صنایع بو نمی‌دهند

راضیه احقاقی- با شدت گرفتن آلودگی هوای تهران در چند روز گذشته و انتشار بوی نامطبوع در برخی مناطق پایتخت اظهارنظرهای مختلفی از سوی مسوولان و متولیان این بخش در خصوص منشأ تولید این بو مطرح شده است. در واقع واکنش متولیان هر یک از بخش‌هایی که به نوعی تولید و انتشار این بو به آن نسبت داده می‌شود باعث شده کلاف سردرگم رایحه نامطبوع پایتخت همچنان سردرگم باقی بماند به‌گونه‌ای که برخلاف آنچه کارشناسان محیط‌زیست منشأ انتشار این بو را از محل دفن و بازیافت زباله جنوب پایتخت عنوان کرده‌اند متولیان حوزه شهری با تاکید بر اینکه در دو دهه فعالیت مرکز بازیافت زباله جنوب تهران چنین اتفاقی رخ نداده و پدیده جدیدی است که از انتشار گازهای پایه گوگردی ناشی شده است، انگشت اتهام خود را متوجه صنایع جنوب پایتخت کرده که به واسطه عدم اجرای استانداردهای زیست‌محیطی و همچنین اجرایی نشدن انتقال صنایع آلاینده به شعاع ۱۲۰ کیلومتری، زمینه انتشار این گازهای ناخوشایند را فراهم آورده‌اند؛ موضوعی که به اعتقاد فعالان صنعتی نه‌تنها اساسا انتقال صنایع بزرگ به شعاع ۱۲۰ کیلومتری امکان‌پذیر نیست بلکه به واسطه نظارت و پیگیری مداوم سازمان محیط‌زیست و الزام صنایع به نصب فیلتر بر اساس آخرین تکنولوژی‌های روز دنیا امکان تولید و انتشار این گازها آن هم در سطح وسیعی که پایتخت‌نشینان را تحت تاثیر قرار دهد وجود نخواهد داشت. به گفته صنعتگران متهم کردن صنایع در حالی که تمامی نهادهای مرتبط با محیط‌زیست آن را متوجه نهادهای شهری می‌دانند تنها حرکتی رو به جلو برای فرار از زیر بار مسوولیت است.
اظهارنظرهای مختلف درخصوص بوی بد شهر
هر سال با سرد شدن هوا میزان آلودگی هوای تهران افزایش می‌یابد و در ادامه پدیده وارونگی هوا شرایطی را رقم می‌زند که شاخص‌های آلایندگی از مرز اضطرار عبور می‌کنند. در کنار این آلودگی که دیگر تبدیل به امری پذیرفته شده برای تهران و بسیاری از دیگر کلانشهرها شده است، دو سالی است که بوی نامطبوعی نیز در زمستان در تهران استشمام می‌شود که همچنان منشأ آن نامشخص است و بازار اظهار نظر و حدس و گمان‌ها در رابطه با منشأ این آلودگی نیز داغ است.
پس از پیچیدن بوی بد در تهران که هراس مردم را نیز در پی داشت نمایندگان تهران در مجلس در نامه‌ای به رییس‌جمهور، رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست و وزیر کشور تذکر دادند که درباره منشأ بوی نامطبوع در شهر تهران و مقابله با آن اطلاع‌رسانی مناسب و برای مقابله با آن اقدام موثری به‌ عمل آورند.
طیبه سیاوشی، نماینده تهران و یکی از امضاکنندگان نامه به رییس‌جمهوری درباره بوی تهران می‌گوید: منبع بوی بد پیچیده در تهران، سایت دفن زباله آرادکوه است و هر گاه باد تهران از شرق به غرب می‌وزد، بو را از سمت آرادکوه می‌آورد و مسوولان سازمان محیط‌زیست نیز این امر را تایید کرده‌اند. در سال‌های قبل این بو در تهران به مشام نمی‌رسید، زیرا هیچ‌گاه ظرفیت این سایت پر نشده بود و در حال حاضر نیز سازمان محیط‌زیست به دنبال محل جدیدی برای دپوی زباله است. شیوه دفن زباله در ایران سنتی است و مسوولان سازمان محیط‌زیست می‌گویند به دلیل تحریم‌ها، نمی‌توانند تجهیزات جدید برای دپوی صنعتی وارد کنند. تا قبل از تحریم‌ها، این سازمان با کشورهایی مانند کره‌جنوبی برای واردات تجهیزات قرارداد داشته اما این قراردادها لغو شده بنابراین محل جدید دپوی زباله هم سنتی خواهد بود.
علی بیت‌الهی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی که سال گذشته تحقیقات مفصلی راجع به این اتفاق داشته می‌گوید: پس از دی ماه سال گذشته مطالعات جدی درباره منشأ این بو در تهران آغاز شد و منطقه دفن زباله‌های تهران در آرادکوه، پالایشگاه تهران، شرکت گاز و شرکت‌های لبنیاتی واقع در جنوب غربی تهران و تمام مکان‌هایی که این امکان وجود داشت که منشأ بو بد باشند بررسی شد و حتی سمینار علمی برگزار شد که در نهایت سال گذشته علت بو معلوم نشد. اما مجموع بررسی‌ها، حاکی از آن بود که ممکن است از ترکیب نوع آلودگی هوا با برخی از مواد موجود در سطح خاک و زمین در شهر تهران این بو ایجاد شود و در کل ناحیه تهران فعل و انفعالاتی صورت می‌گیرد که منجر به تصاعد گازی می‌شود که بوی بدی دارد و گستره وسیعی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. همچنین این احتمال وجود دارد که گازهای محبوس زیر شهر تهران در اثر فعل و انفعالاتی به هر دلیل تحت فشار بیرون می‌آید، مثلا گازهای محبوس فاضلاب در قنات‌ها و چاه جذبی که در خلل و فرج زمین محبوس هستند و بنا به دلایلی بیرون می‌آیند.
در این میان برخی کارشناسان کارخانه‌های صنعتی اطراف تهران را عامل این بو اعلام کرده‌اند. همچنین سوخت مازوت کارخانه‌های سیمان اطراف تهران یکی از منشأهای این بو حدس زده شد. با وجودی که نمی‌توان با قطعیت درخصوص علت بوی نامطبوع تهران سخن گفت اما به‌طور قطع بخشی از آلودگی هوا به کارخانه‌های اطراف شهر برمی‌گردد. طبق آمار کمتر از ۲۰ درصد آلودگی هوای شهر تهران از منابع ثابت آلاینده همانند کارخانه‌های آسفالت، سیمان، ریخته‌گری، فلزکاری، سنگبری و سنگ‌کوبی، معادن شن و ماسه و نیروگاه‌های برق ناشی می‌شود که در این میان کارخانه‌های آسفالت و سیمان و معادن نقش پررنگ‌تری نسبت به بقیه دارند. بیش از هفت هزار واحد صنعتی در تهران وجود دارد که ۳۰ درصد آن در غرب و ۵۴ درصد در جنوب و ۱۶ درصد در شرق تهران تاسیس شده‌اند. اما وزش باد‌های غالب غربی و جنوب‌غربی بخش عمده‌ای از مواد زائد این کارخانه‌ها را به داخل شهر هدایت می‌کند.
کارخانه سیمان ارتباطی به بوی بد شهر ندارد
عبدالرضا شیخان، دبیر انجمن کارفرمایان صنعت سیمان درخصوص مربوط بودن بوی بد تهران به استفاده این کارخانه از مازوت و همچنین تاثیر این کارخانه در آلودگی هوا به «جهان‌صنعت» گفت: نسبت دادن بوی بد به کارخانه سیمان تهران در واقع یک فرافکنی است. کارخانه‌های سیمان کشور به‌خصوص سیمان تهران در سال‌های اخیر مجهز به فیلترهای مجهزی شده‌اند که مورد تایید سازمان محیط‌زیست بوده و آلایندگی فعالیت آنها را به حداقل می‌رساند.
وی در ادامه گفت: در روزهای گذشته سازمان گاز به‌منظور مدیریت مصرف گاز کشور اقدام به قطع گاز کارخانه‌های سیمان کرد و واحدهای تولیدی مجبور به استفاده از نفت کوره (مازوت) شدند، طبیعتا مازوت آلایندگی بیشتری از گاز طبیعی دارد و تاحدی نیز بوی نامطبوعی دارد. اما فیلترهای کارخانه‌ها به میزانی قوی است که بوی مازوت حتی در محیط کارخانه نیز نمی‌پیچد. هرچند که در ادامه با ورود سازمان محیط‌زیست و برای کنترل هرچه بیشتر آلودگی هوا بنا شد تا مجدد گاز کارخانه‌های سیمانی وصل شود.
شیخان درخصوص نزدیکی کارخانه‌ها به حریم شهری و تاثیر این امر بر آلودگی هوا نیز گفت: تمام کارخانه‌های سیمان و بسیاری از صنایع دیگر در فاصله دوری از شهرها تاسیس شده‌اند، اما متاسفانه در این سال‌ها روند ساخت‌و‌ساز شهری ناصحیح بوده است و امروز شاهد نزدیکی شهر به کارخانه‌ها هستیم. امری که مقصر اصلی آن افرادی هستند که بدون توجه به مسائل شهری مجوزهای ساخت‌وساز و گسترش شهرها را صادر کرده‌اند. صحبت از انتقال کارخانه‌ها به مناطق دور از شهر امری نشدنی است. اغلب کارخانه‌ها دارای فوندانسیون و تجهیزات سنگینی هستند که جابه‌جایی آنها امکان‌پذیر نیست.
صنایع بی‌ارتباط با بوی بد شهر
اسماعیل کهرم، کارشناس محیط‌زیست درخصوص بوی بد تهران به «جهان‌صنعت» گفت: هنوز دولت و یا شهرداری در این زمینه اطلاعاتی نداده‌اند. اما می‌شود منشأ این بو را تاحدودی حدس زد. روزانه کامیون‌های حمل‌ونقل فاضلاب اقدام به جمع‌آوری فاضلاب خانه، سازمان‌ها و حتی کارخانه‌ها از سطح شهر تهران می‌کنند و این امکان وجود دارد که کامیونی به‌جای آنکه این فاضلاب را در منطقه‌ای دور از شهر تخلیه کند، اقدام به تخلیه آن در جوهای منطقه دربند یا سربند کرده باشد و این بو ناشی از این کارشکنی باشد. همچین در اطراف شهر تهران در مناطقی مانند شهریار گاوداری‌های بزرگی وجود دارند که هر یک بیش از ۲۰۰۰ راس گاو دارند. این واحدها فضولات خود را ابتدا انبار می‌کنند و کافی است تنها چند روزی در بردن آنها تعلل کنند تا این فضولات در محل دپو تجزیه شده و بوی بدی را ساطع کنند. در کنار موارد بیان شده احتمال دیگری برای بوی بد تهران به زباله‌های شهری برمی‌گردد، روزانه هفت هزار تن زباله در تهران تولید و دپو می‌شود که این زباله‌ها خود می‌توانند عامل بوی بد شهر باشند. همچنین هواکش‌های فاضلاب شهری نیز می‌توانند عامل دیگر پخش این بو در شهر باشند، کافی است که این هواکش‌ها در مسیر باد قرار بگیرند تا بوی بد فاضلاب در شهر پخش شود.
وی افزود: با وجودی که همچنان علت دقیق بو از سوی مسوولان اعلام نشده است اما ارتباط دادن این بو به صنایع غیرمنطقی و نشدنی است. ممکن است که یکی از صنایع در اقدامی کارشکنانه فاضلاب خود را در منطقه‌ای تخلیه کند که بوی بد را در پی داشته باشد اما فعالیت صنعتی نمی‌تواند عامل این بو باشد.
کهرم درخصوص تاثیر صنایع بر آلودگی هوای تهران نیز گفت: بیش از ۸۵ درصد آلودگی هوای تهران ناشی از وسایل نقلیه متحرک است. در زمستان هوا که دارای ذرات معلق است به سمت بالا می‌رود اما با جبهه هوای سرد برخورد کرده و به سمت زمین برمی‌گردد، در واقع جبهه هوای سرد اجازه خروج ذرات معلق را به هوا نمی‌دهد و به این ترتیب با آلودگی هوا روبه‌رو می‌شویم. در رابطه با آلودگی هوای تهران نیز باید اذعان کرد که صنعت سهم بسیار کمی دارد.