صادرات بیشتر؛ ایده خوب اما پرازخطر و دردسر

«جهان‌صنعت»- هرچند مسوولان دولت سیزدهم قصد دارند هر طور که شده به تجار، مردم و فعالان اقتصادی اینطور القا کنند که در دوره آنها تلاش بسیاری برای اصلاح امور انجام می‌شود و وضعیت کشور در تمامی بازارهای اقتصادی و همچنین در حوزه‌های صادرات و تجارت مناسب و روی روال است اما پای درد دل تجار بزرگ کشور که می‌نشینیم، متوجه می‌شویم معضلات بسیاری در حوزه‌های مختلف اقتصادی از جمله صادرات وجود دارد که تداوم آنها به بی‌انگیزگی هرچه بیشتر فعالان اقتصادی دامن زده است. به عنوان مثال در همین حوزه صادرات اگرچه اینطور ادعا می‌شود که تلاش‌های بسیاری برای کمک به صادرکنندگان انجام شده و حتی تیترهایی با عنوان خبر خوش برای صادرکنندگان در رسانه‌های نزدیک به دولت انتشار می‌یابد اما واقعیت این است که به دلیل عدم همفکری دولتمردان با فعالان بخش خصوصی و اهالی فن در حوزه تجارت، بسیاری از مشکلات پابرجاست و تجارت و به خصوص صادرات به کاری پردردسر و پرخطر تبدیل شده است که حتی برخی از کارشناسان از آن با عنوان بندبازی یاد می‌کنند.
همزمان با گرامیداشت روز ملی صادرات در ۲۹ مهر ماه سال جاری بود که محسن جلالپور رییس سابق اتاق بازرگانی ایران که به واسطه محل زادگاهش در کرمان یکی از فعالان نامدار در حوزه تجارت پسته است، در یادداشتی با عنوان سرگذشت یک محموله صادراتی نه تنها گریزی به وضعیت تولید و صادرات پسته زد بلکه به وضعیت کلی صادرات در شرایط فعلی و تمام دردسرهای آن برای صادرکنندگان اشاره کرد و گفت: «تصور کنید قصد دارید یک کانتینر مغز پسته برای صادرات به اروپا آماده کنید. ابتدا نیاز به منابع مالی دارید و در حالی که نرخ بهره در کشورهای رقیب کمتر از پنج درصد است، شما باید نرخ ۲۰ درصد را در نظر بگیرید. حال باید پسته مورد نیاز را از بازار بخرید اما خرید برای شما سه بزنگاه سخت دارد. بزنگاه اول؛ قیمت خرید محصول است که باید رقابتی باشد و شما این امکان را داشته باشید که با محصول کشورهای ترکیه و آمریکا و دیگر کشورها در بازار رقابت کنید. بزنگاه دوم کیفیت محصول است که باید مورد تایید کامل نهادهای بهداشتی و نظارتی اروپایی باشد. در اروپا سه مولفه برای مغز پسته اهمیت دارد؛ بزنگاه سوم فرآیند صادرات است. فرض کنیم این مرحله را هم به سلامت پشت‌سر گذاشته‌ایم و محموله صادراتی موفق شده از آزمایش‌های داخلی سربلند بیرون بیاید و آماده ارسال است. باور می‌کنید کامیونی وجود ندارد که بار صادراتی را به اروپا ببرد؟ در ماه‌های گذشته اغلب رانندگان ترانزیتی موفق به دریافت مدارک مورد نیاز برای عبور از مرزها و جاده‌های اروپایی نشده‌اند و تقریبا حمل و نقل زمینی ما از کار افتاده است.»
جلالپور همچنین در ادامه گفت: بعد از یک سال یا بیشتر به پول صادرات می‌رسی و خوب که حساب کنی، می‌بینی صادرات بیشتر شبیه بندبازی پردردسر و پرخطر است تا یک تجارت. رییس سابق اتاق بازرگانی همچنین اعلام کرد‌: اگر بخواهی در بازارهای جهانی رقابت کنی ناچار زیان می‌بینی یا باید کنار بنشینی و اگر بخواهی ارز ناشی از صادرات را در بازار آزاد بفروشی به نوعی مرتکب تخلف شده‌ای که دولت یقه‌ات را می‌گیرد یا اینکه باید به تقلب رو بیاوری و از کارت بازرگانی دیگران استفاده کنی. وی در جای دیگری در کنایه‌ای به دولتمردان و تصمیم‌گیران گفت: جا دارد روز ملی صادرات را به همه سیاستمدارانی که موفق شدند صادرات قانونی را از قاچاق موادمخدر دشوارتر کنند تبریک بگوییم.
کاهش ۳۳ درصدی صادرات پسته
انتقاد جلالپور به دردسرهای حوزه صادرات به خصوص در حوزه پسته در حالی است که آمارها نیز نشان می‌دهد که سال گذشته بیش از ۹۱۴ میلیون دلار پسته از ایران صادر شده که کاهش ۳۳ درصدی داشته است. طبق گزارش گمرک ایران، به دلیل خشکسالی و آسیب به محصول پسته، کاهش تولید این محصول در سال گذشته و ورود پسته سایر کشورها به بازارهای جهانی، صادرات انواع پسته در سال ۱۴۰۰ نسبت به سال ۱۳۹۹ کاهش ۳۳ درصدی را در وزن و ارزش به همراه داشته است.
این در حالی است که به طور حتم ناملایمتی‌های ایجاد شده در حوزه تجارت و عدم توجه دولتمردان به حل چالش‌های موجود در این حوزه به طور حتم تاثیرگذار بوده است. در این میان نبود مشوق‌های صادراتی و عدم همراهی با تولیدکنندگان برای حضور در بازارهای صادراتی، مشکلاتی همچون ابلاغ بخشنامه‌های ناگهانی و ممنوعیت‌های صادراتی و مشکلاتی از این دست، همه و همه باعث شده است که ایران بسیاری از بازارهای خود را به رقبای خارجی واگذار کند و این بازارها را از دست بدهد.
اقدامات ناپسند دولت مشکل‌ساز شد
در همین خصوص تحلیلگر ارشد تجارت خارجی با بیان اینکه موضوع صادرات پسته پیچیدگی‌ها و معضلات خاص خودش را دارد، به «جهان صنعت» گفت: زمانی بود که عمده صادرات پسته دو سر سود داشت و بخش بزرگی از ارز صادرات پسته صرف واردات خودرو می‌شود. آنوش رحام اظهار کرد: اما بعد از آن دوره، تکنولوژی کشاورزی در دنیا به شدت به روز شد در حالی که متاسفانه ما کمترین سرمایه‌گذاری را هم بر روی پسته انجام ندادیم.
وی افزود: در همان زمان رقبای خارجی بر روی R&D محصول، رسیدگی به سموم و آفات، بسته‌بندی و برندسازی صادراتی هزینه‌های کلانی را صرف کردند.
رحام اظهار کرد: در واقع رقبای خارجی از فناوری‌های روز دنیا برای بخش دستگاه‌های پوست‌کَن، انبارش و بسته‌بندی‌های وکیوم استفاده کردند.
تحلیلگر ارشد تجارت خارجی بیان کرد: اما در کشور ما نه تنها صادرکنندگان به اندازه رقبای خارجی هزینه‌های زیادی را برای برندسازی و بسته‌بندی صرف نکردند بلکه دولت نیز با دخالت در تنظیم بازار پسته، اقدامات ناپسندی را انجام داد که در نهایت باعث شد به وضعیت امروز دچار شویم.
وی افزود: حتی گرانی قیمت پسته که عمدتا به دلیل نرخ ارز اتفاق افتاده بود را به تولیدکننده نسبت دادند و با تحریم مصرف پسته نوروز عملا مردم را در مقابل تولیدکننده قرار دادند.
رحام اظهار کرد: صادرات پسته نیز با چالش‌هایی درگیر است که دیگر محصولات صادراتی ایران که ریشه ایرانی دارند همچون فرش، زعفران و… نیز به آن دچار هستند. به عبارتی این محصولات در حوزه بازار و تجارت با مشکلاتی روبه‌رو هستند که برای حل آنها به اهتمام هر دو بخش دولت و بخش خصوصی نیاز است.
لزوم تغییر نگاه از کشاورزی سنتی به پیشرفته
علاوه بر موضوعاتی که به آن پرداخته شد، کارشناسان حوزه پسته‌، تغییر نگاه از کشاورزی سنتی به کشاورزی پیشرفته، تغییر در الگوی کشت و روش آبیاری و همچنین استفاده از کودها و محلول‌های جدید برای تقویت گیاه و خاک، استفاده از ارقا‌م پسته مقاوم در برابر گرما و سرما و نیز ایجاد ارزش‌افزوده و جلوگیری از خام‌فروشی را به عنوان دیگر راهکارهایی عنوان می‌کنند که برای برون‌رفت پسته‌کاران از وضعیت بحرانی موجود پیشنهاد می‌شود. این در حالی است که تغییر کشاورزی سنتی نیاز به فراهم آوردن مقدمات و پیش‌زمینه‌هایی دارد که کشاورزان به این امر ترغیب شوند؛ فراهم کردن تسهیلات و ارائه مشوق‌هایی به طور مثال اختصاص یارانه در حوزه کود و سموم کشاورزی، ارائه تسهیلات آبیاری نوین و برگزاری دوره‌های آموزشی برای کشاورزان می‌تواند در تغییر الگوی سنتی موثر باشد.