صادرکنندگان به دنبال جایگزین باشند

گروه بازرگانی- کشتی گفت‌وگوهای وین در امواج سهمگین ابهام فرورفته و نباید امیدوار بود به این زودی‌ها به ساحل نجات برسد. به این ترتیب دولت رییسی نباید دست‌کم در ماه‌های نزدیک، به درآمد ارزی حاصل از صادرات نفت‌خام امیدوار باشد. از سوی دیگر پیچیدگی‌های صادرات پتروشیمی در وضعیت دگرگون‌شونده و نیز بالا نرفتن قیمت فرآورده‌های نفت و گاز دست دولت سیزدهم را در صادرات باز نخواهد کرد. درحالی که رییس دولت سیزدهم چشم امید به بازار کشورهای همسایه دارد یک بازار اصلی ایران یعنی افغانستان نیز به سیاهه طالبان برخورده است. در صورتی که بازار عراق، دیگر همسایه ایران از نظر جذب کالاهای ایران مطابق تصور پیشین نباشد که احتمال آن کم نیست، باید گفت بخت صادرات ایران برگشته است. گروه طالبان با فشاری که به دولت افغانستان آورده و دامنه و ژرفای جنگ را گسترده و عمیق کرده است، در واقع راه صادرات ایران را تنگ و باریک می‌کند. در وضعیت جنگ داخلی درافغانستان و پیامدهای ناشناس آن در منطقه، انتظار اینکه ایران صادرات منظم و فزاینده به بازار افغانستان داشته باشد، دور از منطق است. ریاست اتاق بازرگانی مشترک ایران و افغانستان و سایر فعالان در این حوزه با نگرانی رخدادهای سخت در کشور همسایه را رصد کرده و امیدواری‌های آنها روندی کاهنده دارد. رسانه‌های ایرانی به نقل از کارشناسان و فعالان اقتصادی آشنا به صادرات به افغانستان گزارش‌هایی تهیه کرده‌اند که در ادامه می‌خوانید:

به دنبال سیطره و نفوذ گروه شبه‌نظامی طالبان در استان‌های همجوار با ایران در افغانستان، توقف صادرات کالا از ایران به این کشور تشدید شده است. به گفته رییس اتاق بازرگانی مشترک ایران و افغانستان، در حال حاضر فعالیت گمرک مرزی میلک در استان سیستان‌و‌بلوچستان متوقف شده و تردد کامیون‌های ایرانی از مرز دوغارون نیز به حداقل رسیده ‌است. این در حالی است که استقرار نیروهای شبه‌نظامی طالبان در استان‌ها و شهرهای همجوار با ایران، صادرکنندگان ایرانی را با نااطمینانی در ارسال کالا به این کشور مواجه کرده است.
تازه‌ترین گزارش‌ها از روند تجارت خارجی ایران در حوزه محصولات کشاورزی و غذایی حکایت از آن دارد که افغانستان در جایگاه دومین مقصد صادراتی کشور قرار گرفته است؛ به طوری که در فصل نخست سال‌جاری، افغانستان سهم ۱۱ درصدی را در میان مقاصد صادراتی ایران به خود اختصاص داده و طی این مدت ۲۹۶ هزارتن کالای کشاورزی و غذایی به ارزش ۱۳۴ میلیون دلار از ایران وارد کرده است که عمده اقلام وارداتی این کشور از ایران شامل محصولاتی چون گوجه‌فرنگی، سیب، سیب‌زمینی، شیرینی‌ها و کنسانتره آبمیوه بوده است.
اما حالا به دلیل پیشروی طالبان در مناطق مرزی این کشور با ایران، صادرات محصولات ایرانی به این کشور تقریبا متوقف شده است. آن طور که حسین سلیمی، رییس اتاق مشترک ایران و افغانستان اعلام کرده است، استقرار نیروهای شبه‌نظامی طالبان در استان‌ها و شهرهای همجوار با ایران، صادرکنندگان ایرانی را با نااطمینانی در ارسال کالا به این کشور مواجه کرده است. اما این نااطمینانی تا چه زمانی ادامه خواهد یافت؟ و پرسش مهم‌تر اینکه، مراودات تجاری با این همسایه شرقی به چه سمت‌و‌سویی سوق پیدا خواهد کرد؟
نارضایتی تجار از ترانزیت کالاها
در همین رابطه، احمدرضا فرشچیان، عضو هیات نمایندگان اتاق تهران با تشریح ماهیت صادرات محصولات کشاورزی ایران به افغانستان گفت: در بررسی نوع صادرات به افغانستان باید این مساله را مورد توجه قرار داد که افغانستان معمولا کالاهایی با کیفیت پایین را هم می‌پذیرد و نکته دیگر آنکه، به دلیل تحریم‌ها و سایر موانع موجود، افغانستان به محلی برای ترانزیت کالاهای ایرانی تبدیل شده بود و کالاهای ایرانی از این کشور به مقاصد دیگر ارسال می‌شد.
او افزود: شاید مسائل پیش‌آمده در مرزهای افغانستان سبب شود که صادرکنندگان تلاش مضاعفی را برای صادرات مستقیم محصولات خود به مقاصد اصلی به کار ببندند. واقعیت این است که تجار ایرانی از این مساله که کالاهایشان ترانزیت می‌شد، رضایت چندانی نداشتند. البته صادرکنندگان به افغانستان، صادرکنندگان ایرانی نیستند بلکه معمولا این تاجران افغانستانی بودند که کالای مورد نیاز خود را از ایران خریداری می‌کردند که بخشی از آن به مصارف داخلی این کشور رسیده و بخشی هم به آسیای جنوب شرقی و حتی اروپا صادر می‌شد.
فرشچیان با اشاره به اینکه صادرکنندگان قدیمی و آنها که نسبت به صادرات محصولات با کیفیت اقدام می‌کنند، از نوع صادرات به افغانستان رضایت نداشته‌اند، ادامه داد: صادرات به افغانستان اگرچه برای ایران دارای مزیت است اما افتخارآمیز نیست. اینکه بازارهای رده نخست را از دست بدهیم و به بازار افغانستان اکتفا کنیم این افتخار نیست. البته باز هم تاکید می‌کنم که به دلیل مجاورت، صادرات به این کشور برای ایران مزیت دارد.
کالاها روی دست تولیدکنندگان می‌ماند
او با تاکید بر اینکه «هدف صادرکنندگان ایرانی باید ورود به بازارهای طراز اول باشد» ویژگی این بازارها را چنین عنوان کرد: بازارهایی که محصولات با کیفیت بالا در آن معامله می‌شود و پول بیشتری هم بابت آن پرداخت می‌کنند. در واقع این نوع صادرات ارزآوری بیشتری را هم برای کشور به همراه خواهد داشت. صادرات زمانی افتخارآمیز خواهد بود که کالای ایرانی بتواند در بازارهای طراز اول، با رقبای بزرگ رقابت کند. اگر نه صادراتی که تولیدکننده، بسته‌بندی‌کننده و صادرکننده را به سمت ارائه محصول با کیفیت پایین‌تر سوق دهد، افتخار نیست.
فرشچیان با بیان اینکه به هر حال بخشی از کالاهای صادراتی ایران دارای بازار مصرف در افغانستان بوده است، توضیح داد: برای این بخش از کالاها باید به دنبال بازار جایگزینی در کشورهایی نظیر عراق و کشورهای حوزه CIS و آسیای میانه بود.
اگر نه ممکن است بخشی از کالاها که تا پیش از این به افغانستان صادر می‌شده روی دست تولیدکنندگان بماند. او افزود: شاید یکی از دلایلی که خرمای برخی از مناطق کشور از جمله در خوزستان در انبار تولیدکنندگان مانده، کندی تجارت با افغانستان در ماه‌های گذشته بوده باشد. در واقع مشکلات سیاسی در افغانستان سرعت صادرات به این کشور را کاهش داده است.