شکاف در فراآتلانتیک

فاطمه رحیمی- آمریکا بیشتر از هر کشوری به شکل‌گیری اروپای پساجنگ کمک کرد؛ اواخر دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ میلادی عامل اصلی شکل گرفتن پیمانی بود که تبدیل به ناتو و اتحادیه اروپا شد. ایالات متحده تاحدودی خارج از منافع خود دست به این اقدامات زد. این کشور که پایش به دو جنگ جهانی کشیده شده بود، می‌خواست به رقابت فرانسوی- آلمانی پایان دهد و استحکاماتی را مقابل تهدید شوروی ایجاد کند. پس از سقوط شوروی در سال ۱۹۹۱ این اتحاد دموکراسی را در کشورهای تازه آزاد شده اروپای شرقی گسترش داد.
با این حال‌ امروز شکاف رو به رشدی بین آمریکا و اروپا به وجود آمده است. فضای پیش از نشست یازدهم و دوازدهم ژوئیه ناتو در بروکسل سمی است‌ چراکه دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، اروپاییان را متهم به سوءنیت می‌کند و آنها او را متهم به خرابکاری می‌کنند. نشست بعدی که شانزدهم ژوئیه میان ولادیمیر پوتین و ترامپ در هلسینکی برگزار خواهد شد، می‌تواند نمایشی از یک رییس‌جمهور آمریکایی باشد که با رقیب روسی خود بهتر از متحدانش رفتار می‌کند؛ نمایشی که زمانی غیرقابل تصور بود.
حتی اگر این دو نشست بدون بحث برگزار شود، اولویت‌های متفاوت، باورهای گوناگون و فرهنگ‌های سیاسی متضاد همچنان وجود خواهد داشت. اتحاد غربی در خطر است و این مساله باید اروپا، آمریکا و جهان را نگران کند.
هر اتحادی تنش‌های خودش را دارد، اما اتحاد غربی از چندین و چند جبهه تحت فشار قرار گرفته است. ترامپ و ژنرال‌هایش از سستی بسیاری از اعضای ناتو در عمل به وعده افزایش بودجه دفاعی به دو درصد تولید ناخالص داخلی تا سال ۲۰۲۴ خشمگین هستند. جناح راست آمریکا حمایت اروپا از توافق هسته‌ای ایران و آنچه به نظرشان اغماض اروپا نسبت به اسراییل است را محکوم می‌کند و سیاستگذاران از هر دو حزب بر این باورند که در شرایطی که توجه جهان به سمت آسیا کشیده شده، اروپای مقدس‌نما لیاقت صرف زمان کمتری از سوی آنها را دارد.
انگار همین کافی نبوده که ترامپ اتحادیه اروپا را متهم به سوءاستفاده از آمریکا و آن را به دلیل تجارت ناعادلانه تنبیه می‌کند. در این میان‌ خود اروپا هم چند تکه شده است. ایتالیا یک ائتلاف پوپولیستی جدید دارد که طرفدار پوتین است. ترکیه نیز به عنوان یکی از اعضای ناتو (و البته نه اتحادیه اروپا) به طور روزافزون به همین سمت می‌رود. بدتر از این هم ممکن است اتفاق بیفتد. یک دولت کارگری در بریتانیا تحت ریاست جرمی کوربین که سابقه طولانی در مخالفت با استفاده از تسلیحات توسط غرب دارد؛ او شاید حتی اقدام به خروج از ناتو کند. از طرفی، اما این اتحاد غربی ارزش حفظ شدن را دارد، اما اگر ناتو و اتحادیه اروپا امروز وجود نداشتند، اقدامی هم برای ایجادشان صورت نمی‌گرفت. از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی، حس تهدید رو به کاهش بوده و موانع همکاری برداشته شده است. با این حال این مساله باعث نمی‌شود که اتحاد فراآتلانتیک منسوخ شود، آن طور که ترامپ یک بار به دنبالش بود. اتحادهای آمریکا دارایی‌هایی هستند که مورد حسادت روسیه و چین قرار دارند. ناتو میراث بسیار ارزشمندی است که قابل جایگزینی نیست.
لزوم تامین امنیت هنوز وجود دارد. روسیه اتحاد جماهیر شوروی نیست، اما به عنوان یک قدرت رو به افول احساس خطر می‌کند. این کشور نیروهای خود را مدرن‌سازی کرده و آماده اعزام آنهاست. ضمن اینکه هنوز هم لازم است دموکراسی اروپایی تحکیم شود. در چنین شرایطی ناتو شکننده‌تر از آن چیزی است که ترامپ تصور می‌کند. هسته اصلی آن تعهد به این مساله است که حمله به یک کشور عضو در منطقه آتلانتیک شمالی به معنای حمله به تمامی اعضاست. دشمنی ترامپ نسبت به اروپا، این تعهد را تضعیف می‌کند. آسیا شاهد این شرایط است، همان‌طور که پوتین. هرچه ترامپ بیشتر به متحدان خود بتازد، تردید جهان نسبت به تضمین‌های امنیتی آمریکا بیشتر می‌شود‌ چراکه قدرت‌های بزرگ در منطقه خاکستری جنگ و صلح رقابت می‌کنند که خطر اشتباه محاسباتی در آن وجود دارد.