنیم.»
وی با تاکید بر اینکه امروز انتظار ما از آنهایی که قدرت را در کاخ سفید به دست می‌گیرند این است که به قانون و تعهدات خود بازگردند، تصریح کرد: «توقع ما این است که در طول این چهار سال تلاش کنند تمام لکه‌های سیاه چهار سال قبل را پاک کنند. البته اگر پاک شدنی باشد؛ چرا که بعضی از این لکه‌ها در تاریخ ماند. آنها باید به قانون، تعهدات، معاهدات بین‌المللی و قطعنامه ۲۲۳۱ بازگردند و البته اگر به قانون برگردند پاسخ ما هم مثبت خواهد بود. اگر صادقانه بیایند و صداقت خود را در عمل نشان بدهند، طبیعی است که ما هم به تعهدات خود عمل خواهیم کرد.»