صندوق بین‌المللی پول در منگنه آمریکا و چین

گروه بین‌الملل- شواهد نشان می‌دهد که صندوق بین‌المللی پول ۸۰ سال پس از تاسیس در سال ۱۹۴۴ تاکنون در حدود ۷۰۰ میلیارد دلار وام به ۱۵۰ کشور در دنیا داده است؛ صندوقی که به عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای اقتصادی جهان، وظیفه تضمین ثبات اقتصاد کلان بین‌المللی را از همان آغاز بر عهده گرفته است.
اما حالا به گفته برخی از کارشناسان در آستانه برگزاری اجلاس بهاری این صندوق در واشنگتن بار دیگر سردرگمی‌ها در خصوص اهداف آن بالا گرفته است. در واقع صندوق بین‌المللی پول که مانند بسیاری از موسسات لیبرال تاسیس‌شده پس از جنگ جهانی دوم به صورت همزمان به منافع آمریکا خدمت کرده و در عین حال ادعای نمایندگی تمامی کشورها را نیز دارد، اکنون در منگنه‌ای دشوار به واسطه رقابت میان آمریکا و چین قرار گرفته است.
به‌طور مثال سه سال قبل صندوق بین‌المللی پول آماده بود که در واکنش به مهار تبعات همه‌گیری کرونا وارد عمل شده و با توجه به مذاکره با کشورهای ثروتمند منابع استقراضی خود را تا ۴۸۲ میلیارد دلار برای کمک به کشورهای کمتر توسعه‌یافته افزایش دهد. با این حال امروز در بحبوحه پیچیده‌ترین بحران بدهی جهان که از دهه ۱۹۸۰ به این سو بی‌سابقه بوده، تلاش‌های صندوق به شکل‌های مختلفی دچار اشکال شده است. به عنوان نمونه در حالی که از زمان آغاز کرونا نزدیک به یک تریلیون دلار به صندوق تزریق شده، اما دفتر وام آن تنها ۵۱ میلیارد دلار افزایش یافته است. از سوی دیگر این صندوق موفق شده تنها ۲ میلیارد دلار یا ۵ درصد از سرمایه‌ای را که برای تسهیلات وام جدید جمع‌آوری کرده، برای مقابله با مخاطراتی از جمله تغییرات آب و هوایی و کمبود مواد غذایی تصویب کند؛ اما شواهد نشان می‌دهد که حتی این پول هنوز از حسابش نیز خارج نشده است. به همین دلیل است که برخی از ناظران معتقدند امروز کشورهای فقیر با بحران‌هایی نظیر همه‌گیری کرونا، تهاجم روسیه به اوکراین و نیز افزایش نرخ بهره به تنهایی مقابله کرده‌اند.
سه چالش مهم صندوق بین‌المللی پول
بنابر گزارشی که اخیرا اکونومیست منتشر کرده، تحلیلگران سه عامل اصلی ضعف در عملکرد فعلی صندوق بین‌المللی پول را عواملی مانند ناسازگاری طلبکاران چینی که به کشورهای فقیر وام داده‌اند، وضعیت نامطلوب کشورهای با درآمد متوسط و ناتوانی صندوق در اجرای برنامه‌هایی نظیر سیاست‌های بهداشتی و مسائل آب و هوایی می‌دانند. در واقع زمانی که صندوق بین‌المللی پول به بازسازی بدهی نزدیک می‌شود، طلبکاران چینی مشکلاتی ایجاد می‌کنند. قبل از اینکه صندوق بتواند وام بدهد، باید مطمئن شود که استقراض یک کشور پایدار است. این امر معمولا مستلزم توافقی برای بازسازی بدهی‌های موجود است. این اوراق زمانی در مذاکرات میان کشورهای غربی مورد توافق قرار می‌گرفت، اما امروزه با رشد اقتصادی چین که این کشور را به یک وام‌دهنده بزرگ بین‌المللی تبدیل کرده، چنین توافقی تقریبا غیرممکن به نظر می‌رسد؛ چرا که حداقل ۶۵ کشور بیش از ۱۰ درصد بدهی خارجی خود را به چین بدهکار هستند. چنین موضوعی زمانی چالش‌برانگیزتر می‌شود که بدانیم حداقل ۲۱ کشور که ۷۱۸ میلیون جمعیت را در خود جای داده‌اند در مجموع ۳/۱ تریلیون دلار به چین بدهکارند که این رقم در حدود ۹۳ درصد تولید ناخالص داخلی آنها را تشکیل می‌دهد. در همین رابطه کریستالینا جورجیوا، مدیرعامل صندوق بین‌المللی پول، پس از سفر به چین، توضیح داد که امروز صندوق با پکن دچار درگیری شده، زیرا در شرایطی که مقدار و ابزارهای پرداخت وام هنوز مبهم هستند، چینی‌ها بر خلاف توافقات انجام‌شده ارزش اسمی وام‌های خود را کاهش نداده و بازپرداخت آنها را نیز برای برآورده کردن شرایط صندوق بین‌المللی پول طولانی نکرده‌اند. به همین دلیل است که برخی کارشناسان معتقدند بدون دخالت چین در بازسازی، کمک‌های مالی صندوق بین‌المللی پول ممکن است به سادگی به جیب پکن سرازیر شود. بنابراین به گفته خانم جورجیوا، ما بسیار سخت کار کرده‌ایم تا رهبری چین به این موضوع پی ببرد که با ثروت بیشتر، مسوولیت‌های بیشتری نیز به همراه دارد. با این حال موفقیت تاکنون محدود بوده است.
اتحاد ضد چین
در این شرایط وضعیت زمانی پیچیده‌تر می‌شود که بدانیم، کشورهای غربی به دنبال این هستند که با اعطای کمک‌های خود پولشان به جیب طلبکاران چینی سرازیر نمی‌شود. در اینجا کشورهایی که وام‌های معوقه دریافت می‌کنند باید قول بدهند که وام‌های چینی را بلافاصله نکول کرده و به این زودی‌ها نیز از این کشور وام نگیرند. چنین امری می‌تواند وضعیت صندوق را تغییر دهد، چرا که این صندوق همواره تحت سیطره آمریکا بوده و ۱۷ درصد از حق رای سیستمی آن مربوط به ایالات‌متحده می‌شود.
همچنین دومین مشکل صندوق به مجموعه‌ای از اقتصادها مربوط می‌شود: اقتصادهایی با درآمد متوسط که به واسطه ناتوانی در اصلاحات مالی، انگیزه چندانی برای کمک‌های مالی به آنها وجود ندارد. نمونه بارز چنین اقتصادی پاکستان است که در طول ۲۳ سال گذشته هفت بار از صندوق وام گرفته و در سه مورد آن نیز قادر به بازپرداخت نبوده است. مورد مصر و آرژانتین نیز نمونه‌ای دیگر از وضعیت چالش‌برانگیز فعلی است که به گفته کارشناسان شرایط را بیشتر به یک طنز تلخ تشبیه کرده است. به همین دلیل است که اقتصاددانان صندوق بین‌المللی پول برای نحوه برخورد با چنین کشورهایی دچار یک معمای ذهنی پیچیده شده‌اند.
در همین راستا طبق شواهدی که وجود دارد، صندوق بین‌المللی پول در طول سال‌های گذشته وام‌های کوچک بسیاری پرداخت کرده که این امر نشان می‌دهد این نهاد مالی برای اعطای پول‌های جدی و وام‌های بیشتر یک ترس ذاتی دارد. اما در عین حال روندها به گونه‌ای سیاسی رقم می‌خورند که صندوق قادر به حذف کردن این وام‌های کوچک نیست؛ امری که به گفته یکی از مقامات سابق آن، رهبری صندوق قادر نیست به پای خود نیز متعهد باشد. به عنوان مثال شاهد بودیم که در سال گذشته میلادی کشور باربادوس دو وام سریع به ارزش کمتر از ۲۰۰ میلیون دلار دریافت کرد.
در جدیدترین نمونه، صندوق در ماه دسامبر گذشته با مصر به توافقی برای اعطای یک کمک ۳ میلیارد دلاری رسید؛ رقمی که در مقایسه با کمک ۳۰ میلیارد دلاری عربستان و امارات به این کشور بسیار ناچیز است. یا در پاکستان صندوق در تلاش است تا کمک مالی ۱/۱ میلیارد دلاری به این کشور کند که ارز آن کمتر از یک درصد سهام خارجی پاکستان است. در عین حال این نکته نیز حائز اهمیت است که چینی‌ها به تازگی و بدون سروصدا حداقل ۴ میلیارد دلار در بانک مرکزی پاکستان سپرده‌گذاری کرده‌اند. به همین دلیل هم هست که یکی از مقامات سابق صندوق تاکید می‌کند: صندوق بین‌المللی پول در حال از دست دادن اهرم خود است. زیرا در شرایطی که اکنون موعد بازپرداخت مقدار زیادی از وام‌ها سر رسیده، بسته‌های جدید کمک مالی به اندازه‌ای کوچک هستند که کشورهای وام‌گیرنده را قادر سازند تا دستورالعمل‌های صندوق را برای اصلاحات اقتصادی زیر پا بگذارند. مشکل سوم صندوق بین‌الملل پول نیز مربوط به اجرای وظایف آن است. در واقع همزمان با اینکه صندوق بین‌المللی پول برای انجام وظایف روزانه خود با مشکل مواجه شده، در مورد برنامه‌های جانبی خود جدی‌تر شده است. در همین راستا کنت روگف، اقتصاددان ارشد صندوق بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۳، معتقد است: تبدیل صندوق بین‌المللی پول به بانک جهانی کارساز نیست. برای ۷۰ سال، این دو موسسه کار خود را تقسیم کرده‌اند. صندوق بین‌المللی پول اقتصاد جهانی را تثبیت می‌کند. بانک جهانی توسعه جهانی را تامین مالی می‌کند. صندوق بین‌المللی پول برعکس بانک جهانی وام‌های کوتاه‌مدت می‌دهد. صندوق بین‌المللی پول نقدینگی ارائه می‌دهد در حالی که بانک جهانی همه چیز را تامین مالی می‌کند. بنابراین تغییرات اقلیمی و مشکلات بهداشتی و سلامت مانع رشد در کشورهای فقیرتر هستند. آنها نیاز به تامین مالی طولانی‌مدت دارند. بنابراین آنها باید تحت اختیارات بانک قرار گیرند. با این حال، صندوق هنوز نمی‌تواند پول بهداشت و آب و هوا را از لیست کمک‌های خود خارج کند. در این شرایط است که صندوق بر سر یک دوراهی قرار گرفته است. یکی اینکه چین را به عنوان یک بازیگر ناسازگار از دور خارج کند یا اینکه همچنان به مسیر کنونی ادامه دهد.
در همین رابطه و از آنجا که به واسطه حق وتوی آمریکا، ایالات‌متحده همچنان حرف اول را در این صندوق می‌زند، یک رقابت عیان میان صندوق و چین در جریان است. آمارها نشان می‌دهد که از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱، وام‌های اضطراری اعطاشده از سوی چین به ۱۳۰ درصد از کل کمک‌های مالی صندوق رسیده و به ازای هر یک درصد از تولید ناخالص داخلی که یک کشور از چین وام می‌گیرد، احتمال دستیابی به توافق با صندوق بین‌المللی پول ۶ درصد کاهش می‌یابد. به همین دلیل به گفته کارشناسان آشکار ساختن رقابت چینی-آمریکایی نقطه عطفی برای نهادی خواهد بود که ظاهرا سنگر جهانی لیبرالیسم است. از سوی دیگر طی کردن روند فعلی نیز باعث تضعیف صندوق می‌شود؛ مشابه آنچه که سازمان تجارت جهانی با آن مواجه بوده و به دلیل درگیری‌های ژئوپلیتیکی منجمد شده است.