شوخی با سلامت مردم

شیدا ملکی- در راستای ایجاد دولت الکترونیک و بر اساس ماده ۳۵ قانون برنامه پنجم توسعه و به منظور یکپارچه‌سازی اطلاعات سلامت شهروندان، ارتقای کیفیت خدمات بهداشتی و درمانی و توزیع عادلانه منابع سلامت، استقرار پرونده الکترونیک سلامت در کشور آغاز شد. گویا قرار است سلامت نیز در پی الکترونیک شدن همه بخش‌های زندگی الکترونیک شود.
این الکترونیک شدن‌های مدام و قطع شدن سیستم‌ها این‌بار بناست همراستا با جان مردم کار خود را ادامه دهد. هر چند هنوز هم مردم مدام قربانی قطع شدن سیستم‌ها می‌شوند. این جشن هوشمندانه در مراسمی با حضور رییس‌جمهور، رییس دفتر رییس‌جمهور، وزیر بهداشت، رییس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، رییس کل سازمان نظام پزشکی برگزار شد. حسن روحانی در این مراسم با ابراز خرسندی از رونمایی پرونده الکترونیک سلامت در کشور گفت: امروز شاهد تحقق یکی از آرزوهای دیرین خودم هستم. پرونده الکترونیک سلامت رضایت زیادی در شهروندان به وجود می‌آورد و علاوه بر صرفه‌جویی در وقت مردم، هزینه‌های آنها نیز کاهش می‌یابد. پرونده الکترونیک سلامت یک کار ارزشمند برای پزشک، تحقیقات و پیشگیری از بیماری و مسائل نظام سلامت است.خوشحالی رییس‌جمهور درباره رونمایی از پرونده الکترونیک سلامت در کشور اما شاید یک شوخی یا ژست دولتمردانه باشد. به نظر می‌رسد دیگر نباید نگران کافی نبودن پول جیب‌مان برای تامین هزینه‌های دارو باشیم. خوشحال باشیم و لبخند بزنیم که ما در ایران حالا دیگر شبیه کشورهای توسعه یافته که جان آدم‌ها به اندازه جان آدم اهمیت دارد پرونده الکترونیک سلامت داریم. حالا اگر پدر و مادر یک خانواده از درد جان‌شان به لب‌شان برسد و دلواپس خوراک فرزندان‌شان باشند و به روی خودشان نیاورند بیمارند این پرونده سر از شبکه‌های الکترونیک بیرون می‌آورد و جان آنها را نجات می‌دهد.
چگونه به همین راحتی از کنار همه مردمانی که فقر هر روز زندگی را برایشان سخت‌تر می‌کند عبور می‌کنید آقای رییس‌جمهور و خوشحال می‌شوید که به آرزویتان رسیده‌اید؟ ما هنوز یادمان هست که اگر پایمان به بیمارستان برسد و بیمه نباشیم دیگر هیچ بیمه روی تختی وجود ندارد. دیگر حتی جنازه‌مان را به خانواده نمی‌دهند اگر با همه داغی که در دل دارند هزینه‌های بیمارستانی که اتفاقا دولتی است را پرداخت نکنند. این سامانه الکترونیک با ژست مغرورانه که آقای وزیر جوان (آذری‌جهرمی) هنگام تبریک به خود گرفت دردی از زندگی ما درمان نمی‌کند.
کاهش مراجعه مردم به مراکز درمانی در پی تورم
شرایط فعلی این روزها به‌گونه‌ای است که متاسفانه تعداد قابل توجهی از مردم به دلیل مشکلات اقتصادی قادر نیستند به مراکز پزشکی مراجعه کنند. در واقع در حال حاضر سلامت اولین و دست به نقدترین قربانی جامعه در مقابل اقتصاد بحران‌زده است. به گفته ایرج حریرچی، معاون کل وزارت بهداشت بر اساس تجربه سال ۱۳۹۱ که توام با تورم بالا و کاهش قابل توجه رشد اقتصادی بود، سرانه بار مراجعه مردم به مراکز بهداشتی و درمانی سه تا هفت درصد کاهش یافت و در چنین شرایطی عرضه بیشتر خدمات درمانی با تعرفه حداقلی (مثل تعرفه دولتی) و یا خدمات رایگان برای اقشار آسیب‌پذیر (نظیر فعالیت گروه‌های جهادی و خیریه) ضروری است.معاون کل وزارت بهداشت یادآور شد: خوشبختانه در کاهش پرداخت از جیب مردم در کل هزینه‌های درمانی و خصوصا در مراکز دولتی و نیز افزایش دسترسی به خدمات ارزان با ساخت و تجهیز کلینیک‌های ویژه و بیمارستان‌های دولتی در مناطق محروم احتمال بروز چنین پدیده‌ای کاسته شده است. با افزایش خدمت‌رسانی با حداقل تعرفه در مراکز دولتی و خیریه و نیز همکاری مناسب جامعه پزشکی در بخش خصوصی با عدم افزایش تعرفه‌ها در خدمات جراحی و افزایش بسیار کمتر از نرخ تورم در هزینه ویزیت سرپایی و نیز کنترل قیمت دارو و تجهیزات پزشکی، شرایط گذرای فعلی با سربلندی مردم ایران و خدمتگزاران آنها در حوزه سلامت سپری خواهد شد.
در شرایطی که چندی پیش طرح بیمه سلامت با شکست مواجه شد دولت همچنان درگیر هزینه‌های طرح قبلی است. به نظر نمی‌رسد الکترونیک شدن پرونده سلامت نیز دردی از دردهای مردم درمان کند. این طرح بیش از آنکه درمانگر باشد تازه‌ترین ادعای دولت است به منظور کنترل سلامت و حمایت از اقشار آسیب‌دیده. بهروز بنیادی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس اما معتقد است این طرح به عنوان طرحی بنیادی و ریشه‌ای امکان خوبی است برای تغییر و بهبود شرایط بهداشت و درمان در کشور. بنیادی با تاکید بر اینکه این طرح به کاهش هزینه‌های درمان در کشور کمک می‌کند به «جهان صنعت» می‌گوید: این پروژه یک مقوله آماری است و در نهایت کمک می‌کند تا با در اختیار داشتن اطلاعات کامل از جامعه بررسی بهتری انجام شده و در نتیجه امکانات قابل قبولی به جامعه ارائه شود.بنیادی در ادامه گفت: «تفکیک درست در پرونده سلامت الکترونیک منجر به آن خواهد شد که با مشکلاتی که پیش از این در حوزه پرداخت یارانه مواجه شده‌ایم دست و پنجه نرم نکنیم. تکمیل این پرونده منجر به آن خواهد شد که مقوله پزشک خانواده نیز به درستی مورد بررسی قرار گیرد و چندی بعد با ارجاع درست بیمار به پزشک مربوطه مراحل درمانی را بهتر و سریع‌تر طی کنیم. این مقوله به هیچ عنوان ارتباطی با روند اقتصادی جامعه ندارد و نیاز به پرونده الکترونیک سلامت مقوله‌ای است که بر اساس آن می‌توان پایه‌های سلامت کشور را تقویت کرد.» هر چند این نماینده مجلس بر این باور است که هزینه‌های درمان مقوله‌ای منفک از پرونده الکترونیک سلامت است اما به هر روی رونمایی از این پروژه خود هزینه‌های هنگفتی داشته و بیم آن می‌رود که نتیجه نهایی مانند نتیجه پروژه ابتر بیمه سلامت باشد.
جهش فقر بعد از بیماری
پرداخت مستقیم از جیب بابت هزینه‌های سلامت در صورتی که از توان پرداخت خانوار بالاتر باشد، می‌تواند منجر به رخداد هزینه‌های کمرشکن شده و در مواردی افراد را با هزینه‌های فقرزا نیز مواجه کند. هزینه سلامت، زمانی کمرشکن خواهد شد که از حد متعارفی از درآمد یا هزینه‌های خانوار بیشتر شده و باعث وارد آمدن فشار مالی به خانواده شود. بنابراین هزینه کمرشکن می‌تواند هم در خانوارهای فقیر و هم در خانوارهای ثروتمند رخ دهد.
بروز هزینه‌های ‌کمرشکن در دهک‌های پایین جامعه اما ممکن است سبب شود این خانوارها فقیرتر شده و در برخی موارد به زیر خط فقر بروند. بر همین اساس، هدف از برنامه پوشش همگانی سلامت این است که جمعیت مواجه شده با این هزینه‌ها طی ۱۵ سال آینده به صفر رسانده شود. آخرین گزارش موسسه ملی تحقیقات سلامت جمهوری اسلامی ایران به ‌عنوان متولی دیده‌بانی طرح تحول سلامت، بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران و دیگر شواهد علمی، بروز هزینه‌های فقرزای سلامت طی سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۴ را بررسی کرد. به این منظور، داده‌های مطالعه هزینه- درآمد خانوار طی این دوره مورد تحلیل قرار گرفت و نسبت جمعیت مواجه شده با هزینه‌‌های فقرزا به جمعیت فقیر کشور طی سال‌های ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۴ مشخص شد. این بررسی با یک الگوی جهانی و بر اساس واحد پول دلار بین‌‌المللی (دلار) PPP و سه خط فقر برای درآمدهای روزانه حدود ۲، ۳ و ۴ دلار (بر حسب نفر) مشخص شد.
موسسه ملی تحقیقات سلامت در یک جمع‌بندی کلی و با در نظر گرفتن خط فقرهای مفروض، در نهایت نتیجه قابل توجهی را اعلام کرد. در طول دوره مورد مطالعه میزان رخداد هزینه‌های فقرزای سلامت در سطح ملی تقریبا ثابت بوده و دهک پایین جامعه (دهک اول) و روستاییان بیش از بقیه از این هزینه‌ها متاثر شده‌اند. علاوه بر این، روند هزینه‌های فقرزای سلامت، متاثر از خط فقر کلی جامعه در سال‌های ۱۳۹۳-۱۳۸۸ با کاهش همراه بوده است. پس از آن در دوره تحریم و در سال‌های ۱۳۹۳-۱۳۹۲ افزایش یافته و از سال ۱۳۹۴ مجددا سیر کاهشی را طی کرده است. با احتساب خط فقرهای مختلف در ایران، بین ۳/۱۴ تا ۱۶ درصد افراد فقیر (تاکید می‌شود، افراد فقیر و نه کل جمعیت)، به‌دلیل پرداخت از جیب برای هزینه‌‌های سلامت، دچار فقر. پس از اجرای طرح تحول سلامت نیز اقدامات مهمی برای کاهش پرداخت از جیب خانوارها خصوصا در مراکز درمانی دولتی صورت گرفته است که در سیر نزولی آمار افراد فقیر شده به دلیل هزینه‌های سلامت موثر بوده است. تلاش برای به صفر رساندن رخداد هزینه‌های فقرزا در کشور مستلزم بکارگیری سازوکارهای مناسب و موثر در مورد تقویت نظام بیمه کشور و طراحی سیاست‌هایی هدفمند برای شناسایی و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و محروم جامعه خواهد بود که هماهنگی و حرکت منسجم تمام ارکان قانونگذاری، تصمیم‌سازی، سیاستگذاری و اجرایی را می‌طلبد.
هیچ برای همه چیز
جالب است بدانید سلامت الکترونیک در ایران از سال ۱۳۶۰، در آزمایشگاه‌های تشخیص پزشکی در کشور ورود پیدا کرده و در دهه ۷۰ فعالیت بخش خصوصی در حوزه نرم‌افزارهای پزشکی آغاز شد و فعالیت‌های دولتی در این زمینه توسعه یافت، ‌در دهه ۸۰ تکفا و تکفاب ظهور پیدا کردند و ویژگی‌های سختگیرانه‌ای در زمینه توسعه سلامت الکترونیک شروع شد ‌همچنین استاندارد HL7 v.3.0 نیز به عنوان استاندارد تعاملی مورد توجه قرار گرفت. اما در سال ۱۳۸۶،‌ بررسی روی ۸۰ نوع نرم‌افزار مختلف در حوزه سلامت صورت گرفت و معماری پرونده الکترونیک سلامت آغاز شد. این پرونده اما در شرایطی که به طور جدی با بحران مدیریت سلامت مواجه هستیم به نتیجه نهایی رسید و اجرایی شد. برخی معتقدند بهره‌‌برداری از این پروژه در حال حاضر کمکی جدی به حوزه درمان و پزشکی کشور می‌کند. اما همچنان این سوال مطرح است که آیا دولت توان کافی به منظور فرهنگ‌سازی را دارد؟ این موضوع نه تعارف است و نه سیاه‌نمایی؛ واقعیت این است که تعداد قابل توجهی از جامعه هرچند دور باشند از چشم مسوولین به اصطلاح دلواپس و نگران؛ اما نان شب ندارند و گاه از شدت فقر حتی نمی‌دانند آخرین عضو بدن‌شان که درد می‌کند کدام است. مردم این روزها نمی‌توانند به بیماری‌هایشان فکر کنند. حالا دیگر چه اهمیت و ارزشی دارد که آخرین دستاورد دولت الکترونیک سامانه جامع و کاملی باشد به منظور ثبت اطلاعات پزشکی. ماجرایمان شده است همان ضرب‌المثل قدیمی که می‌گفت «آفتابه لگن هفت دست، شام و ناهار هیچی».